مەمیهان هلبین زەیدان

 

وان- لە کاتێکدا کە لە چوارچێوەی پرۆسەی "ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک"دا هەنگاوی دیموکراتی کۆنکرێتی چاوەڕوان دەکرێت، یەکەم هەنگاوی دەوڵەتی تورکیا بەم ئاراستەیە "یاسای ژمارە ٧٥٩٥ سەبارەت بە بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتمانی و ئەنتیگراسیۆنی کۆمەڵایەتی" بوو، بەڵام سەپاندنی کۆمەڵێک مەرج بۆ جێبەجێکردنی یاساکە ڕەخنە و کاردانەوەی بەرفراوانی لێکەوتەوە.

 

هاوڵاتیان یاسای چوارچێوە وەک "خاڵی دەستپێک" سەیر دەکەن، بەڵام ئاماژە بەوە دەکەن، کە درێژەدان بە پرۆسەکە لە ژێر سیاسەتە ئەمنییەکاندا پرسیار لەبارەی کاریگەرییەکانی لەسەر متمانە و ئایا ئەم ڕێبازە ئامانجە پێشبینیکراوەکان دەگرێتەوە یان نا.

 

ئایتن کیران، هاوسەرۆکی لقی وان لە کۆمەڵەی مافی مرۆڤ (İHD) ڕایگەیاند، یاساکە لە چاوەڕوانییەکان کەمترە بۆ پرۆسەکە، وتی: هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم دادگاییکردنەکان و بڕیارە دادوەرییەکانی پەیوەست بە پرسی کورد یارمەتیدەر دەبێت بۆ خێراکردنی پرۆسەی چەکداماڵین و بەهێزکردنی ئاشتی کۆمەڵایەتی، ئەگەر پاڵنەری پشت ئەم یاسایە چارەسەرکردنی پرسی کورد بێت، یاسای چوارچێوە ئامانجی گەیشتن بە چارەسەرە، ئەوا زۆر گرنگە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان لەم پرۆسەیەدا بەشداربن و ماف و ئازادییەکانیان دەستەبەر بکرێن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، سەرکەوتن و بەردەوامی پرۆسەکە پێویستی بە بەشداریکردنی هەموو ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی هەیە، دەستەبەرکردنی بەشداریکردنی فراوانتر و گشتگیرتر، بە پێچەوانەوە ماددەکانی سێ و شەشەم و حەوت سنووردارکردن بەسەر چالاکیی سیاسیدا دەسەپێنن، چۆن دەتوانین باس لە ئەنتیگراسیۆنی ڕاستەقینە بکەین ئەگەر سنووردارکردنی سیاسی بەسەر ئەو کەسانەدا بسەپێنرێت کە چەکیان دادەنێن و دەگەڕێنەوە بۆ ژیانی مەدەنی؟ چاوەڕوانی چ ئەنجامێک بکرێت لە پرۆسەیەک کە لەسەر بنەمای ئەو جۆرە سنووردارکردنانە بێت؟ ئەمانە ئەو پرسانەی کە دەبێت لە کاتی هەڵسەنگاندنی ڕێڕەو و داهاتووی پرۆسەکەدا لەبەرچاو بگیرێن.

 

دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و بڕیارەکانی دادگای دەستووری

ئایتن کیران ئەو دۆسیانەی بیرهێنایەوە، کە دەوڵەتی تورکیا نەیتوانی بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا (ECHR) و دادگای دەستووری (CCH) جێبەجێ بکات، جەختی لەسەر پێویستی جێبەجێکردنی ئەم بڕیارانە بەبێ چاوەڕوانی یاسای نوێ کردەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، یاساکە هیچ بڕگەیەکی کاریگەر لەخۆناگرێت کە پەیوەندی بە چارەسەرکردنی پرسی کوردەوە هەبێت، هەروەها ئەکادیمیستەکانی ئاشتی کە بەهۆی بۆچوونەکانیانەوە بە فەرمانێک و شەوێک لە پۆستەکانیان دوورخرانەوە، ئەگەر بتوانرێت بەو خێراییە دامەزراندنەکەیان کۆتایی پێبهێنرێت، ئەوا دەتوانرێت بە هەمان شێوە بگەڕێندرێنەوە سەر کارەکانیان، بەبێ ئەوەی چاوەڕێی ڕێسای یاسایی نوێ بکەن.

 

"چەند کەستان لەسەر شۆستەکان نێژراون؟"

ئایتن کیران داوای کرد لە چوارچێوەی پرۆسەکەدا ڕووبەڕووی ڕابردوو ببنەوە، بە ئاماژەدان بەو کۆمەڵکوژی و پێشێلکاریانەی کە بە درێژایی مێژوو ڕوویانداوە، هەروەها بە بیرهێنانەوەی ئەو تەرمانەی لە ژێر شەقامەکانی ناوچەی کیلۆس نێژراون، وتی: خێزانەکان تەرمی ئەو گەنجە کوردانەیان پێگەیشتووە کە لە ژێر شەقامەکاندا نێژراون، ئێستا چەند گەنجی دیکەی کورد لەوێ ماون؟ پێدەچێت دەوڵەت زانیاری لەسەر ئەم بابەتە هەبێت کە پێویستە ئاشکرا بکرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، زۆرێک لەوانەی بەرپرسیارن لە بێسەروشوێنکردن و کوشتنەکانی ساڵانی نەوەدەکان هێشتا ئازادن، بەڵام ئەوانەی کوژراون تەنانەت گۆڕیشیان نییە، دەبێت چارەنووسی بێسەروشوێن و کوژراوەکان ئاشکرا بکرێت و ئەنجامدەرانی ئەو تاوانانەش دەستنیشان بکرێن.

