ڕەجا حەمید ڕەشید

 

بەغدا- بەشداربووانی دانیشتنی دیالۆگ کە لە بەغدا بەڕێوەچوو، پێداچوونەوەیان بە ئاستەنگەکانی ئێستای بەردەم ژنان و منداڵان لە عێراق کرد، داوای دابینکردنی شوێنی مانەوە و ناوەندی چاکسازی گونجاو بۆ زیانبەرکەوتووانی توندوتیژی و پێکهێنانی گروپێکی یەکگرتووی پەرلەمانی ژنان بۆ داکۆکیکردن لە هەموارکردنەوەی یاساکان کە نادادپەروەرانەن بەرامبەر بە ژنان.

 

بە ئامادەبوونی ژمارەیەک لە چالاکوانان، ئەکادیمیستەکان، مامۆستایانی بوارە جیاوازەکان، ئەنجومەنی دیالۆگی کۆمەڵگە ٥ی تشرینی یەکەم دانیشتنێکی دیالۆگی لە بەغدا ئەنجامدا، لە دانیشتنەکەدا میوانداری ئاڵا تاڵەبانی، ڕاوێژکاری سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ کاروباری ژنان کرد بۆ گفتوگۆیەکی ڕاستەوخۆ کە تیایدا باس لە ڕاستی ژنانی عێراق و ڕۆڵیان لە بڕیاردان و سیاسەتی گشتی و هەروەها دیارترین ئاڵەنگاری ڕووبەڕووبوونەوەیان و ڕێگاکانی بەهێزکردنی ئامادەیی خۆیان لە دامودەزگاکانی دەوڵەت و کۆمەڵگەدا کرا.

 

ئاڵا تاڵەبانی لە وتارەکەیدا لە دانیشتنی دیالۆگیەکەدا، جەختی لەوە کردەوە، کە ژنان نزیکەی لە ٤٩٪ی کۆمەڵگەی عێراق پێکدەهێنن و وتی: پەراوێزخستنی کولتووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەم نیوەیە ناتوانێت بەردەوام بێت، هەروەها باسەکە لە کۆمەڵگەدا هێشتا لە دەوری پێویستیی ئەوەی ژنان وەزیر و ئەکادیمی و چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی و ئامادەبوون لە کۆڕبەندە جیاوازەکاندا دەسوڕێتەوە، ئەم ئامادەبوونە خێرخوازی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی شوێنی سروشتی ژنان و شایستەی مافی ژنان دەکات.

پشک و نوێنەرایەتی پەرلەمان

ئاڵا تاڵەبانی باسی لە هەوڵەکانی دامەزراندنی سیستمی پشکی ژنان کرد و ڕوونیکردەوە، کە داواکارییە سەرەتاییەکان ئامانجیان لانی کەم لە ٤٠٪ بوو، بەڵام کۆبوونەوە لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی دەسەڵاتڤلە ئەنجامدا ڕێژەکە بۆ لە ٢٥٪ دانرا، وتی: ئەو پشکەش بەشداریکرد لە دەستەبەرکردنی بوونی ژنان لە ئەنجومەنی نوێنەراندا، هەروەها سروشتی کێبڕکێی هەڵبژاردنەکان و ئەو ڕاستییەی کە سەرۆکی بلۆکە سیاسییەکان زۆربەیان پیاو بوون، لەنێو ئەو هۆکارانە بوون کە دەرفەتی کاندیدکردنی ژنانیان سنووردار کرد.

 

کەمبوونەوەی ئامادەبوونی ژنان

ئاڵا تاڵەبانی ئاماژەی بە دابەزینی ئامادەبوونی ژنان لە پەرلەمان کرد لە ساڵانی ڕابردوودا، ئاماژەی بە هەندێک یاسای جیاکاری و نەبوونی لیژنەیەکی تایبەتمەند بۆ کاروباری ژنان لە ناو ئەنجومەنی نوێنەران کرد، وتی: بوونی نزیکەی ٨٥ ژن لە پەرلەمان، ئەگەر هەوڵەکانیان یەکبخەن و هەڵوێستەکانیان هەماهەنگ بکەن، دەتوانێت بەشداربێت لە بەدەستهێنانی پێشکەوتنی بەرچاو لە پرسەکانی ژنان، لەوانەش داوای نوێنەرایەتیکردنی ژنان لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن و پۆستەکانی سەرکردایەتی و دامەزراوە جیاوازەکانی دەوڵەت.

