شەهلا محەمەدی

 

ناوەندی هەواڵ – پڕۆژە یاسای "بەرەنگاربوونەوەی کاریگەری" ئێران پارچە یاسایەکی کاردانەوەییە، پەرلەمان لە مانگی ئابی ڕابردوو بنەما گشتییەکانی خۆی پەسەند کرد و تا ئێستاش پڕۆژە یاساکە لەژێر گفتوگۆدایە، بەهۆی ئەو سنووردارکردنانەی کە بەسەر کۆمەڵگەی مەدەنی و توێژینەوەی زانستیدا دەیسەپێنێت، ڕووبەڕووی دژایەتی حکومەت و داگیرکردنی بەربڵاوی نێودەوڵەتی دەبێتەوە.

 

ئەنجومەنی شۆرای ئیسلامی ئێران لە دانیشتنی گشتیی خۆیدا باسی لە پڕۆژە یاسای "بەرەنگاربوونەوەی کاریگەر" کرد کە بە فراوانکردنی چەمکەکانی "سیخوڕی" و "هاوکاری لەگەڵ بریکارێکی بیانی" سنووردارکردنی توند بەسەر ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیکاکانی کرێکاری، کۆمەڵگەی زانستی و کۆمەڵە هاوڵاتییە نێودەوڵەتییەکان دادەنێت، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ڕەهەندەکانی ئەم پڕۆژە یاسایە و کاردانەوەکانی و پاڵنەرە سیاسییەکانی پشت ئەم یاسایە، ئاژانسەکەمان ئەم چاوپێکەوتنەی خوارەوەی لەگەڵ نیرە ئەنساری، پارێزەر و پسپۆڕی یاسای نێودەوڵەتی گشتی ئەنجامدا.

 

بە سەرنجدان بە ئەزموون و زانیاریی ئێوە لە بواری یاساییدا، ئەو مەترسی و دەرئەنجامانەی ئەم یاسایە یان بڕیارنامەی پەرلەمانی بۆ پرۆفیسۆر، توێژەر، خوێندکار، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ئێراندا دروست دەکات؟

پڕۆژە یاسای ”بەرەنگاربوونەوەی کاریگەری" درێژەپێدەری پراکتیزە سەرکوتکەرەکانە، ماددەی دووەم هەر هاوکارییەکی زانستی نێودەوڵەتی، لە بەدەستهێنانی سکۆلەرشیپ و دەرفەتی خوێندنەوە تا بڵاوکردنەوەی بابەت و بەشداریکردن لە کۆنگرەکاندا، وەک "پەیوەندیکردن لەگەڵ قەوارەیەکی بیانی" بە تاوان دەزانێت، ئەم ڕێوشوێنە نادڵنیایی سەبارەت بە داهاتووی ئەکادیمی خوێندکاران دروست کردووە و ڕێگری لە گەشەسەندنی زانستی وڵات دەکات.

 

نموونەیەکی کۆنکرێتی ئەم سیاسەتە داخستنی ناوەندی ڕاهێنانی زمانی باڵیۆزخانەی فەرەنسایە بە تۆمەتی ناڕوون وەک "پڕۆژەی دژە کولتووری" و "ئاسانکاری بۆ کۆچی نوخبەکان"، ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەو پلانەی کە باسمان کرد لە دوو ڕوانگەی یاساییەوە بە تەواوی نایاساییە، هەروەها (ناڕەزایەتی ڕێکارەکان) چونکە ئەم پلانە تاوانکارییە بە شێوەیەکی نایاسایی لەلایەن لیژنەی ئاسایشی نیشتمانییەوە لەبری لیژنەی یاسایی و دادوەری پێداچوونەوەی بۆ کرا، (فراوانکردنی نایاسایی تۆمەتە تاوانکارییەکان)، چونکە پێناسەی "سیخوڕی" ئەوەندە بە ئارەزووی خۆیان فراوانتر دەکرێت کە ئێستا میدیای نەریتی و چالاکییە پەروەردەییەکان دەگرێتەوە.

 

ئایا دەسەڵات لە ڕێگەی ئەم یاسا سەپێنراوانەی ئەمنیەتییەوە، لە گۆشەگیرکردنی تەواوەتی ژنانی ئێران و پچڕاندنی پەیوەندییە زانستی و کۆمەڵایەتییە سەربەخۆکانیان بە زانست و زانیاری سەردەم و جیهانی دەرەوە سەرکەوتوو دەبێت؟

تەنها قسەکردن لەگەڵ دەزگایەکی ڕاگەیاندنی بیانی تاوانێک نییە کە بە یاسا سزا بدرێت، کەموکوڕی پێکهاتەیی دەسەڵاتداران لە پشتبەستنیان بە "سزا"دایە لەبری پێناسەیەکی زانستی بۆ "تاوان"، لە پڕۆژە یاسای ”بەرەنگاربوونەوەی کاریگەری"دا، ڕەفتارە ئاسایی و نەریتیەکان بەبێ پێناسەی ڕوون تاوانبار کراون، ئەمەش پێچەوانەی بنەمای "ڕوونی یاسا" و پێویستی ڕوونکردنەوەی توخمە ماددی و ڕەوشتییەکانی تاوانێکە.

