عەزیزە حسێن

 

لیبیا- بانگەوازەکان لە لیبیا گەشە دەکەن بۆ پێداچوونەوە بە یاساکانی بەڕێوەبردنی مافەکانی منداڵان، دڵنیابوون لە گۆڕانکاری لە دەقی یاسایی تەنها بۆ پاراستنی کاریگەر و کارپێکراو، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئاڵەنگاری ئاڵۆز کاریگەری لەسەر منداڵان و دایکان هەیە، لەوانە نەفەقە، جیابوونەوە، سەرپەرشتیکردن، توندوتیژی، ئازاردان، قسەی ناشرین و داگیرکرنی ئەلیکترۆنی.

 

لە میانی دانیشتنێکی گفتوگۆدا کە ٣ی تشرینی یەکەم بەڕێوەچوو، تایبەت بوو بە گفتوگۆکردنی مافەکانی منداڵان لە یاسای لیبیا، بەشداربووان جەختیان لەسەر پێویستی پێداچوونەوە بە یاساکانی پەیوەست بە منداڵی و بەستنەوەی هەر هەموارکردنێکی یاسایی بە میکانیزمی ڕوون بۆ جێبەجێکردن، بەدواداچوون، چاودێریکردن و لێپرسینەوە کردەوە، کە مسۆگەری دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری و پاراستن و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی منداڵان و دایکان دەکات.

 

پاراستنی منداڵ لە پاراستنی دایکەوە دەست پێدەکات

 

لە گفتوگۆکاندا، جەخت لەسەر ئەوە کرایەوە کە پاراستنی منداڵ لەگەڵ پاراستنی دایک جیاناکرێتەوە، چونکە زۆرجار دایکان بەرپرسیارێتی سەرەکی لە ئەستۆ دەگرن لە چاودێریکردنی منداڵ و دابینکردنی پێداویستییەکانی منداڵ، بەتایبەتی دوای جیابوونەوە یان لە حاڵەتەکانی ناکۆکی خێزانیدا.

 

لەم ڕوانگەیەوە، بەشداربووان داوای بەهێزکردنی پارێزگاری یاسایی بۆ هەردوو دایک و منداڵ، دابینکردنی میکانیزم بۆ ئەوەی بتوانن دەستیان بە مافەکانیان و خزمەتگوزارییە یاسایی و کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانیان بگات، هەروەها دڵنیابوون لەوەی کە پێشێلکارییەکان چاودێری دەکرێن و زیانبەرکەوتووان نەهێڵرێنەوە ڕووبەڕووی ڕێکارە یاساییە ئاڵۆزەکان ببنەوە کە دەتوانێت ڕێگری بکات لە دەستڕاگەیشتنیان بە پاراستن.

 

عەزیزە ئەبوبەکر عید، ڕاوێژکاری یاسایی بۆ بڵاوکردنەوە و بەڵگەنامەسازی ڕایگەیاند، لە دانیشتنەکەدا باس لە چەمکی مافەکانی منداڵ کرا، پێناسەکردنی منداڵ و ئەو مافانەی کە لە لەدایکبوونەوە تا گەیشتن بە تەمەنی یاسایی چێژیان لێ وەردەگرێت، ئەمە جگە لە دیارترین ئاستەنگەکانی بەردەم پاراستنی منداڵ لە ژێر ڕۆشنایی پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان و گۆڕانکارییە دیجیتاڵییەکان.

 

ڕوونیکردەوە، کە گفتوگۆکە هەروەها تیشک خستۆتە سەر پێویستی پەرەپێدانی یاسای پەیوەست بە تاوانە ئەلیکترۆنییەکان و داگیرکردنی ئۆنلاین، پێداچوونەوە بە بڕگەکانی تایبەت بە پشتیوانی منداڵان، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان و هەڵاوسان، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پارەی پشتگیری هاوتا بێت لەگەڵ پێداویستییە سەرەتاییەکانی منداڵەکە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، یاسای لیبیا بەم شێوەیەی ئێستای، چوارچێوەیەکی یاسایی گشتگیر لەخۆناگرێت کە تایبەت بێت بە پاراستنی مافەکانی منداڵان، بڕگەکانی پەیوەست بە منداڵی لە چەندین یاسا و ڕێسادا بڵاوبوونەتەوە، لەوانە ئەوانەی تایبەتن بە نەفەقە، سەرپەرشتیکردن و بابەتە خێزانییەکانی تر.

 

دەزگایەکی تایبەتمەند بۆ بەستنەوەی منداڵان بە دامودەزگاکانی حکومەتەوە

لە نێو ئەو پێشنیازانە کە لە دانیشتنەکەدا خراونەتەڕوو، دامەزراندنی دەزگایەکی تایبەتمەند بوو بۆ ئەوەی وەک پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان منداڵان و دامەزراوە حکومییەکاندا خزمەت بکات، ئەم دەزگایە ڕێگە بە منداڵان دەدات ئەو پێشێلکارییانە ڕابگەیەنن کە تووشی دەبن و بەدواداچوون بۆ سکاڵاکانیان بکەن، نەک تەنها پشت بە داواکاری گشتی و دادگاکان ببەستن بۆ بەدەستهێنانی پاراستن.