 

ڕوونیکردەوە، بەهێزکردنی بوونی ژنان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ گەیشتن بە قۆناغە پێشکەوتووەکان لە مسۆگەریکردنی ماف و شایستە دەستووری و یاسایی و ئایینی و مرۆییەکانیان، هەروەها مەرج نییە بوونی ڕێژەیەکی دیاریکراوی ژنان لە پەرلەمان بەو واتایە بێت کە پرسەکانی ژنان وەک پێویست گرنگی پێبدرێت، چونکە کێشەکە هەندێکجار لە شکستهێنانی نوێنەری ژندایە لە بەرگریکردن لە ماف و پرسەکانی ژنان بە شێوەیەکی گونجاو.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا جەختی لەوە کردەوە لە بەردەوامی کارەکانی لەسەر پرسەکانی توندوتیژی، هەراسانکردن، داگیرکردنی ئەلیکترۆنی، یاسای تاوانە ئەلیکترۆنییەکان، جگە لە سەردانەکانی بۆ بەڕێوەبەرایەتی و دامەزراوە و پەناگە، بە ئامانجی پەرەپێدانی ڕاسپاردەکان و پێشکەشکردنی بە لایەنە پەیوەندیدارەکان سەبارەت بە میکانیزمەکانی چارەسەرکردنی ئەم پرسانە.

دەستێوەردان و داواکارییەکان

لە میانی دانیشتنەکەدا، چەندین بەشداربوو دەستێوەردانیان کرد، کە باسیان لە دیارترین ئاڵەنگاری بەردەم ژنان و منداڵان کرد، ڕێگاکانی پەرەپێدانی یاسا و سیاسەتەکانی پەیوەست بەوانەوە، هەروەها شەمس ئەحمەد ئەفسەری لێکۆڵینەوە ڕایگەیاند، کە ژنانی دەستدرێژیکراو ڕووبەڕووی کێشە دەبنەوە لە دەستگەیشتن بە شوێنی داڵدەدانی گونجاو، چونکە پەناگە ژنانی پێگەیشتوو لە سەرووی تەمەنی ١٨ ساڵەوە وەرناگرن. ئەمەی بە کێشەیەکی بەرچاو پێناسە کردووە کە پێویستی بە سەرنجدان هەیە.

 

پزیشک لەما خزرجی، ئەکادیمیست و ڕاوێژکاری ئەنجومەنی نوێنەران ڕایدەگەیەنێت کە ٨٤ ئەندامی پەرلەمان لە ژنان هەن، هەروەها ئاماژەی بە بوونی ١٦ بلۆکی سیاسی کرد، پێشنیاری کرد کە هەر بلۆکێک ژنێک کاندید بکات بۆ پێکهێنانی گروپێکی بەهێزی ژنان کە کار لەسەر هەموارکردنەوەی یاساکانی پەیوەست بە ژنان دەکات، لەوانەش هەندێک یاسای پەیوەندیدار بە یاسای جەعفەری، هەروەها ئەگەری پەسەندکردنی پشک لە پۆستەکانی جێبەجێکردن و سەرکردایەتیدا.

 

لە بەرامبەردا، شیرین زەنگەنە، چالاکوانی مافەکانی ژنان و پارێزەر، باسی لە یاسای منداڵپارێزی کرد، ئاماژەی بەوەدا، کە لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە لەبەردەم پەرلەماندایە، داوای کرد بەپەلە دەربکرێت بۆ ئەوەی بەشداری لە پاراستنی منداڵاندا بکات. هەروەها دەستی خستە سەر یاسای جەعفەری و نیگەرانییەکانی خۆی لە هەندێک لە بڕگەکانی دەربڕی، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە پێشێلکردنی مافی ژنان و منداڵانە.