ئیخلاس حەمرونی

 

تونس-لە کاتێکدا کە گۆڕانی کەشوهەوا خێراتر دەبێت و ئاگرکەوتنەوەکان لە هەڵکشاندایە، سامانی دارستانەکانی تونس هێشتا لە مەترسی لەناوچووندایە، سەرەڕای ڕۆڵی گرنگی لە پاراستنی هاوسەنگی ئیکۆلۆژی و کەشوهەوا، لە نێوان بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و کەمی بارانبارین و هەڵسوکەوتی نابەرپرسانەی مرۆڤدا، ئەم سەرچاوەیە بەرەوڕووی ئاگرکەوتنەوەی بەردەوام بووەتەوە کە سەوزایی دەخوات و وێرانکاری ژینگەیی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لە دوای خۆی بەجێدەهێڵێت، ڕاستی ئەم دۆخە چییە؟ هۆکارە بنەڕەتییەکانی ئەم ئاگرکەوتنەوە چین؟ کێ بەرپرسیارە لە پاراستنی ئەوەی دەمێنێتەوە؟

 

سەرمایەیەکی گەورە

لە هەڵسەنگاندنی دۆخی ئێستای دارستانەکانی تونس، یاسمین بوعالیا پشتڕاستی کردەوە. کە دارستانەکان ١٠٪ی ڕووبەری سروشتی وڵاتەکە پێکدەهێنن و بە "سەرمایەیەکی گەورە و بێ نرخ" پێناسەیان دەکات، چونکە هاوسەنگی ئیکۆلۆژی و کەشوهەوا دەپارێزن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، زۆربەی ئەو ئاڵەنگاریانەی کە ڕووبەڕووی ئەم سەرچاوەیە دەبنەوە لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانی کەشوهەوادا بریتین لە: بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، کەم و کەمبوونەوەی بارانبارین، لافاوێکی پێشبینینەکراو و ناڕێک کە لە ماوەی دەیان ساڵدا زیاتر بووە، کە ئەم دیاردانە لەم ساڵانەی دواییدا بە تایبەتی بەرچاو کەوتوون، بەتایبەتی لە هاوینی ٢٠٢٦ کە ئاگرکەوتنەوەکان زیادی کردووە، نەک تەنها لە تونس بەڵکو لە سەرانسەری جیهاندا.

 

ڕوونیکردەوە، کە ئەم ئاڵەنگاریانە ناهاوسەنگی و نزیک لە لەناوبردنی ئیکۆسیستەمی دارستانەکان دروستکردووە، کە بووەتە هۆی وەرینی زەوی و گۆڕانکاری لە جیاوازی زیندوو، وەرینی خاک، زیادبوونی بیابانبوون، و تێکچوونی ژیانی ڕووەک و تەنانەت ئاژەڵەکان، پێشتر وەبەرهێنانمان لە دارستانەکاندا دەکرد، دار و پێو و خاکی کشتوکاڵیمان دەرهێنا کە لە سەرەتادا بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی ناوخۆیی بەکاردەهێنرا، بەڵام دوای ئاگرکەوتنەوەکان و ئەو وێرانکارییەی کە لە سەرانسەری وڵاتدا دروستیانکرد، ئەم سەرچاوە گرنگە و ئەم توانا بەرهەمهێنانەمان لەدەستدا.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە دارستانەکە بەشدارە لە پشتگیریکردنی بەرهەمی نیشتمانی و جوتیاران، کە سوودمەندن لەم ژینگەیە لە بەرهەمهێنانی ڕۆزماری و سنەوبەری حەلەب، هەروەها بەهۆی ئاگرکەوتنەوەکانەوە، هاوڵاتیان لە زۆر ناوچەدا ئەو ڕووەکانەیان لەدەستداوە، ئەمەش کاریگەری لەسەر هەلی کار و بژێوی ژیانی زۆرێک لە خێزانەکان دروستکردووە.

 

سەبارەت بەو ڕووەکانەی لە دارستانەکاندا دەبینرێن، وەکو چیمەنی ئێسپارتۆ، سنەوبەری حەلەب، ڕۆزماری، زەنجەفیل و کرم، وتی: کە پێشتر هەلی کاریان بۆ زۆرێک لە خێزانەکان ڕەخساند.

 

بەرپرسیارێتی هەموو لایەک

سەبارەت بە هۆکارە سەرەکییەکانی پشت دووبارەبوونەوەی ئاگرکەوتنەوەی دارستانەکان لە ساڵانی ڕابردوودا، یاسمین بوعالیا هۆکارەکانی بۆ دوو پۆلی سەرەکی پۆلێن کردووە: یەکەمیان سروشتییە، کە بە بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما وەک هۆکارێکی سەرەکی بەشداربوو لە سەرهەڵدانی ئاگرکەوتنەوەکان نیشان دەدرێت. دووەمیان هۆکاری مرۆڤە کە کاریگەری زیاتری هەیە.

 

بۆ پاراستنی ئەم سەرچاوەیە، جەختی لەوە کردەوە، کە پاراستنی دارستانەکان و سنووردارکردنی بڵاوبوونەوەی ئاگر و مەترسییەکانی دیکەی ژینگەیی بەرپرسیارێتی هەمووانە، وتی: ئەم بەرپرسیارێتییە هاوبەشی کەسان و کۆمەڵە و دەسەڵاتدارانی هەرێمە،  کە دەبێت هەمووان یەکبگرن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخە.

