ناوەندی هەواڵ

 

عادیلە خانم یەکێکە لەو کەسایەتییە ژنانە دەگمەنانەی کە لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا دەرکەوتن، چونکە سەرەڕای دەسەڵاتداریی پیاوان بەسەر دیمەنی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا لەو سەردەمەدا، توانی سەرکردایەتیی هۆزەکەی بکات و کاریگەری لەسەر ڕێڕەوی ناوچەکە هەبێت.

 

عادیلە  خانم لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری سنە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە خێزانێکی ناسراوی ئارستۆکراو بە ناوی ”صاحب قيران” لەدایک بووە، کە بەوە ناسرابوون لە ژینگەیەکی بایەخدەر بە زانیدا گەورە بوون، ئەمەش ڕێگەی پێدا لە تەمەنێکی زوودا فێری ئەدەب، سیاسەت و دیپلۆماسی ببێت، کە ئەمە شتێکی نامۆ بوو بۆ ژنان لەو سەردەمەدا، دوای هاوسەرگیریی لەگەڵ عوسمان پاشا جاف، سەرۆکی هۆزی جاف و فەرمانڕەوای عوسمانی لە شارەزوور، کۆچی کرد بۆ هەڵەبجە، لەوێشەوە گەشتەکەی دەستی پێکرد بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕێت لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوچەکەدا، هەرچەندە سەرچاوە بەریتانییەکان بە "خاتوو ئادیلا" ناوی دەبەن، بەڵام هێشتا بوونی لە گێڕانەوە کوردییەکاندا کەمترە لەوەی کە ئەم ژنە زیرەک و بەهرەمە شایستەیە.

 

 

بەهۆی نەبوونی بەردەوامی عوسمان پاشا لە شارەکەدا بەهۆی کاروباری دەوڵەتەوە، عادیلە  خانم ڕۆڵێکی کارای لە بەڕێوەبردنی ناوچەکەدا گێڕا، بەرپرسیارێتیی کارگێڕی لە بوارەکانی دادوەری و کارگێڕیدا گرتە ئەستۆ، دوای کۆچی دوایی هاوژینەکەی لە ساڵی ١٩٠٩، بە تەواوی بەرپرسیارێتیی کارگێڕی گرتە ئەستۆ و بۆ چەندین ساڵ وەک سەرکردەیەکی ناوچەکە مایەوە.

 

بەهۆی ژیرییەکەیەوە، عادیلە خانم هەڵەبجەی لە گوندێکی بچووکەوە گۆڕی بۆ ناوەندێکی بازرگانی و فەرهەنگیی گرنگ، دەزگایەکی دادوەری دامەزراند و خۆی سەرۆکایەتیی دادگاکانی کرد بۆ مسۆگەرکردنی سەروەریی یاسا و ڕێساکان لە ناوچەکەدا، زیندانێکی دروست کرد بۆ پاراستنی ئاسایش و ڕێگرییکردن لە تاوانباران کە بە ناوچەکەدا دەگەڕان، هەروەها بازاڕێکی نوێی دروست کرد، هەیبەتی بە بازرگانی بەخشید و ڕێگەی بە بازرگانانی ناوچە دراوسێکان دا سەردانی هەڵەبجە بکەن، عەدلە خانیم دەسەڵاتێکی گەورەی بەدەست هێنا و ئیتر تەنها سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو فەرمانڕەوایەک بوو کە کاری بۆ مسۆگەرکردنی ئاسایش و خۆشگوزەرانیی گەلەکەی دەکرد.

 

"شازادەی ئازاکان"

ناوی عادیلە خانم بە توندی بە پەرەسەندنی هەڵەبجەوە گرێ دراوە، بەپێی سەرچاوە هاوچەرخەکان، هەنگاوی گرنگی نا بۆ بوژاندنەوەی بازرگانی، مسۆگەرکردنی ئاسایش، دروستکردنی بازاڕ و بەهێزکردنی سیستەمی دادوەری لە ناوچەکەدا، هەروەها لە جیهانی یەکەمی جەنگیشدا بەشداریی لە جەنگدا کرد و گیانی زۆر کەسی ڕزگار کرد، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش بەریتانییەکان ناوی "شازادەی ئازاکان"یان لێ نا و ستاییشی سەرکردایەتییەکەیان کرد.

 

سەرەڕای ئەوەی ناوی عادیلە خانم لەو بەرهەمانەدا هاتووە کە مێژووی کوردیان نووسیوەتەوە، بەڵام لەلایەن خەڵکی گشتییەوە ناوبانگێکی پێویستی نییە، سەرەڕای ئەوەش، ژیانی ئەو شایەتیدانێکی بەهێزە لەسەر توانای ژنان لە گێڕانی ڕۆڵی یەکلاکەرەوە نەک هەر لە ناو خێزاندا، بەڵکو لە سیاسەت، دیپلۆماسی و بونیادنانی ژیانی کۆمەڵایەتیشدا، چیڕۆکی عەدلە خانم جارێکی دیکە دەریدەخات کە ئەو ژنانەی لەبیر کراون، شایەنی ئەوەن یادەوەرییان زیندوو ڕابگیرێت.

 

زۆرێک لە ڕۆشنبیران، دیپلۆماتکاران و گەشتیارە ڕۆژئاواییەکان کە لەو سەردەمەدا سەردانی کوردستانیان کردووە، باسی کاریگەریی عادیلە خانمیان کردووە، جێترود بێل، نووسەر و سیاسەتمەداری بەریتانی لە ساڵی ١٩٢١ لە نامەکانیدا باسی کردووە و ستاییشی جلوبەرگە کوردییە سەرنجڕاکێشەکانی و لێهاتوویی سیاسییەکەی کردووە، هەروەها نووسەری بەریتانی ئی. بی. سوان، کە بە جلوبەرگی کوردییەوە سەردانی کردبوو، لە پەرتوکەکەیدا پێناسەی کردووە کە ژنێکی دەگمەن بووە و دەسەڵاتێکی گەورەی لە کۆمەڵگەیەکی موسڵماندا هەبووە، عادیلە خانێم لە هەڵەبجە مایەوە تا لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد و لەوێ نێژرا، تا ئەمڕۆش لە مێژووی گەلی کورددا وەک سیمبولی ژنی خاوەن ئیرادەی بەهێز، سەرکردە و پێشەنگ یاد دەکرێتەوە.