 

لە بواری مافەکانی ژناندا ئەم جیاکارییە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی هەیە، بەپێی بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان (وەک ئامانجی چوارەمی کارنامەی ٢٠٣٠ بۆ گەشەپێدانی بەردەوام)، پەروەردە بەبێ جیاوازی مافێکی بنەڕەتییە، جگە لەوەش بەسیاسیکردنی چالاکییە پەروەردەییەکان و بەتاوان کردنی کارلێکە زانستییەکان، پێشێلکردنی “پرانسیپی یاساییبوونی تاوان و سزادان” و ماددەی ٣٦ی دەستوورە، زاراوەی وەک "پڕۆژەی دژە کولتووری" یان "پەیوەندی تۆڕ" لە یاساکانی ئێستادا پێناسە نەکراون، ئەم دەستەواژانە ڕێگە بە دەزگا ئەمنییەکان دەدەن ئازادی سەرکوتکردنی چالاکییە پەروەردەییەکان و دابڕانی کۆمەڵگەی زانستی لە جیهان.

 

هەروەها پڕۆژە یاساکە پرسی "سیخوڕی" بەبێ جیاکردنەوە لە یاساکانی پێشووتر دەخاتەڕوو، ئەمەش نیشاندەری کەمی شارەزایی یاسایی لەلایەن داڕێژەرانی لە لیژنەی ئاسایشی نیشتیمانیدا هەیە، لە کاتێکدا یاسای پێشوو "سزای سیخوڕی و هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتە دوژمنکارەکان چڕتر کردەوە"، تیشک دەخاتە سەر ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئیسرائیل، دوایین پڕۆژە یاسا مەودای ئەم بڕگانە فراوانتر دەکات بۆ ئەوەی ڕەفتاری مەدەنی و زانستی ڕۆژانە بگرێتەوە، سزای توندی وەک زیندانیکردن، دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی و تەنانەت سزای لەسێدارەدانیشی دیاریکردووە.

 

جگە لە تاوانبارکردن، پڕۆژە یاساکە هەوڵدەدات میکانیزمێکی مۆڵەتدان بۆ هەموو پەیوەندییە بیانییەکان دابنێت، کە ئەرکێکی ئەستەمە لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا، هەروەها مادەی دووەمی پڕۆژە یاساکە مەودای سنووردارکردنەکان فراوانتر دەکات بۆ ئەوەی هەموو بوارەکان بگرێتەوە، بە ئامانجی پچڕاندنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، لە ئەنجامدا تەنانەت ڕێکارەکانی وەک گواستنەوەی پارە، وەرگرتنی یارمەتی دارایی و پێدانی بریکاری یاسایی بە پارێزەرانی ئێرانی لە دەرەوەی وڵات قەدەغە دەکرێن یان کەوتوونەتە بەر سنووردارکردن، ئەم ڕێبازە پشتگوێخستنی بنەما یاساییە بنەڕەتییەکانی داڕێژەران نیشان دەدات.

 

چۆن ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ژێر ڕۆشنایی فراوانبوونی بازنەی سەرکوتکردنی ئەمنی و بە تاوانبارکردنی چالاکییەکانی سەندیکای هاوبەش و ئاڵوگۆڕی شارەزایی پیشەیی لە ژێر پلانی نوێی "بەرەنگاربوونەوەی کاریگەری"دا، دەتوانن لە ڕووی یاساییەوە خۆیان بپارێزن؟ کاریگەرترین چارەسەر بۆ کۆمەڵگەی مەدەنی، گرنگیدان بە ناشەرعییەتی بنەڕەتی ئەم پلانە، پێداچوونەوە نەکردنی لەلایەن لیژنەی یاسایی و دادوەری تایبەتمەندەوە، پێشێلکردنی ڕێکاری یاسایی و قبوڵنەکراوی دەکات، جگە لەوەش ئەم بڕیارە پێچەوانەی چەندین بنەمای دەستورییە، سنووردارکردنی ئاڵوگۆڕی زانستی پێشێلکردنی ماددەی ٢(ب) (بەکارهێنانی زانیاری مرۆڤ)، سەپاندنی ڕێسای "بەسەر بنەمای مۆڵەت" سەبارەت بە مافە بنەڕەتییەکان (ئازادی ڕادەربڕین، جووڵە و کۆبوونەوە) پێشێلکردنی بنەمای ئازادی هاوڵاتیان،؛ ڕادەستکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی، پێکهاتەی لێپرسینەوە لەناو دەسەڵاتی جێبەجێکردندا دەڕوات، ڕەچاونەکردنی ڕێژەیی لە نێوان تاوان و سزادان (وەک بێبەشکردنی تاکەکان لە کارکردن بەهۆی نیشتەجێبوون) کەموکوڕییەکی یاسایی جددی پێکدەهێنێت، بە شێوەیەکی ناڕوون تاوانبارکردنی چاوپێکەوتنە میدیاییەکان ڕوونی پرۆسەی یاسادانان تێکدەدات.

 

لە کۆتاییدا ئەم پلانە شەرعیەتی نییە و بنەماکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە و تایبەتمەندی و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان پێشێل دەکات کە لێپرسینەوە لە حکومەتەکان دەکەن، تەنانەت بەپێی یاسا نێودەوڵەتییە نەریتیەکان، باشترین ڕێڕەوی کارکردن ئەوەیە کە ئاڵەنگاری بنەما نایاساییەکەی بکات.