شەهلا محەمەدی

 

ناوەندی هەواڵ- لە چەند مانگی ڕابردوودا، حوکمی توندی قەزایی لە ئێران پەرەی سەندووە، لە درێژایی سزای زیندانەوە تا حوکمی لەسێدارەدان، ئەمەش لە کاتێکدایە کە فشارەکان بۆ سەر خۆپیشاندەران و چالاکوانان بە تایبەتی ژنان زیادی کردووە. لەم دواییانەدا حوکمی لەسێدارەدانی مەجدە هاشمی بازرگانی و نەجمە ئەمینی پشتڕاستکرایەوە، هاوکات ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مەحبوبە شەبانی بۆ زیندانی تاکەکەسی گواستراوەتەوە.

 

ئەمەش لە چوارچێوەی سزای توند و سزای لەسێدارەدان دێت کە پێشتر لە دژی ژمارەیەک ژن دەرکرابوون یان پەسەندکرابوون، لەوانە بەخشان عەزیزی، زەهرا شەهباز تەبری، لەیلا ئەبو حسنی، ترانە ڕەحیمی، سوودا ئیبراهیمی و مریەم هەداوند.

 

بۆ گفتوگۆکردنی وردتر لەسەر ئەم پرسە و هۆکارەکانی پشت ئەو سزا توندانەی کە لە هەلومەرجی ئێستای ئێراندا لە دژی زیندانیانی سیاسی ژن دەرچووە، ئاژانسەکەمان ئەم دیالۆگەی خوارەوەی لەگەڵ شیوا مەحبوبی  وتەبێژی لیننەی ئازادی زیندانیانی سیاسی ئەنجامدا.

 

 

چۆن ڕێبازی دەسەڵاتی دادوەری بەرامبەر خۆپیشاندەران گۆڕاوە؟ بۆچی لەسێدارەدان و زیندانیکردن لە دیارترین ئامرازەکانی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتیدا دەمێنێتەوە؟ دۆخی ئەو کەسانەی کە لە پەیوەندی لەگەڵ خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦ دەستگیرکراون چۆنە؟

 

ڕێبازی حکومەت و دەسەڵاتی دادوەری لەسەر بنەمای سەرکوتکردنی بەربڵاو، سزای توند، لەسێدارەدان، دانپێدانانی زۆرەملێ و فشار لەسەر خێزانەکان دامەزراوە، ئەم سیاسەتە سەرکوتکردنە لە سەردەمی شەڕ و هەڵاوساندا چڕتر بووەتەوە، کە بە هۆی ترس لە ناڕەزایەتییەکانی گەلەوە سووتەمەنی بووە، بووەتە هۆی شەپۆلێکی بێ وێنەی لە سێدارەدان، کە زۆرجار بە نهێنی ئەنجام دەدرێت.

 

لەم چوارچێوەیەدا، فشار لەسەر زیندانییە سیاسییە ژنەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، بە نزیکەی ٦٠ ژن بە تۆمەتی وەک "دوژمنایەتی دژی خودا" و "یاخیبوون" ڕووبەڕووی هەڕەشەی لەسێدارەدان دەبنەوە، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە نەجمە ئەمینی و مەحبوبە شەبانی لە زیندانی واکیل ئاباد لە مەشهەد بە کۆت و بەند بەستراون بە جێگاکانیان و چالاکوانانی وەک باراستوو ئەحمەدی و سەحەر مەمیزادە بە قامچی لێدان سزا دراون، ئەمەش ڕادەی ئەو کارە سیستماتیکییانە ئاشکرا دەکات.

 

حکومەت شارەکانی بە میلیتاریزە کردووە و سەرچاوەکانی خۆی بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی داهاتوو تەرخان کردووە، لەم هەڵمەتی سەرکوتکردنەدا ژنان بە تایبەتی دەکرێتە ئامانج بەهۆی ئامادەبوونی بوێرانەیان لە پێشەنگی بزووتنەوەی "ژن، ژیان، ئازادی" و ڕەتکردنەوەی بێدەنگبوونیان.

