مالڤا محەمەد

 

ناوەندی هەواڵ- ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شاهیدی قۆناغێکی خێرای گۆڕانکاری سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتییە، لە نێوان شەڕ و ململانێ و دەستێوەردانەکانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی کە خەریکە هاوسەنگی هێز و دەسەڵات لە ناوچەکەدا دادەڕێژن، لە سووریا و یەمەن و سودانەوە تا دەگاتە ئێران و تورکیا و پرسی کورد، قەیرانە ناوخۆییەکان لەگەڵ بەرژەوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان تێکەڵاون، لە کاتێکدا ئاڵەنگاریەکانی پەیوەست بە سەروەری و سەقامگیری و مافی گەلان بەرەو هەڵکشان دەچن.

 

لە نێوان ئەم گۆڕانکاریانەدا، پرسیاری زۆر سەبارەت بە داهاتووی ڕێکخراوی ناوچەیی، سروشتی دەوڵەتی نەتەوە، ڕۆڵی زلهێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان لە داڕشتنی داهاتووی ناوچەکە و کاردانەوەی شەڕ و ململانێکان لەسەر کۆمەڵگەکان، بەتایبەتی ژنان و گروپە پەراوێزخراوەکان سەرهەڵدەدەن.

 

بۆ گفتوگۆکردنی سروشتی ئەو گۆڕانکارییانە، ئایا ناوچەکە بەرەو ڕێکخستنێکی نوێی ناوچەیی هەنگاو دەنێت یان نا، کاریگەرییەکانیان لەسەر داهاتووی دەوڵەتان و کۆمەڵگەکان، هەروەها ڕۆڵی زلهێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان لە سووریا، یەمەن، سودان، و ئێران، ئاژانسەکەمان چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ نۆبەهار مستەفا چالاکوانی سیاسی و ژنان ئەنجامدا، لە بەشی یەکەمی چاوپێکەوتنەکەدا باس لە دیارترینی ئەم پرسانە و کاریگەرییەکانیان لەسەر داهاتووی هەرێم دەکات.

 

با لە دیمەنی ناوچەیی فراوانترەوە دەست پێ بکەین... ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوودەدات چۆن لێکدەدەیتەوە؟

جیهان شاهیدی پێکهاتە خێراکان و گۆڕانکارییە یەک لە دوای یەکەکانە، بەتایبەتی دوای نزیکەی سەدەیەک لەدوای ڕێککەوتننامەی سایکس پیکۆ، کە بەشداری کرد لە کێشانی نەخشەی ناوچەکە و دابەشکردنی بەپێی بەرژەوەندیی زلهێزەکانی ئەوکات، بە پلەی یەکەم بەرژەوەندییە بازرگانی و داراییەکان، دوای سەدەیەک، ئەم نەخشانە، لە ڕوانگەی هەندێک لەو زلهێزانە، ئێستا بەربەستێک لە بەردەم بەرژەوەندییە نوێبووەکانی قازانج-بزوێنەریان پێکدەهێنن، ئەمەش وایان لێدەکات کار لەسەر جێبەجێکردنی ئەو شتە بکەن کە دەتوانرێت بە "پلانی سەدەمین" پێناسە بکرێت بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەکە.

 

لەم چوارچێوەیەدا، هەندێک لە زلهێزە باڵادەستەکان هەوڵدەدەن سنوورە سیاسییە هەبووەکان بگۆڕن، هاوتەریب لەگەڵ گۆڕینی ئەو ڕژێمانەی کە وەک ڕێگری لە بەرژەوەندییەکانیان هەست پێدەکەن، بە پێچەوانەوە، زلهێزەکانی تر هەوڵ دەدەن سنوورەکانی ئێستا، سنوورەکانی سایکس پیکۆ، بپارێزن و لە هەمان کاتدا کار لەسەر گۆڕینی هەڵسوکەوتی ڕژێمەکان یان دووبارە داڕشتنیان دەکەن بۆ ئەوەی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیاندا بگونجێت.

 

ئەم بەرژەوەندیانە بە پلەی یەکەم پەیوەندییان بە وزە و سەرچاوەکانیەوە هەیە، هەروەها ڕێگاکانی دابینکردنی وزە بۆ کیشوەرە باڵادەستەکان، لەوانەش ئەوروپا و ئەمریکا، هەر بۆیە دەبینین پێکهاتەکان خێراتر دەبن، جا چ لە ڕێگەی پێکهێنانی هاوپەیمانی نوێ، پەرەپێدانی پلانی نوێ، و دروستکردنی شەڕی نوێ لە ناوچەکەدا، یان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، وەک لە شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆکرانیا، شەڕی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، ئەو شەڕانەی کە لە سودان، سووریا، عێراق، ئێران، لوبنان شاهیدی بووین.