 

هەروەها بەشداربووان داوای پەرەپێدانی میکانیزمەکان بۆ چارەسەرکردنی توندوتیژی، قسەکردن بە قسە و داگیرکردنی ئەلیکترۆنی، هەروەها پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پشتگیری دەروونی و کۆمەڵایەتی تایبەتمەند بۆ منداڵان و دایکان، بەتایبەتی لە کاتی جیابوونەوە و ناکۆکییەکانی خێزان.

 

عەزیز ئەبوبەکر عید جەختی لەوە کردەوە، کە پێشکەشکردنی پاڵپشتی دەروونی و کۆمەڵایەتی و ئایینی لە حاڵەتەکانی جیابوونەوەدا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی جیابوونەوە لەسەر خێزان، یەکەمایەتیدان بە بەرژەوەندییەکانی منداڵ و پاڵپشتیکردنی دایکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو بارگرانییانەی کە ڕەنگە لە کۆتایی پەیوەندی هاوسەرگیرییەوە سەرهەڵبدەن.

 

لە هەموارکردنەوەی یاساکە تا دڵنیابوون لە جێبەجێکردنی

 

داواکارییەکان تەنها لە هەموارکردنەوەی دەقە یاساییەکان سنووردار نەبوون، هەروەها دانیشتنەکە تیشکی خستە سەر پێویستی دەستنیشانکردنی ئەو لایەنانەی کە بەرپرسیارن لە جێبەجێکردنی یاساکە و دانانی میکانیزمی ڕوون بۆ وەرگرتنی سکاڵا، ڕەوانەکردن، بەدواداچوون، چاودێریکردن و لێپرسینەوە.

 

لەو چوارچێوەیەدا، فاتمە محەمەد مەهدی، بەڕێوەبەری فەرمانگەی بەڵگەنامە و ڕاگەیاندن لە ڕێکخراوی داهێنەر، جەختی لە گرنگی هەبوونی یاسایەک کردەوە کە منداڵ و دایکان بپارێزێت لە بوارە جیاوازەکاندا، لەوانە کار، هاوسەرگیری، پەروەردە، ژیانی خێزانی.

 

ڕوونیشیکردەوە، گفتوگۆکە چەند لایەنێکی یاسایی ئاشکرا کرد کە پێویستیان بە پێداچوونەوە و پەرەپێدان هەیە، جەختی لەسەر گرنگی داڕشتنی ڕاسپاردەی یاسایی کردەوە کە پاراستنی دایکان و منداڵ لەناو خێزانەکەدا بەرز دەکاتەوە و دڵنیابێت لەوەی ئەو مافانەی لە یاساکەدا هاتووە وەرگێڕان بۆ پاراستنی ڕاستەقینە و بەرجەستە.

 

جەختی لە پێویستی بەهێزکردنی چاودێریکردنی کاری منداڵان کردەوە و ڕێگریکردن لە ئازاردانیان لە دوکان و وۆرکشۆپ و کارەکاندا، کە ڕەنگە لە خوێندن بێبەشیان بکات و یاریکردن یان تەندروستی و پارێزراوییان بخاتە مەترسییەوە، هەروەها داوای کرد پاراستن لە توندوتیژی و قسەی ناشرین و ئازاردان بە هەموو جۆرەکانیەوە زیاتر بکرێت، ئەمە جگە لە پێداچوونەوە بە چوارچێوە یاساییەکانی پەیوەست بە منداڵانی بەخێوکراو بۆ مسۆگەریکردنی پاراستنی مافەکانیان و ڕێگریکردن لە جیاکاری یان پێشێلکردنی مافەکانیان لەناو خێزانەکەدا.

 

پێشنیارەکان بۆ چاکسازی لە سیستەمی پاراستنی منداڵ

دانیشتنەکە بە کۆمەڵێک پێشنیار کۆتایی هات، دیارترینیان: پێداچوونەوە و پەرەپێدانی یاساکانی پەیوەست بە مافەکانی منداڵ و دایک بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی یاسایی کاریگەر، ئامادەکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی یەکگرتووتر کە دەقە بڵاوەکانی پەیوەست بە ماف و پاراستنی منداڵان دەچەسپێنێت، پەرەپێدانی یاسای پەیوەست بە داگیرکردنی ئەلیکترۆنی، توندوتیژی و قسەی ناشرین بۆ ئەوەی لەگەڵ ئاڵەنگاری نوێدا هاوسەنگ بێت، لەگەڵ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پشتگیری دەروونی و کۆمەڵایەتی بۆ دایکان و منداڵان، بە تایبەت لە کاتی جیابوونەوە و ناکۆکییەکانی خێزان.

 

جگە لەوەش ڕاسپاردەکان بریتی بوون لە بەهێزکردنی چاودێریکردنی کاری منداڵان و پاراستنی منداڵان لە ئازاردان و چالاکییەکان کە مەترسی لەسەر مافی خوێندن و گەشەپێدانی پارێزراوییان هەیە، بەرزکردنەوەی پاراستنی یاسایی بۆ منداڵان لە دژی توندوتیژی، قسەی ناشرین و ئازاردان بە هەموو جۆرەکانییەوە و پێداچوونەوە بە چوارچێوە یاساییەکانی پەیوەست بە منداڵانی بەخێوکراو بۆ پاراستنی مافەکانیان و ڕێگریکردن لە جیاکاری لە دژییان.