 

لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵەکانی بەم شێوەیە دابەشکرد، ڕۆڵی هاوڵاتی، دەبێت خەڵک ئاگاداری گرنگی سامانی دارستانەکان بن، واتە دەبێت کەسی باوەڕپێکراویان هەبێت بە پێویستی پاراستنی ئەم سەرمایە ژینگەییە و خۆیان لە فڕێدانی هەر ماددەیەکی سووتێنەر وەک پاشماوە و سوتەمەنی بپارێزن، چونکە ئەمانە سەرچاوەی ئاگرکەوتنەوەن، بەتایبەتی لەگەڵ کەمی شێ و پلەی گەرمی بەرزدا.

 

سەبارەت بە ڕۆڵی کۆمەڵەکان، یاسمین بوعالیا ڕوونیکردەوە، کە کۆمەڵەکان دەبێت چالاکی ئەنجام بدەن، یەکەم و گرنگترینیان هۆشیارییە، بەتایبەتی لە قوتابخانەکان و ناوچە گوندنشینەکان و ناوچە دارستانییەکان و تەنانەت فەرمانگە حکومییەکان و دامەزراوەکانی دیکەش، هەروەها کۆمەڵە هەن کە بەشداری دەکەن، بە وتەی ئەو، لە دارستانکردنەوە، داڕشتنەوەی ئەم دارستانانە، گەڕاندنەوەی ڕێڕەوی سروشتی خۆیان، پێشنیارکردنی ستراتیژی و پلان بۆ پاراستنی سەرچاوە دارستانەکان، چونکە هەندێک کۆمەڵە هاوسەنگن لەگەڵ ستراتیژییە جیهانییەکان کە ئامانجیان پاراستنی ئەم سەروەت و سامانە ژینگەییەیە.

 

سەبارەت بە دەسەڵاتداران، ئەو پێی وایە ڕۆڵی ئەوان لە دەرکردنی یاسا و ئاگاداربوون و چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکان و هەڵسەنگاندنی مەترسییەکان بەرجەستە بووە.

 

ڕێوشوێنی خۆپارێزی

سەبارەت بە گرنگترین ڕێوشوێنی خۆپاراستن کە دەتوانێت سنووردارکردنی بڵاوبوونەوەی ئاگری دارستانەکان، یاسمین بوعالیا کۆمەڵێک ڕێوشوێنی خۆپارێزی خستەڕوو، کەگرنگترین ڕێوشوێن چاودێریکردنی بەردەوامە، پێویستە خەڵک پارێزگاری لە دارستانەکان بکات و دووربکەوێتەوە لە فڕێدانی ئەو ماددانە زۆر سووتێنەرانەی وەک پاشماوە و مادەی سووتێنەر، چونکە ئەمانە سەرچاوەی ئاگرکەوتنەوەن، بەتایبەت لەکاتی شێداری کەم و پلەی گەرمی بەرز.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، دەبێت پاشماوەی دارە سووتاوەکان لاببرێن، چونکە  ئاسانکاری بۆ ئاگرکەوتنەوە دەکەن، ئەمانە ڕێوشوێنی خۆپارێزی و چالاکن، دەبێت ڕێڕەوی دارستانەکان بۆ ئاسانکاری گەیشتن بە خێرایی بۆ شوێنەکانی ئاگرکوژێنەوە دروست بکرێن، بەمەش بڵاوبوونەوەی ناوچە سووتاوەکان سنووردار دەکرێت، هەروەها تەنانەت ڕێڕەوێکی سادەش دەتوانێت جیاوازییەکی بەرچاو لە خێرایی گەیشتن و کۆنتڕۆڵکردنی ئاگرەکەدا دروست بکات.

 

ئاماژەی بە پێویستی چڕکردنەوەی چاودێریکردن کرد لە وەرزی هاویندا کە بە وەرزی ئاگرکەوتنەوە ناسراوە و وتی: لە هاویندا کە بە وەرزی ئاگرکەوتنەوە ناسراوە، چاودێریکردن دەبێت بەردەوام بێت چونکە گەیشتن بە ناوچە شاخاوییە دوورەکان قورسە، تەنانەت بە سواری کەریش، ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی پێشوەختە هەیە، داوای لە بەشداریکردنی هاوڵاتیان کرد لە پرۆسەی چاودێریکردن و پێشوەختە ڕاپۆرتکردنی هەر مەترسییەکی ئەگەری.

 

یاسمین بوعالیا، ئەندازیار پەیامێکی پێشکەشکرد و ڕایگەیاند، کە پێویستە هەوڵەکان چڕبکرێنەوە بۆ پاراستنی ئەو سامانە سروشتیانە، چونکە هی ئێمە نییە بە تەنها، بەڵکو هی نەوەکانی داهاتوون.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئێمە زۆر پشت بە هۆشیاری هەموو لایەنەکان دەبەستین: کۆمەڵەکان، هاوڵاتیان، دەسەڵاتدارانی هەرێم، کە بە پەرۆشەوە کاردەکەن بۆ پاراستنی دارستانەکان، لەگەڵ هەڵمەتەکانی هۆشیاری دەبێت لەسەر بنەمای توێژینەوەکان بێت کە ئیکۆسیستەم و جیاوازی زیندوو لەبەرچاو بگرن، داوای لە هەمووان کرد بە بەردەوامی و هاوبەش کاربکەن چونکە بەرپرسیارێتی هاوبەشە و ئامانجەکەش یەکە: پاراستنی دارستانەکان وەک میراسێکی نیشتمانی و مرۆیی.