 

ئەم پێکهاتانە بە شێوەیەکی توندوتیژانە پەرەدەسەنن و ململانێ و شەڕن کە ناوچە و گەلان و خواستەکانیان بۆ سەروەری و چارەنووسییان دەکەنە ئامانج، تەنانەت ئەو وڵاتانەی کە ڕاستەوخۆ کاریگەری شەڕیان لەسەر نەبووە، لەم پیلانانە ڕزگاریان نەبووە، بەڵکو بەدەست دابەزینی ئازادییەکان و دیموکراتیەوە دەناڵێنن، ئەم ڕەفتارە پەیوەستە بە دەسەڵاتی دەسەڵاتدار لە دەوڵەتە نەتەوەییەکان کە خۆیان لەگەڵ بەرژەوەندی زلهێز و دەوڵەتە گەورەکاندا دەبەستنەوە.

 

بەڕای ئێوە، ئایا ئێمە لەبەردەم زنجیرەیەک قەیرانی هاوکاتداین، کە هەریەکەیان هۆکار و ڕێڕەوی خۆیان هەیە؟ ئایا ئەم قەیرانانە ڕەنگدانەوەی گۆڕانی بەرفراوانترە لە هاوسەنگی هێز و کاریگەری لە ناوچەکەدا؟

ئێمە ڕووبەڕووی قەیرانی ئەمنی و ناسەقامگیری، قەیرانی ئابوری خنکێنەر، قەیرانی سیاسی و دابەزینی دیموکراتی، جگە لە هەڵچوونی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵایەتی و بابەتی تایبەت بە ژنان و گەنجان و بێکاری و دەرچوونی مێشک لە ناوچەکەدا دەبینەوە.

 

ڕەنگە هەر قەیرانێک هۆکار و ڕێڕەوی تایبەتی خۆی هەبێت، بەڵام یەک خاڵی هاوبەشیان هەیە: ئەم قەیرانانە لە ئەنجامی سیاسەتە نێودەوڵەتییەکانی زلهێزە هەژموونخوازەکان و دەوڵەتانی قازانجخواز بەرهەم دەهێنرێن کە هەوڵی ڕێکخستنی ناوچەکە دەدەن و دۆخێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست بکەن کە لەبار بێت بۆ بەرژەوەندییەکانیان، دۆخێک کە مەترسی لەسەر پلانە ئەمنییەکانیان و بەرژەوەندییە دارایی و قازانجخوازەکانیان دروست نەکات.

 

بەڵام ئەم پلانە نێودەوڵەتیانە بەبێ کە ڕەستە و درێژکردنەوە لە ناو هەرێمدا سەرکەوتوو نابن، ئەمەیە کە ئێمە لە ڕێگەی دەسەڵات و حکومەتەکانی هەرێمەوە شاهیدین، لەگەڵ ئەم بەرژەوەندیانەدا یەکدەگرنەوە و بەدوای قازانجدا دەگەڕێن، تەنانەت لەسەر حیسابی بەرژەوەندی نەتەوەیی و سەروەری نەتەوەیی و ئاشتەوایی لەگەڵ کۆمەڵگاکاندا.

 

لە ژێر ڕۆشنایی ئەم گۆڕانکاریانەدا دەتوانین بڵێین ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەچێتە قۆناغێکی دووبارە داڕشتنەوەی ڕاستەقینەی ڕێکخراوی ناوچەیی؟ ئەگەر ڕووبەڕووی قۆناغێکی نوێ بووینەوە، دیارترین تایبەتمەندییەکانی چین؟

لە ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەییدا بەرەو گۆڕانکاری ڕیشەیی لە هەموو ئاستەکاندا دەڕۆین. چەندین جەمسەر و بەرە و تیۆری هزری کێبڕکێ دەکەن بۆ داڕشتنی تایبەتمەندییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، دەوڵەتانی سەرمایەداری و هاوپەیمان و لایەنگرانی ناوچەیی خۆیان هەوڵدەدەن ناوچەکە بە قازانجی خۆیان لە قاڵب بدەن، بە پلەی یەکەم ڕێڕەوی وزە و دەستەبەرکردنی هێزی کاری هەرزان و بەکارهێنانی سەرچاوەی ئاو و وزە و نەوتی هەرزان و بەردەوام، هەروەها ئامانجیان دڵنیابوونە لەوەی هەرێم بێتوانایە لە دژایەتیکردنی ئەو پلانانە.

