ناوەندی هەواڵ

 

عێراق هێشتا ڕووبەڕووی ئاڵنگاری پەرەسەندوو دەبێتەوە لە سایەی نەبوونی چارەسەری کاریگەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی لەسەر بنەمای ڕەگەزی، بە جۆرێک کە ڕاستیەکە دەریدەخات کە کەلێنێکی گەورە لە نێوان سیاسەتە ڕاگەیاندراوەکان و بارودۆخی مەیدانیدا هەیە، ئەمەش ئازاری ژنان زیاتر دەکات و سیستەمەکانی پاراستنی کۆمەڵایەتی لاواز دەکات.

 

ڕێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی ١٧ی ئاب، پەیامێکی بەپەلەی ئاراستەی سەرۆکوەزیرانی عێراق کرد و تێیدا داوای هەنگاوی یەکلاکەرەوەی کرد بۆ کۆتاییهێنان بە لێخۆشبوونی سزا و مسۆگەرکردنی پاراستنی مافەکانی ژنان، لە پەیامە کراوەکەیدا جەختی لەوە کردەوە، کە عێراق هێشتا ڕووبەڕووی پێشێلکاری بەردەوامی مافەکانی مرۆڤ دەبێتەوە کە پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسیی جدی هەیە بۆ ئەنجامدانی گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە و پاراستنی ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاوڵاتییان.

 

ڕێکخراوەکە ئاماژەی بەوە دا، کە سەرۆکوەزیرانی عێراق نزیکەی سێ مانگ لەمەوبەر دەسکەوتەکانی وەرگرتووە و هیچ پێشکەوتنێکی بەرچاوی لە دۆسیەی مافەکانی مرۆڤدا بەدەستنەهێندراوە، سەرەڕای ئەو بەڵێنانەی کە لە بەرنامەی حکومەتەکەیدا هاتوون، پێی وایە کە ڕوشوێنە پەیوەندیدارەکان بە بەهێزکردنی پێگەی ژنان و پشتگیریکردنی ڕێکخراوە سەربەخۆکانی کۆمەڵگەی مەدەنی هێشتا سنووردارن و ناگونجێن لەگەڵ قەبارەی ئەو ئاستەنگانەی کە کۆمەڵگەی عێراقی ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

 

لە پەیامەکەدا باس لە دیاردەی توندوتیژی دژ بە ژنان کراوە، کە لە ژێر ئەو سنووردارکردنە کۆمەڵایەتی و خێڵەکی و ئایینییە کۆنەپەرستانەدا بە باو پێناسەی کردووە کە کۆمەڵگە بەڕێوەدەبەن، جەختیشی لەوە کردووەتەوە، کە نەبوونی ئاماری فەرمی نکۆڵی لەو ڕاستییە ناکات کە کوشتن بە بیانووی پاراستنی کەرامەت ڕوودەدات، ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی یاسایی یەکلاکەرەوە هەیە بۆ پاراستنی زیانبەرکەوتووان.

 

ڕێکخراوەکە لە پەیامەکەیدا، ڕەخنەی لە یاساکانی ئێستا گرت کە مافەکانی ڕزگاربووانی توندوتیژی لاواز دەکەن، ژنان لە عێراق بێبەشن لە ڕێوشوێنی پاراستنی کاریگەر لە هەڕەشەکانی کوشتن، داوای لە دەسەڵاتی دادوەری و جێبەجێکار کرد کە لە پێشینەی کارەکانیان دەرکردنی یاسایەکی گشتگیر بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی لەسەر بنەمای ڕەگەزی و دابینکردنی پەناگەی ئارام بۆ ئەو کەسانەی هەڕەشەیان لەسەرە دابینبکەن.

 

هەروەها ڕێکخراوەکە بەردەوامی سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوەی شەرمەزارکرد و ئاماژەی بەوەدا، کە ساڵانی ڕابردوو شایەتحاڵی بە ئامانجگرتنی سیستماتیکی چالاکوانان، توێژەران و ڕۆژنامەنووسان بووە، سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ ڕوونیان کردەوە، کە ڕفاندن تەنانەت کاریگەری لەسەر هاوڵاتیانی بیانی هەبووە، کە ئەمەش ڕەنگدانەوەی دابەزینی ژینگەی ئەمنی و مافی مرۆڤە بۆ کرێکاران، بەتایبەتی لە کایەی گشتیدا.

