ئایە ئیبراهیم
 
سودان- شاری دنقلا پایتەختی پارێزگای باکوور، شاهیدی هەڵکشانی چالاکیی گەشتیاری و کولتووری بوو کە هاوکات بوو لەگەڵ ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی ڕۆژی جیهانی گەشتیاری، ئەم چالاکییە بەشێک بوو لە چالاکییەکانی "دنقلا، پایتەختی گەشتیاری ٢٠٢٦" کە پێنج ڕۆژی خایاند و بەرنامە و چالاکییەکانی گەشتیاری، ڕۆشنبیری، و میراسی بە بەشداری لایەنە پەیوەندیدارەکان و لایەنی پەیوەندیدارەکانی کەرتەکە لەخۆگرتبوو.
 
ئەم ڕووداوانە لە کاتێکدایە کە کەرتی گەشتیاری لە پارێزگاکەدا لە دوای سەرهەڵدانی ململانێی نێوان هێزە چەکدارەکان و هێزەکانی پشتیوانی خێرا لە مانگی نیسانی ٢٠٢٣ ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو بووەتەوە، لەم چوارچێوەیەدا دەوڵەتی باکوور سەرنجی خستۆتە سەر بوژاندنەوەی گەشتیاری ناوخۆیی لە ڕێگەی پەرەپێدانی ژێرخانی گەشتیاری و هەمەچەشنکردنی بەرهەم و شوێنە گەشتیارییەکان و ڕێکخستنی بۆنە ڕۆشنبیری و میراسییەکان، لە هەوڵێکدا بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی کەرتەکە و گەڕاندنەوەی زیندووییەکەی، ئەم هەوڵانە دەستیان کردووە بە بەدەستهێنانی ئەنجامی بەرجەستە، لەگەڵ زیادبوونی بەرچاو لە گەشتیاری ناوخۆییدا، کە ئەمەش ڕەنگدانەوەی توانای ئەو کەرتەیە بۆ گونجاندن لەگەڵ کاردانەوەکانی شەڕ و کردنەوەی ڕێگەی نوێ بۆ بوژاندنەوەی.
 
شوێنەوارەکانی بەڵگەنامەکردنی شارستانییەتە کۆنەکانی سودان
 
شاخی بەرکل یەکێکە لە ئاماژە دیارەکانی شارستانیەتی نەبتیە لە پارێزگای باکوور، ناوەندێکی ئایینی گرنگ بووە بۆ پەرستنی ئامون و پەرستگا و پەیکەر و شوێنەواری شاهانەی تێدایە، بەشێکە لە شوێنی شاخی بەرکل و شوێنەکانی ناوچەی نەبتیە کە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە لە لیستی میراسی جیهانی یونسکۆدا تۆمارکراون.
 
هەروەها کرمە و دفوفە نوێنەرایەتی شارستانیەتی کرمە دەکەن کە بە نزیکەیی لە نێوان ساڵانی دوو هەزار و ٥٠٠ بۆ هەزار و  ٥٠٠ پێش زایین گەشەیان کردووە، ە دفوفەی ڕۆژئاوای گەورەی و گۆڕەکانی شاهانە و شوێنەواری تەلارسازی جیا دەکرێتەوە، بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەکان دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە سەرەتای دەوڵەت و شارستانیەتی کۆنی سودان، هەرەمەکانی نوری وەکو نەکرۆپۆلیسێکی شاهانەی نەبتیە بەرچاو دەردەکەون، کە هەرەمی پاشاکانی تێدایە، دیارترینیان تهارقا، هەروەها بەشێکە لە تۆڕی ئەو شوێنانەی ناوچەی نەبتە کە لە یونسکۆ تۆمارکراون، مانگی نیسانی ڕابردوو جەختی لەسەر گرنگی پاراستنی میراسەکان لە پارێزگای باکوور کردەوە، بەستیەوە بە هەمەجۆریی شوێنە گەشتیارییەکانی و هەڵبژاردنی دنقلا وەک پایتەختی گەشتیاری ساڵی ٢٠٢٦.

 
دێرینەکان ڕەگ و ڕیشەی لە شارستانییەتە کۆنەکانی سوداندا داکوتاوە
 
نەجلە ئیبراهیم، ​​بەرپرس لە ئەنجومەنی باڵای گەشتیاری و دێرینەکان لە پارێزگای باکور وتی: ئاهەنگگێڕانی دنقلا وەک پایتەختی گەشتیاری بۆ ساڵی ٢٠٢٦ کۆمەڵێک بەرنامە لەخۆدەگرێت، لەنێویاندا کردنەوەی شوێنە گەشتیارییە شوێنەوارییەکان، کە ئەمە بە دەستکەوتێک لەناو فێستیڤاڵەکەدا دەزانێت، کە ڕەنگدانەوەی میراس و کولتوور و شارستانیەتی دەوڵەتی باکوورە.
 
ئاماژەی بەوە شکرد، کە لە نێو دیارترین شوێنە گەشتیارییە میراسییەکان لە پارێزگای باکووردا، شاخی بەرکل، قنتی، دۆڵی حەلفا و مۆزەخانەی بنقناتی هەن، هەروەها شارستانیەتی دەوڵەتی باکوور ڕەگ و ڕیشەی بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە و ڕەنگدانەوەی میراس و شارستانیەتی ناوچە کۆنەکەیە، کە نوێنەرایەتی ئاماژەیەکی دیار دەکات بۆ گەشتیاری چارەسەری، شاخ، بیابان و نیل.
 
شوێنەوارەکان لە دەوڵەتی باکووردا سەر بە یەک شارستانیەت نین، بەڵکو نوێنەرایەتی یەک لە دوای یەک شارستانیەتەکانی وەک کرمە، نبتە، مروی شانشینی مەسیحی نوبیە و ئەوانی دیکە دەکەن، یونسکۆ ئەم شوێنانە بە بەڵگەی ناوازە لەسەر شارستانیەتی نبتە و مروی دەزانێت، شارستانیەتی دەوڵەتی باکوور یەکێکە لە کۆنترین شارستانیەتەکانی سودان، ڕەگەکانی بۆ نزیکەی حەوت هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، لێیەوە تایبەتمەندییە کولتووری و شارستانییەکان سەریان هەڵدا کە کاریگەرییەکانیان بۆ ناوچەکانی دیکە درێژبووەوە و گەیشتە میسر.

 
بەرزکردنەوەی دەرفەتەکانی گەشتیاری و گەشەپێدانی ئابووری
 
ئیشتیاق محەمەد عوسمان، مامۆستای زانکۆ و پسپۆڕی میراس و گەشتیاری، دووپاتی کردەوە، کە ئەم میراسە دەوڵەمەندە کولتوورییە جێگای شانازییە بۆ سودان و گەلەکەی، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سودان خاکێکە پڕە لە شارستانیەت و مێژوو.
 
ڕوونیکردەوە، کە ناساندنی ئەم میراسە و تیشک خستنە سەر بەهای کولتووری و شارستانییەکەی بۆ جیهان زۆر گرنگە، کە ڕەنگدانەوەی مێژووی ڕەگداکوتاوی سودان و ڕۆڵی لە ڕەوتی شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا بێت، هەروەها دەوڵەتی باکوور دەوڵەمەندە بە گەشتیاری، لەگەڵیدا ناوچەی کرو یەکێکە لە شوێنەوارەکان، جگە لە شاخی بەرکل، هەرەمەکانی نوری و چەندین شوێنی شوێنەواری دیکە کە گەشتیاران بۆ سودان ڕادەکێشن.
 