 

بەڵام ناتوانین وا گریمانە بکەین کە داهاتوو بەپێویستی بە پێی ئەم پلانە دەڕوات، بەو پێیەی بزووتنەوەی خۆڕاگری، کۆمەڵگەی وریا، ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی، بزووتنەوەی چەپ و ژنان و گەلانی ستەملێکراو هەن کە دژایەتی و بەرەنگاری ئەو پیلانانە دەکەنەوە، بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەم پلانانە، بۆ پێکهێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو لەدژی دەوڵەتانی سەرمایەداری، پێویستی بە گشتگیری و ڕێکخستن و یەکگرتوویی زیاتر هەیە.

 

ئێران تا ئێستا ستراتیژێکی جیاوازی لە ناوچەکەدا گرتۆتە بەر، سەرکەوتوو بووە لە هێشتنەوەی شەڕ لە سنوورەکانی خۆی لە ڕێگەی حیزبوڵا و هێزەکانی کۆکردنەوەی گلاب و حوسییەکان و ئەوانی دیکە، بەڵام ئێستا هەڵمەتێکی سەربازی نوێ لە دژی ئەو گروپانە دەستی پێکردووە، ئایا ستراتیژییەکی نوێی دژە ئێران پەرەی پێدەدرێت کە هەوڵدەدات سووریاش لەم ڕووبەڕووبوونەوەیەدا بگرێتەوە؟ وە کاریگەری شەڕێک کە هەموو ئەو ناوچانە بکاتە ئامانج کە ئێران کاریگەری لەسەری هەیە، چی دەبێت؟

 

یەکەم: سەبارەت بە ئێران، باوەڕناکەم سەرکەوتوبێت لە هێشتنەوەی شەڕ لە سنوورەکانیی، لە ڕاستیدا خەریکە شەڕێکی ناوخۆیی ئەزموون دەکات، دەسەڵاتدارانی ئێران دان بە مافی گەلانی ناو سنووری دەوڵەتی ئێراندا نانێن و نە دان بە مافی ژناندا نانێت، لە کاتێکدا یادی ساڵیادی شۆڕشی "ژن، ژیان، ئازادی" و شەهیدبوونی ژینا ئەمینی دەکەینەوە، بەردەوام دەبین لە شایەتحاڵی لەسێدارەدان و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییەکان، هاوکات لەگەڵ پەراوێزخستنی خەڵک و بێبایەخکردنی داواکارییەکانیان.

 

ئەگەر ئێران بتوانێت بەرگەی هەر شەڕێکی دەرەکی بگرێت، سەرەتا دەبێت پێکهاتەی ناوخۆیی لەسەر بناغەیەکی بەهێز بونیاد بنێت، ئەمەش تەنها بە دامەزراندنی ئاسایش و هەڵگرتنی باری نائاسایی و دانپێدانانی دەستووری هەموو گەلان و مافە کولتووری و نەتەوەییەکانیان بەدی دێت.

 

من پێم وایە ئێران لەبەردەم دوو بژاردەدایە، بەدواداچوون بۆ چاکسازی ناوخۆیی و بونیادنانی سیستەمێکی دیموکراتی کە مافەکانی هەموو گەلەکەی دەستەبەر بکات و فرەچەشنی کولتووری و نەتەوەیی لەناو وڵاتدا لە باوەش بگرێت یان دابەزین بۆ لاوازی زیاتر، مەرج نییە مەبەستم لە داڕمانی دەوڵەت یان حکومەت، ڕۆیشتنی ڕژێم بە واتای نەریتی بێت، بەڵکو مەبەستم ئەوەیە کە ڕەنگە وەک ئێرانێکی لاواز دەرکەوێت، بە تایبەت بە لەبەرچاوگرتنی ئەو فشارانەی کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، لەوانەش گەمارۆیەکی ئاسمانی، دارایی و ئابووری، ئەو گێژاوەی ئابووری و ئەمنیی ناوخۆیی کە تووشی دەبێت.