 

”جێ بەجێکردنی یاساکە بەستنەوەی بە بڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانییەوە قبوڵکراو نییە”

ئایتن کیران ئاماژەی بەوەشکرد، بەردەوامی سیاسەتە ئەمنییەکان لە تورکیا لەو هۆکارانە بوو کە پرسی کوردیان توندتر کرد، گومانی لە گونجاوی بەستنەوەی یاسایەکی چوارچێوە بە ئامانجی گەیشتن بە ئاشتی کۆمەڵایەتی بە بڕیارێکەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی (مەگەکە) دەرچووە، کە لە ماوەی ڕابردوودا ڕۆڵی هەبووە لە سەرهەڵدانی زۆرێک لە قەیران و پرسی گەورە، بۆچی جارێکی دیکە چاوەڕێی بڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی دەکەین بۆ بینینی ئەنجامی ئەو یاسایەی کە دەرچووە؟

 

ئاماژەی بە بەردەوامی دەستگیرکردن و بڕیارەکانی دادگا و دەستبەسەرکردن و هەڵکوتانە سەر ماڵەکان و هەروەها دانانی بەردەوامی ئەمیندارەکان بۆ کارگێڕیە ناوخۆییەکان. وتی: فەرمانبەران و مامۆستایان و ئەندازیاران و ئەکادیمییەکان بە تۆمەتی سەر بە پارتی بوون لە کارەکانیان دوورخراونەتەوە و پرسیاری ئەوەی کردووە، ڕێکخراوەکە هەڵوەشاندنەوەی خۆی ڕاگەیاندووە، بۆچی ئەو کەسانە نەگەڕێنراونەتەوە سەر کارەکانیان؟

 

ئاماژەی بە بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا (ECHR) کرد و پرسیاری ئەوەی کرد، کە بۆچی تا ئێستا جێبەجێ نەکراون، سەرەڕای ئەوەی هیچ بەربەستێکی یاسایی لەبەردەم جێبەجێکردنیاندا نییە. هەروەها جێبەجێکردنی ئەم ڕێوشوێنانە پێویستی بە ڕەزامەندی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی نییە.

 

ڕوونیکردەوە، جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای دەستوری (AYM) و دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا دەبێتە هۆی بەهێزکردنی متمانە و بەهێزکردنی ئاسۆی ئاشتی، وتی: ئەگەر ئامانج بونیادنانی دەوڵەتێکی دیموکراتی بێت کە بە سەروەری یاسا بەڕێوەدەچێت یان کۆمارێکی دیموکراتی، ئەوا دەبێت خەڵک هەست بەم شتە بکەن لە هەموو بوارەکاندا، بەڵام ئەگەر هەر لایەنێکی ئەم پرۆسەیە بە ناتەواوی بمێنێتەوە، ئاشتی بە تەواوی بەدی نایەت.

 

"دەستەی بەڕێوەبەرایەتی و سەرپەرشتیاری بە شێوەیەکی نایاسایی کاردەکات"

ئایتن کیران ڕایگەیاند ل، کە پێشێلکارییەکان بەرامبەر بە زیندانیانی سیاسی لە زیندانەکاندا بەردەوامە، هێشتا ژمارەیەکی زۆر لە زیندانیانی نەخۆش ئازاد دەکرێن یان ئازادکردنیان دواخراوە.

 

هەروەها ڕەخنەی لە بەردەوامی کارکردنی دەستەی کارگێڕی و چاودێری گرت و وتی: ئەوان لە دەرەوەی چوارچێوەیەکی یاسایی ڕوون کاردەکەن، ئەم ئەنجومەنانە بە یاسا دانەمەزراون بەڵکو لەسەر بنەمای فەرمانی کارگێڕی دامەزراون، هەربۆیە دەتوانرێت هەڵبوەشێنرێنەوە.

 

ئەو ژنە باسی لە دۆخی هەندێک لە زیندانییەکان کرد، کە دەیان ساڵە لە پشت مێزی دادگا بەسەریان بردووە و پرسیاری ئەوەی کرد، کە چۆن دەکرێت پرسیار لە زیندانییەک بکرێت کە ٣٠ ساڵی لە زینداندا بەسەر بردووە ئایا پەشیمانە؟ پێشتر ٣٠ ساڵی تەمەنی لە زینداندا بەسەر بردووە، کەواتە بڕیارە لە چی پەشیمان بێتەوە؟ بەردەوامی دەستبەسەرکردنی سەرەڕای ئەمەش خۆی لە خۆیدا دۆخێکی نایاسایی و قبوڵنەکراوە.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، ئایتن کیران جەختی لەوە کردەوە، کە چارەسەرکردنی پرسی کورد پێویستی بە پشکنینی ڕەگ و ڕیشەی هۆکارەکانی سەرهەڵدانی هەیە، کارکردن بۆ چارەسەرکردنی ئەو هۆکارانە و نەهێشتنی ئەو هەلومەرجانەی کە بوونەتە هۆی بەردەوامبوونی، کە ئەمەش بەشێکی سەرەکییە لە هەر ڕێگایەکی جددی بەرەو چارەسەرکردنی کێشەکە.