رەجا خەیرات

 

مەغریب ـ دوێنێ لە مەغریب، نۆزدەهەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ژنان بە سیمپۆزیۆمێک لەسەر «کۆمەڵگەی مەدەنی و سینەما» کۆتایی هات. لە چوارچێوەی فێستیڤاڵەکەدا کتێبی «یەکسانی لەنێوان پیاو و ژندا: تاقیکردنەوەی ژنان لە مەغریب» کە دەربارەی توێژەر و پسپۆڕی مەغریبی و پسپۆڕی نەتەوە یەکگرتووەکان، عائیشە بەلەربی،ە، پێشکەش کرا.

 

جۆراوجۆری ژنان لە مەغریب

وەک ساڵانی پێشوو، فێستیڤاڵەکە بەردەوام بوو لە پیشاندانی بەرهەمەکانی نووسەرانی ژنی مەغریب. لە چوارچێوەی چالاکییەکانی فێستیڤاڵەکەدا، کۆبوونەوەیەک بۆ پێشکەشکردنی کتێبی توێژەر، سیاسەتڤان و پسپۆڕی نەتەوە یەکگرتووەکان، عائیشە بەلەربی، بەڕێوەچوو.

 

کتێبەکە مێژووی بزوتنەوەی ژنان لە مەغریب دەکۆڵێتەوە. عائیشە بەلەربی دەڵێت ژنان داوای جێبەجێکردنی بنەمای یەکسانی دەکەن، دژی هەموو جۆرەکانی جیاکاری دەجەنگن و هەوڵ دەدەن لەگەڵ پەیماننامە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێن. نەوەکانی ژن و پیاو بەدوای یەکدا بەشدارییان لە دروستبوونی ئەم بیرۆکە ژنانەدا کردووە، کە بەدەستهێنانی دەستکەوتی زۆری لێ کەوتووەتەوە.

 

عائیشە بەلەربی لە درێژەی قسەکانییدا جەختی کردەوە کە «تەنها یەک جۆری فێمینیسم بوونی نییە» و هیچ فۆرمولەیەکی تایبەت بە ژنان نییە کە لەلایەن ڕۆژئاواوە سەپێنراوە. ئەو وتی: «بە پێچەوانەی ئەمەوە، جۆرێکی دیکەی فێمینیسم هەیە کە پێی دەوترێت “فێمینیسمی دەوڵەتی”، کە بە دیاریکردنی ژنێک وەک سەرۆکی حکومەت دەردەکەوێت. “فێمینیسمی دەوڵەتی” لە کاتی وەرگرتنی بڕیارە بەرزەکاندا خۆی دەردەخات و چوارچێوەی یاسایی، واتە دەستووری مەغریب، ئەم ئاراستەیە بەهێز دەکات.»

 

عائیشە ئاماژەی بەوە کرد کە لە ماوەی ١٠ ساڵدا فێمینیستەکان توانیویانە دەنگیان بگەیەنن، پێشنیارەکانیان هەڵسەنگێنرێن و ژمارەیەکی زۆر لە دەستپێشخەرییەکانیان پەسەند بکرێت. ئەو وتی: «ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ژنانی مەغریب نادادپەروەرییە هەنووکەییەکان و بنەماکانی سیستەمی پیاوسالاری بپرسنەوە. بەدەستهێنانی یەکسانی هێشتا پڕە لە بەربەست و ڕێگای خەبات پێویستی بە هەوڵێکی درێژخایەن و گرنگ هەیە.»

 

«دەمانەوێت ئەو یاسایانە بگۆڕدرێن کە جیاکاری بەرامبەر ژنان دەکەن»

عائیشە بەلەربی ڕوونی کردەوە کە کتێبەکە لە مافەکانی مرۆڤ و چالاکییە سیاسییەکانی ئەوەوە سەرچاوەی گرتووە، بەرگری لە بنەمای یەکسانی دەکات و کەلتووری مافەکانی مرۆڤ پەرەپێدەدات، هەروەها خوازیاری لێکدانەوەی دەقە ئایینییەکان بە شێوەیەکە کە لەگەڵ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بگونجێت.

 

عائیشە باس لە دەسەڵاتداریی پیاوان لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا کرد و وتی: «دەسەڵاتدارییەکە سیاسەتیش لەخۆدەگرێت. دەمانەوێت ئەو یاسایانە بگۆڕدرێن کە بە بۆچوونی ئێمە جیاکاری بەرامبەر ژنان دەکەن. ئەم یاسایانە ڕێگر دەبن لەبەردەم ژنان و ڕێگەیان پێ نادەن بگەنە پۆستەکانی بڕیاردان.»

سەبارەت بە نەبوونی ژنانی چەپڕەو لە نووسینگەی سەرۆک وەزیراندا، عائیشە وتی: «چەپڕەوی ئیتر ئەو کاریگەرییەی جاران نییە، بە تایبەتی دوای کەمبوونەوەی بە شێوەیەکی زۆر لە هەڵبژاردنەکانی دواییی یاساداناندا. سەرۆکی ئێستای حکومەت دەبێت وەڵامی داواکارییەکانی خەڵکی مەغریب بداتەوە و گوێ لە هاوبەش و لایەنە پەیوەندیدارە جۆراوجۆرەکان بگرێت.»