 

بۆیە ئەگەر ئێرانیش توانی بەرگەی ئەو فشارانە بگرێت، ڕەنگە ئەو ئێرانە نەبێت کە ڕۆژگارێک دەمانناسی، بەڵکو وڵاتێک بێت کە بەدەست دابەشکارییەکی بەرچاوی ناوخۆییەوە دەناڵێنێت و ڕووبەڕووی دابەزینی توانای دووپاتکردنەوەی سەروەری خۆی دەبێتەوە، بەمجۆرە دووپاتی دەکەمەوە، کە ئێران دوو بژاردەی لەبەردەمدایە، ببێتە نەتەوەیەکی بەهێز، سوود وەرگرێت لە سەرچاوە مرۆیی و ماددییەکانی، بە گۆڕین سیستەم و شێوازی حکومەتەکەی بەرەو دیموکراتی یان دابەزین بۆ لاوازی زیاتر لە بەرامبەر ئەو ئاڵەنگاریانەی کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

 

سەبارەت بەو شتانەی کە پێیان دەوترێت "بە وەکالەتەکانی ئێران"، لەوانەش حزبوڵا و هێزەکانی کۆکردنەوەی گەلان و حوسییەکان، بەبێ گوێدانە ئەو زاراوەیەی کە لە میدیاکاندا بەکاردەهێنرێت، بەتایبەتی میدیای زاڵ بەسەر زلهێزەکاندا، هەڵوێستی ئێمە ڕوونە، ئێمە پشتگیری لە مافی هەر گروپێکی مرۆیی، نەتەوە، نەتەوەیەک دەکەین، جا ئایینی بێت یان تایفەگەری، بۆ دیاریکردنی چارەنووس و هەبوونی نوێنەرایەتی و دەنگ لەناو ئەو دەوڵەتەی کە تێیدا دەژین، بەگوێرەی بەرژەوەندی نەتەوەیی، ئێمە پێمان وایە گەورەکردنی دەنگی پەراوێزخراو و چەوساوەکان لە هەموو نەتەوە و کەمینە و نەتەوەکانەوە، بە هەموو هەمەچەشنییەکەیانەوە، دەتوانێت ببێتە مایەی دەوڵەمەندکردن بۆ گەل و لە ناسیۆنالیزم یان سەروەری نەتەوەیی کەم نەکاتەوە.

 

بەهەمان نیشانە لەگەڵ هەموو هێزەکانی بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری و لەگەڵ مافی بەرگری لەخۆدا وەستاوین، چونکە بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری و بەرگریکردن مافێکی ڕەوایە، بەرخۆدان نابێت تەنها لەبەر جیاوازی بۆچوونەکان لەسەر شێوازەکانی بە شێوەیەکی نەرێنی سزا بدرێت، ئەوە بابەتێکی جیایە، بەڵام پێوەرە بنەڕەتییەکان هەن کە دەبێت پابەندبن پێیەوە، بەرخۆدان و بەرگریکردن لە مافی گروپە پەراوێزخراوەکان و کەمینەکان و نەتەوەکان دەبێت هاوتەریب بێت لەگەڵ بەرژەوەندی نەتەوەیی، بەشێک بێت لە پێکەوەژیانی ئاشتیانە و زمانی وتووێژ نەک زمانی چەک زاڵ بێت، هەر چەکێک کە لە ململانێیەکی ناوخۆدا بەکار بهێنرێت، هەر چەکێک کە لە دەرەوەی چوارچێوەی سەروەری نەتەوەیی کار بکات، دەبێتە بارگرانی لەسەر کۆمەڵگە و دەوڵەت، دواجاریش تەنها شەڕ درێژدەکاتەوە و ململانێکە قووڵتر دەکاتەوە.

 

ململانێی یەمەن، بەتایبەتی نێوان حوسییەکان هەم هۆکاری ناوخۆیی و هەم هۆکاری دەرەکی هەیە، ئایا دەکرێ یەمەن وەک مەیدانێک بۆ شەڕێک سەیر بکرێت کە سعودیە و ئێران دژی یەکتر بەڕێوەی دەبەن؟

دەتوانین یەمەن وەک نموونە وەربگرین و لە وڵاتانی دیکەی ناوچەکەدا بەکاری بهێنین، ڕەنگە شەڕەکانی ناوخۆ لە ناکۆکی و ململانێ ناوخۆییەکانەوە سەرچاوە بگرن، بەڵام لە دەستوەردانی دەرەکی بێبەری نین.