گەشتیاری لە پارێزگای باکووردا تەنها لە شوێنەوارناسیدا سنووردار نییە، هەروەها پارێزگاکە شانازی بە ڕووباری نیل، دوورگەکان، دیمەنە بیابانییەکان، گوندەکانی نوبیە و میراسی فۆلکلۆری دەوڵەمەند دەکات، توخمگەلێک کە دەتوانرێت لەگەڵ گەشتیاری شوێنەواردا تێکەڵ بکرێن، ئەم شوێنە گەشتیاریانە سەرمایەیەکی ئابووری بنەڕەتی بۆ پیشەسازییەکی گەشتیاری پێکدەهێنن کە ڕێنمایی گەشتیاری، گواستنەوە، شوێنی نیشتەجێبوون، کاری دەستی، چێشتخانە و بەرهەمە کولتوورییەکان لەخۆدەگرێت، ئەمە جگە لەوەی توێژەران و نوێنەرایەتییە شوێنەوارییەکان و سەردانکەران لە ناوخۆی سودان و دەرەوەی وڵاتەوە ڕادەکێشن.
 
هەمەچەشنی گەشتیاری
 
عەبیر بابکر، بەرپرسی ئەنجومەنی باڵای گەشتیاری و شوێنەوارەکان لە پارێزگای باکوور وتی: پارێزگاکە شانازی بە پێشکەشکردنی گەشتیارییەکی دەوڵەمەند و هەمەچەشنەوە دەکات، کە مێژوویەکی دوور و درێژ و جوانی سروشتی سەرسوڕهێنەر و میراسێکی کولتووری جیاواز تێکەڵ دەکات، هەروەها گەشتیاری شوێنەواری و مێژوویی دەوڵەتەکە بە کۆمەڵێک شوێنی گرنگ نوێنەرایەتی دەکرێت، دیارترینیان شاخی بەرکل، کرمە، دنقلای کۆن، قەڵای ئاکاشا و وادی حەلفا، کە هەموویان شایەتحاڵی شارستانییەتە کۆنەکانی سودانن.

 

 
ئاماژەی بەوەشکرد، پارێزگاکە گەشتیاری نیل و ئیکۆتۆریزمیشی تێدایە، بەتایبەتی لە ناوچە و دوورگەکانی مۆگرات، بدین و سای، جگە لە بیابان و دارستان و گەشتیاری نیل، هەروەها شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی بریتین لە گەشتیاری کولتووری و میراسی، کە لە میراسی نوبیە، پیشەسازی دەستی، خواردنی نەریتی و میوانداری بەناوبانگی کۆمەڵگەی ناوچەکە بەرجەستە بووە.
 
ڕوونیکردەوە، گەشتیاری کشتوکاڵی نوێنەرایەتی لایەنێکی دیکەی توانای گەشتیاری پارێزگاکە دەکات، لەڕێگەی بەرهەمهێنانی خورما و مانگۆ و میوەی لیمۆ، لەکاتێکدا گەشتیاری چارەسەری بریتییە لە بەکارهێنانی خۆڵ و تیشکی خۆر، وتی: دەوڵەتی باکوور شوێنێکی گەشتیارییە کە مێژووی دەوڵەمەندی نوبیە و میراسی شارستانییەتە کۆنەکان لەگەڵ سەرنجڕاکێشیی دیمەنی نیل و بیابانییەکانی تێکەڵ دەکات، ئەمەش وایکردووە ببێتە یەکێک لەو ناوچانەی کە شانازی بە جیاوازییەکی ناوازەی سەرنجڕاکێشانی گەشتیاری و کولتووری و سروشتییەوە دەکات.
 
سەرەڕای کاردانەوەی بەردەوامی ململانێکان، کە سەرنجڕاکێشیی پارێزگای باکووری وەک شوێنێکی گەشتیاری لاواز کردووە، لەگەڵ کەمی وەبەرهێنان و کێبڕکێی توند لەلایەن پارێزگاکانی دیکەوە، ئاسۆکانی بوژانەوەی کەرتەکە هەروا ماونەتەوە، بەتایبەتی لەگەڵ توانای پەرەپێدانی ژێرخانی و خزمەتگوزارییەکان.