 

«سینەما دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و دادپەروەری»

لە بەشێکی دیکەی چالاکییەکانی فێستیڤاڵەکەدا، بەشدارییەکان لەسەر بابەتی «سینەما و کۆمەڵگەی مەدەنی» جەختیان کردەوە. بەشداربووان ئاماژەیان بە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان سینەما، وەک فۆرمێکی هونەری داهێنەرانە و ئەستێتیکی، وەک چالاکییەکی بەرگریی مەدەنی کرد، بە تایبەتی لە کاتی چارەسەرکردنی کێشە مرۆییە ئاڵۆزەکاندا.

 

بەشداربووان هاوڕا بوون کە سینەما دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و داواکارییەکانی دادپەروەری. بەڵام پرسیارێکی سەرەکییان هەڵخستەڕوو: ئایا سینەما پێویستە مافەکانی مرۆڤ بپارێزێت، یان تەنها شێوازێکی هونەری و داهێنەرانە و ئەستێتیکییە کە دەبێت لە بابەتەکانی چالاکیی مەدەنی جیا بکرێتەوە؟

 

بەشداربووان هەروەها وێنە کلیشەییەکانی ژنان کە لە سینەما و لەسەر شاشە بەردەوامن و هۆشیاریی پیاوسالار کە ژنان لە ڕۆڵە نەریتییەکاندا کەم دەکاتەوە، خستە بەر پرسیار. هەروەها گفتوگۆیان لەسەر فیلمە بەڵگەنامەییەکان کرد کە ژنانی کاریگەری مێژووی مەغریبیان پیشان دەدەن.

لەوانە مالیکە ئەلفاسی، کە تەنها ژن بوو کە لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤دا مانیفێستی سەربەخۆیی واژۆ کرد و بە بەشداریی زووەوە لە بزوتنەوەی نەتەوەیی ناسراو بوو. ئەو فیلمەی کە لەلایەن دەرهێنەری مەغریبی لەیلا ئەل-تریکیەوە دەرهێنراوە، چیرۆکی چالاکی ژن فەتنا ئەل-بیح دەگێڕێتەوە، کە لە ساڵی ١٩٧٧دا لە دارب مولای شریف لەگەڵ ژنانی دیکە دەستگیر کرا. دەستبەسەرکەرانی بۆ بێهیواییکردن و شەرمەزارکردنی، ناوی «ڕاشید»یان لێ نا.

 

بەشداربووان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە سینەما نابێت تەنها وەک شێوازێکی هونەری دەربڕین ببینرێت، بەڵکو دەبێت وەک پیشەسازییەکی بەهێزیش ببینرێت کە دەتوانێت پێشکەوتن بەرەوپێش ببات. ئەوان دەڵێن سەرەڕای سروشتی داهێنەرانە و ئەستێتیکیی سینەما، دەتوانێت ببێتە زمانێکی بەهێز و هاوبەشێکی گرنگ بۆ کۆمەڵگەی مەدەنی لە پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و داواکارییەکانی دادپەروەریدا.

 

«کۆچ» خەڵاتی گەورەی فێستیڤاڵی بەدەستهێنا

لە ڕێوڕەسمی کۆتایی کە لە سینەمای هۆلیوود لە شاری سالەی مەغریب بەڕێوەچوو، خەڵاتەکانی پێشبڕکێی فەرمی لە بەشەکانی فیلمی درێژ و فیلمی بەڵگەنامەیی بە سەرکەوتووان بەخشرا.

 

فیلمی «کۆچ»، کە دەرهێنانی دەرهێنەری سعودی شەهاد ئەمینە، خەڵاتی گەورەی فێستیڤاڵی بەدەستهێنا. هەروەها فیلمی «شەقامی مالاگا»، بە دەرهێنانی دەرهێنەری مەغریبی مەریەم تووزانی، خەڵاتی ژووری دادوەران وەرگرت. فیلمی «شانە»، بە دەرهێنانی دەرهێنەری فەڕەنسی لەیلا بەننی، خەڵاتی باشترین فیلمی درێژی یەکەمین بەدەستهێنا.

 

خەیریە نەزمی و لامار فادەن، کە لە فیلمی «کۆچ»ی دەرهێنەر شەهاد ئەمین ڕۆڵیان گێڕاوە، خەڵاتی باشترین ئەکتەرە ژنیان بە هاوبەشی وەرگرت. پاتریک یڤۆن خەڵاتی باشترین ئەکتەری بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی کەنەدی «The Height of Everything» بە دەرهێنانی ئەن ئەمون وەرگرت.

 

خەڵاتی باشترین فیلمی بەڵگەنامەییش درایە فیلمی بەڵگەنامەیی «Out of School» ـ «دەرەوەی قوتابخانە» بە دەرهێنانی دەرهێنەری مەغریبی هیند بێنساری.