 

لە یەمەن پرسێک هەیە کە پەیوەندی بە پەراوێزخستنی مێژوویی حوسییەکانەوە هەیە، بەڵام بابەتەکە بەوەوە کۆتایی نایەت، حکومەتی شەرعی یەمەن لە ڕووی دارایی و هەواڵگری و سەربازییەوە لە لایەن سعودیەوە پاڵپشتی دەکرێت، لە کاتێکدا ئێران چەک بۆ حوسییەکان دابین دەکات و بەم شێوەیە ململانێکان زیاتر دەبێت.

 

گروپە کۆمەڵایەتییەکان و گەلی یەمەن لە نێوان خۆیاندا ناگەنە چارەسەرێک ئەگەر بە قەرزاری دەسەڵاتە دەرەکییەکان بمێننەوە، دەسەڵاتە دەرەکییەکان تەنها لە حاڵەتێکدا دەستوەردان لە وڵاتێکی دیکەدا دەکەن کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانییان بکات، هێزە ناوخۆییەکان جا حکومەتی شەرعی بێت یان حوسییەکان، دەبێت عەقڵانیتر بن و لە ڕێگەی دیالۆگ و دانوستانەوە چارەسەری کێشەکان بکەن، سیستەمێک بونیاد بنێن کە بەرژەوەندی هەموو لایەنەکان بگرێتەوە و نوێنەرایەتی هەموو ئەو هێزانە بکات کە لە یەمەندا ئامادەن.

 

وابەستەبوون بە زلهێزە دەرەکییەکان گرژی زیاتر و ململانێکان زیاتر دەکات، وەک ئەوەی ئێمە لە یەمەن شاهیدین، ئەوەی لە میدیاکاندا وەک ململانێی نێوان حکومەت و حوسییەکان دەردەکەوێت، بەشێکی مەیدانەکە بۆ دەستێوەردانەکانی دەرەکی، دیارترینیان ڕکابەریی سعودیە و ئێرانە.

 

ئەگەر سودان بخەینە ناو لیستی ئەو وڵاتانەی کە یەمەن زیانیان بەرکەوتووە، دەبینین قەیران و شەڕە ناوخۆیی و دەرەکییەکان کێشە کۆمەڵایەتییەکان و هەروەها دۆخی ژنانی گەورەتر کردووە، لەم چوارچێوەیەدا، چۆن پێکهاتەی دەوڵەتی نەتەوەیی بەرگەی فشارەکانی قەیرانە کۆمەڵایەتییەکانی دەگرێت، کە هێندە بە قووڵی چەسپاوە؟

بەڵێ دەکرێ بوترێ ژیان لە سودان و یەمەن بۆتە دۆزەخ، ئێمە شاهیدی کوشتن و کۆمەڵکوژی بەکۆمەڵ و دەستدرێژی سیستماتیکی و بەکارهێنانی ژنان وەک چەکی جەنگین، جگە لە ڕفاندن و ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ و قەیرانی خۆراک و بڵاوبوونەوەی پەتاکان.

 

سودان تا ڕادەیەکی زۆرتر ئەم بارودۆخانە بەخۆیەوە دەبینێت، بە نائەمنییەکی بەربڵاو و کردەوەی تاکەکەسی بۆ تۆڵەسەندنەوە و نەبوونی پێداویستییە سەرەتاییەکان، بەتایبەتی دوای جەنگ، کە ژێرخانی شار و گوندەکانی کردۆتە ئامانج و کاریگەری لەسەر کشتوکاڵ و بەرهەمهێنان و سەقامگیری دروستکردووە.

 

سودان ململانێی ناوخۆیی لە نێوان سوپای سودان و هێزەکانی پشتیوانی خێرادا بەخۆیەوە دەبینێت، بەڵام لە ناوەڕۆکەکەیدا ململانێی دەسەڵاتە، ئەمەش بەگشتی هەرێم دەگرێتەوە، بەو پێیەی ململانێ ناوخۆییەکان نوێنەرایەتی بەرژەوەندی گەل و پێکهاتەکان ناکەن کە بەدوای سەقامگیری و خۆشگوزەرانیدا دەگەڕێن، بەڵکو پەیوەستن بە قۆرخکردنی دەسەڵاتەوە.