 

ڕێکخراوەکە داوای لە حکومەتی عێراق کرد کە ڕاگرتنێکی فەرمی و دەستبەجێ بەسەر هەموو سزاکانی لەسێدارەداندا بسەپێنێت، مسۆگەرکردنی دابینکردنی ڕێڕەوی دادپەروەری کارا بۆ ڕزگاربووانی ئەشکەنجە، هەروەها بەڵگەی بەکارهێنانی نایاسایی هێزی لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دژی خۆپیشاندەرانی ئاشتیخواز تۆمار کرد بەتایبەت لە شاری کوت لە ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکە.

 

ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ئەو ناڕەزایەتیانەی لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا بەهۆی پچڕانی زۆری کارەباوە سەریان هەڵدا، بە هەڵمەتی دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە بەرەوڕوو بووەوە بە ئامانجی ترساندنی هاوڵاتیان کە داوای خزمەت و مافە سیاسییەکانیان دەکرد.

 

ڕازاو ساڵحی، توێژەری کاروباری عێراق لە ڕێکخراوەکەدا، داوای ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەی دەستبەجێ و بێلایەنی کرد لە هەموو ئەو دەستدرێژییانەی کە چالاکوانانی کردە ئامانج بۆ مسۆگەرکردنی ئەوەی کە دووبارە نەبنەوە، جەختی لە گرنگی هەڵگرتنی سنووردارکردنەکانی سەر دەزگاکانی ڕاگەیاندن کردەوە بۆ ئەوەی بتوانن ڕۆڵی چاودێری خۆیان بگێڕن بەبێ ترس لە لێپێچینەوە یان هەاسانکردنی ئەمنی.

 

لە دۆسیەی سزای لەسێدارەداندا، لێبووردنی نێودەوڵەتی داوای لە سەرۆکوەزیران کرد کە ڕاگەیاندنێکی فەرمی و دەستبەجێ بۆ ڕاگرتنی جێبەجێکردنی ئەم سزایانە بکات کە ساڵانە بە دەها دەردەچن، ئاماژەی بەوە دا، کە زۆرێک لەم سزایانە پەیوەندییان بە دۆسیەکانی تیرۆر و ماددە هۆشبەرەکانەوە هەیە، بەڵام لە زۆر حاڵەتدا مەرجەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە و ڕوون تێیاندا نییە.

 

ڕێکخراوەکە نیگەرانی قووڵی خۆی دەربڕی بەرامبەر بەو ڕاپۆرتانەی کە باسی وەرگرتنی دانپێدانان لە تۆمەتباران دەکەن لەژێر کاریگەری ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونی لە زیندانەکانی عێراقدا، جەختی لەوە کردەوە، کە پەسەندکردنی سزای لەسێدارەدان لەلایەن سەرۆکایەتی کۆمارەوە دەبێت بوەستێت تاوەکو دڵنیابوون لە پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بۆ سەرجەم دۆسیەکان و دڵنیابوون لە نەبوونی پێشێلکاری یاسایی.

 

سەرەڕای ئاماژەدان بە کەمبوونەوەی جێبەجێکردنی پرۆسەکانی لەسێدارەدان لە ساڵی ٢٠٢٥ دا بەپێی داتای دادپەروەری، بەڵام ڕێکخراوەکە هۆشداری دا لە مانەوەی هەزاران سزادارو لەژێر مەترسی جێبەجێکردندا لە هەر ساتێکدا، ڕێکخراوەکە کۆتایی بە داواکارییەکەی هێنا بە پێویستی کۆتاییهێنان بە پراکتیزەکانی ئەشکەنجە بە یەکجارەکی و پێشکەشکردنی قەرەبووی دادپەروەرانە بۆ ڕزگاربووان و مسۆگەرکردنی لێپرسینەوە لە بەرپرسانی ئەو پێشێلکارییانە.