 

 

نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی مافی مرۆڤ و ئەنجومەنی ئاسایش چ کەرەستە و دەسەڵاتێکیان هەیە بۆ ئەوەی فشار بخەنە سەر لەسێدارەدان و ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی لە ئێران؟

 

حکومەت و دامودەزگا نێودەوڵەتییەکان خاوەنی زۆربەی ئامرازە پێویستەکانن، وەک پچڕانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، داخستنی باڵیۆزخانەکان و بەستن یان دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی سپای پاسداران و بەرپرسانی باڵای ڕژێم، ئەم ڕێوشوێنانە دەتوانن فشاری ڕاستەقینە دروست بکەن، بەڵام گەمارۆ گشتیەکان تەنها فشارەکان بۆ سەر خەڵک زیاد دەکەن، لە کاتێکدا بە ئامانجکردنی سامانی ئەو کەسانەی سەر بە حکومەتن بە تایبەتی دەتوانێت کاریگەر بێت، بەڵام بەداخەوە ئەمە ڕوونادات.

 

دەرکردنی ڕاگەیانندراوی شەرمەزارکردن بەبێ گرتنەبەری ڕێوشوێنی پراکتیکی، لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، تەنها خۆدزینەوەیە لە بەرپرسیارێتی، حکومەت کاتێک دەبینێت کە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان و سەردانەکان بەردەوامن و سەروەت و سامانی سپای پاسداران بەستراو نین، ئەوان گرنگی بەم داتایانە نادەن.

 

لە لایەکی دیکەوە میدیای ڕۆژئاواش بەرپرسیارێتی دەگرنە ئەستۆ کاتێک سەکۆ بۆ داواکارانی لێبوردن دابین دەکەن، وەک ماراندی، کە کار بۆ ئاساییکردنەوە و پاساودانی پراکتیزەکردنی ئەشکەنجەدان دەکەن، وەک ئەو ٧٤ قامچییەی کە بە باراستۆ ئەحمەدی دراوە، هەروەها حکومەتەکان بەرپرسیارن لە پشتگوێخستنی ئەو دانپێدانانە زۆرەملێیانەی کە لە ژێر ئەشکەنجەدا دەرهێنراون، وەک لە دۆسیەی ئارجین جوندیدا ڕوویدا، جگە لەوەش ئەوەی کە وەزیرانی دەرەوە بەبێ وروژاندنی پرسی زیندانیانی سیاسی لەگەڵ بەرپرسانی حکومەت کۆدەبنەوە، بە شێوەیەکی کردەیی دەرخەری بێکاریگەری ئەو لێدوانانەن.

 

ئایا کاردانەوە جیاوازەکانی وڵاتان بەرامبەر بە وتارەکانی بەرپرسان و پرسی مافەکانی مرۆڤ، وەک لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بینراوە، دوو پێوەری لە مامەڵەکردن لەگەڵ پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤدا ڕەنگدەداتەوە؟

 

نەتانیاهۆ تاوانبارە و لە غەززە کوشتن ئەنجام دەدات، بەڵام حکومەتی ئێران بە هەمان شێوە تاوانبارە و تاوان و کوشتن لە سنوورەکانی خۆیدا ئەنجامدەدات،  بەداخەوە هەندێک کەس وا مامەڵە دەکەن کە دەبێت لایەنگری شەڕ بیت یان لایەنگری حکومەتی ئێران! کۆمەڵێک کەس بڕیاریان دا دژی فاشیزمی نەتانیاهۆ بن، بەڵام لە بەرامبەر فاشیزمی حکومەتی ئێران بێدەنگن، بە بڕوای من ئەم ڕێبازە دووڕوویی و دوو ڕێگای ئەم چالاکوان و ڕێکخراو و حکومەتانە ئاشکرا دەکات، وەک ئەوانەی بانگەشەی دژە شەڕ دەکەن، بەڵام کاتێک گەلی ئێران لەلایەن حکومەتەوە دەکوژرێت، گوێمان لە چاوخشاندنێک نییە.

 

 

بە لەبەرچاوگرتنی پەرەسەندنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکان، گرنگی پڕۆژە یاساکانی پەرلەمان، بەتایبەتی "پڕۆژە یاسای بەرەنگاربوونەوەی کاریگەری" چییە؟ ئایا ئەم یاسایانە دەتوانن زەمینە خۆش بکەن بۆ سزادانی توندتر و زیادبوونی فشار لەسەر چالاکوانان؟

 

هەموو پڕۆژەکانی پەرلەمان، لە "ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەری"ەوە تا تاوانبارکردنی هاوکاری لەگەڵ ئیسرائیل، وڵاتانی بیانی ناکەنە ئامانج، بەڵکو خەڵک خۆیان دەکەنە ئامانج، حکومەت بۆ ئاسانکاری بۆ هەڵبەستنی دۆسیە لە دژی هاوڵاتیانی ئاسایی و پاساوهێنانەوە بۆ ئەو دەستگیرکردنانەی کە دوای بزووتنەوەی “ژن، ژیان، ئازادی” بەدوای خۆیدا هێنا، نازناوی وەک “کاریگەری” و “مەرجی شەڕ” سەوفی لێ وەرگیرا.

 

هەر لە هەڕەشەی ئاشکرا بۆ سەر خێزانەکان بۆ ئەوەی منداڵەکانیان نەچنە سەر شەقامەکان، تا دەگاتە ڕاپۆرتەکانی ئازادکردنی ئەو زیندانیانەی کە بە تاوانی گەورە سزا دراون لە بەرامبەر هاوکاریکردنیان لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان، هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ پلانێک بۆ دروستکردنی کەشێکی نائەمنی لە کایەی گشتی و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان، شەڕی سەرەتایی حکومەت لەگەڵ زلهێزە بیانییەکان نییە کە بەردەوام مامەڵەیان لەگەڵ دەکات، بەڵکو لەگەڵ خودی گەلی ئێراندایە و ترسی ڕاستەقینەی لێرەوە سەرچاوە دەگرێت.

 

 

لەگەڵ زیادبوونی فشارەکان لەسەر ژنان و بەردەوامی لەسێدارەدانەکان، بۆچی کاردانەوەکان بە پارچەپارچەیی ماونەتەوە؟ چۆن هەوڵەکان یەکبخرێن و دروشمی "نا بۆ لەسێدارەدان" بگۆڕدرێن بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوانتر و بەردەوامتر؟

 

دوای ئەو شۆک و لەکارکەوتنە سەرەتاییەی کە دوای سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییە هات، کۆمەڵگە جارێکی دیکە ڕۆحی خۆڕاگری خۆی نیشان دا، نموونەیەکی سەرەکی بزووتنەوەی ئاماژەی خوێندکارانە لە ساڵڕۆژی “هەینی خوێناوی زاهدان”، لە ڕێگەی نمایشکردنی سەمای خدانور و درێژەدان بە ناڕەزایەتی خوێندکاران.

 

بەڵام ڕێبازی حکومەت بەرامبەر کۆمەڵگە بە تەواوی ستراتیژییە، لە کاتێکدا خۆپیشاندەران و چالاکوانان هێشتا تۆڕی پێویست و ستراتیژییەکی ڕوونیان نییە، لە ژێر سەرکوتی تونددا، پێویستییەکی بەپەلە هەیە بۆ دروستکردنی تۆڕی نهێنی بۆ بەستنەوەی دروشمە سەرەکییەکانی بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان، وەک "یەکێک لە ناڕەزایەتییەکان"ی خانەنشینەکان، لەوانە "نا بۆ سزای لەسێدارەدان" و "ئازادی بۆ زیندانیانی سیاسی"، لەگەڵ سێکتەری دیکەی کۆمەڵگە

 

ناڕەزایی گشتی سەرکەوتوو لە کوردستان دەریخست کە ناڕەزایەتی و مانگرتنی هەماهەنگ و پلان بۆ داڕێژراو دەتوانێت حکومەت لاکاربکات، هەر بۆیە تەنها ڕژانە سەر شەقامەکان بەبێ دروستکردنی تۆڕ و ستراتیژییەکی هاوسەنگ بۆ بەرپەرچدانەوەی پلانەکانی حکومەت بەس نابێت.