 

جگە لەوەش، چەندین دەستێوەردانی دەرەکی هەیە، چ نێودەوڵەتی و چ ناوچەیی، کە خەریکە ململانێکان خراپتر دەکەن، کێ ئازار دەچێژێت؟ خەڵک بە تایبەت ژنان و هەژاران و چینی کرێکار و گروپە پەراوێزخراوەکان، ئەو شەڕانەی ئەمڕۆ لە ئاستی ناوچەییدا بەڕێوەدەچن، شەڕی ئێمە نین، شەڕی گەل و چینی کرێکار و گروپە پەراوێزخراوەکانیش نین، بەڵکو شەڕی دەسەڵات و بەرژەوەندی دارایین.

 

ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی هاوچەرخی گەلان بدەینەوە بۆمان دەردەکەوێت کە پێکهێنانی دەوڵەتە نەتەوەییەکان پەیوەست بووە بە چەمکی مافی چارەی خۆنووسینی گەلان و ژیان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکدا کە سنوورە سیاسییە دیاریکراوەکانی هەبێت، ئێمە ڕێز لەو قوربانیدان و شۆڕشانە دەگرین کە گەلان دژی داگیرکاری بۆ ئازادی خۆیان ئەنجامیان دا، بەڵام پرسیارەکە هەر دەمێنێتەوە: ئەو گەلانە دوای ئەوە ڕوویان لە کوێ کرد؟ ڕوویان کردە بونیادنانی دەوڵەتی نەتەوەیی، بەڵام ئەم دەوڵەتانە لەسەر دەسەڵاتی گروپێکی دەسەڵاتدار دامەزراون کە کۆمەڵگە و ئابووری و ئاسایشیان قۆرخ دەکرد، بەم شێوەیە کۆمەڵگە لە قۆرخکاری داگیرکارییەوە بۆ قۆرخکاری گروپێک لە ناو هەمان وڵاتەوە گواسترایەوە.

 

جگە لەوەش سنوورە سیاسییە ڕەقەکان هەرێمەکەیان دابەشکردووە، سەرەڕای بوونی پەیوەندی خێڵەکی و خێڵ و کولتووری و زمانەوانی و مێژووی هاوبەش و بەرژەوەندی هاوبەش لە نێوان گەلەکانیدا، ئەم ڕژێمانە ئابووری و ئاسایش و دەسەڵاتیان قۆرخ کردووە و بەردەوامن لە چەوساندنەوەی دانیشتووانەکانیان و لە زۆر وڵاتدا بەرەو دیسپۆتیزم و دژە دیموکراتی و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان لە ڕێگەی ئامێرە ئەمنییەکانەوە ڕۆیشتوون، زیندانیکردن بۆتە ئامرازێک بۆ ڕابەرانی بیروڕا و ڕۆژنامەنووس و ڕۆشنبیران و ناڕازییان، نەک تەنها لە ئەنجامدەرانی تاوان و پێشێلکاریدا سنووردار بێت.

 

بۆیە دەوڵەتی نەتەوەیی بووەتە بارگرانی لەسەر گەل و کۆمەڵگەکانی، هەر لەبەر ئەم هۆکارە دەبێ بیر لە چەمکەکانی دەوڵەت و سەروەری و سنوورەکان بکەینەوە.

 

هەروەها دەتوانین لە هەندێک مۆدێلی هەنووکەیی ڕۆژئاوا فێربین، وەک یەکێتی ئەوروپا، کە سنوورەکان لە زۆر ڕووەوە لابراون، گومرگی هەڵوەشێنراوەتەوە، هاوکاری لە بوارە ئابوورییەکان و پڕۆژەکان و پەرلەماندا دامەزراون، ناڵێم ئەم مۆدێلە تەواو و بێ کەموکوڕییە، بەڵام نموونەیەک پێشکەش دەکات کە دەتوانرێت لێی فێربین.

 

بۆچی هەرێم بەرەو فیدرالیزم و لابردنی سنوورە هەبووەکان و بونیادنانی سیستەمی دیموکراتی لە جیاتی دەوڵەتە نەتەوەییە ڕەقەکان کە هەوڵی زاڵبوونی گەلێک بەسەر گەلێکی تردا یان بونیادنانی دەوڵەتێک بە نکۆڵیکردنی گەلێکی تر یان ناسنامەیەکی تر نادات؟ پاشان سیماکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەتوانێ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی دیموکراتی بێت کە دان بە ماف و ئازادییەکانی ژناندا بنێت و پیشەسازی و بەرهەمهێنان پەرە پێبدات و سەروەری نەتەوەیی بپارێزێت.

 

سبەینێ: نۆبەهار مستەفا: ڕزگاری و دیموکراتیکی ژنان پێشمەرجی بونیادنانی ئاشتییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا