ناوەندی هەواڵ

 

 سزای لەسێدارەدان لە ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا زیادبوونی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و ژنانیش لەنێو قوربانییەکاندان، بەو پێیەی پشکی ئەوان لە سێدارەداندا بەرزبووەتەوە. ئەم ڕەوتە چیتر تەنیا لە تاوانەکانی کوشتن و پەیوەست بە ماددە هۆشبەرەکانەوە سنووردار نییە؛ هەروەها سزای لەسێدارەدان دژی ژنان لە حاڵەتە سیاسی و ئەمنییەکان و پەیوەست بە ناڕەزایەتییەکان زیادی کردووە.

 

پێداچوونەوەیەک بە دۆسیەی ئەو ژنانەی کە سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە، ئەوە دەردەخات کە بەشێک لەو سزایانە لە پەیوەندی بە ناڕەزایەتی و چالاکیی سیاسی و تۆمەتەکانی پەیوەست بە ئەمنییەوە دەرکراون. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لە ئێران، لە ماوەی هەشت مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا لانیکەم ٥٣٢ کەس لە ئێران لەسێدارە دراون کە ١٨ کەسیان ژن بوون. تەنها لە مانگی ئابدا شەش ژن لە سێدارە دراون، کە زۆرترین ژمارەی لەسێدارەدانی ژنانە لە ماوەی یەک مانگدا لە ساڵی ٢٠٢٦دا.

 

هەروەها ڕێکخراوەکە ڕایگەیاندووە کە لە ساڵی ٢٠٢٥ لانیکەم هەزار و ٦٣٩ کەس لە سێدارە دراون کە ٤٨ کەسیان ژن بوون. بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٤ بە ڕێژەی ٥٥% زیادی کردووە.

 

بەڵام ئەم داتایە تەنیا بەدواداچوون بۆ ئەو لەسێدارەدانانە دەکات کە پێشتر ئەنجام دراون و کۆی ژمارەی ئەو ژنانە نییە کە ڕووبەڕووی ئەم سزایە دەبنەوە. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕاپۆرت دەکەن کە چەندین حاڵەتی ئەو ژنانە هەن کە سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە یان مەترسی سزادانیان لەسەرە. ئەم لیستەی خوارەوە کۆمەڵێک ژن دەخاتە ڕوو کە لە ئێستادا ڕووبەڕووی سزای لەسێدارەدان دەبنەوە لە دۆسیە سیاسی و ئەمنی و ناڕەزایەتییەکانی پەیوەست بە ناڕەزایەتییەکان، بە پشتبەستن بە دوایین ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکانی مافی مرۆڤ.

 

ژنان لە دۆسیە سیاسی و ئەمنی و ناڕەزایەتییەکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە

 

بەخششان عەزیزی: چالاکوانی کۆمەڵایەتی و زیندانی سیاسی کوردە، لە مانگی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٢٣وە دەستبەسەرە و لەلایەن لقی ٢٦ی دادگای ئینقلاب لە تاران بە تۆمەتی "دوژمنایەتی بەرامبەر خودا" سزای سێدارە و چوار ساڵ زیندانی بەسەردا سەپاوە. دادگای باڵای ئێران سزای لەسێدارەدانی ناوبراوی پشتڕاستکردەوە و تانەدانەکانیشی ڕەتکراونەتەوە. لە زیندانی ئێڤین ڕاگیراوە.

 

زەهرا شەهباز تەباری: تەمەنی ٦٨ ساڵ، لە زیندانی لاکان لە ڕەشت ڕاگیراوە، مانگی نیسانی ٢٠٢٥ دەستبەسەر کراوە، دادگای باڵا سزای سەرەتایی لەسێدارەدانی هەڵوەشاندەوە، بەڵام دۆسیەکە ڕەوانەی دادگای شۆڕشی ڕەشت کرایەوە بۆ ئەوەی لێی بڕوانرێتەوە، کە دیسانەوە سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا.

 

مریەم هەدەوەند: تەمەنی ٤٥ ساڵە و دایکی دوو منداڵە، لە پێوەندی لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی مانگی یەک لە پاکدەشت دەستبەسەر کراوە. ئەو کچە لە دۆسیەیەکی هاوبەشدا لەگەڵ چەند تۆمەتباری دیکە بە تۆمەتی بەشداریکردن لە کوشتنی دوو ئەندامی بەسیج، سووتاندنی شوێنێکی ئایینی، تێکدانی موڵک و ماڵی گشتی، و کۆبوونەوە و هاوکاری دژی ئاسایشی ئێران، سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. بەپێی دوایین ڕاپۆرتی "هرانا"، کەیسەکەی هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدایە.

 

لەیلا ئەبۆلحەسانی: تەمەنی نزیکەی ٤٣ ساڵ و دایکی دوو کچی هەرزەکارە، لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی مانگی یەکدا لە شاری شاهین شار لە پارێزگای ئیسفەهان دەستبەسەر کرا. لقی پێنجی دادگای ئینقلاب لە ئیسفەهان بە تۆمەتی "دوژمنایەتی بەرامبەر بە خودا" سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپاند. دۆسیەکەی ڕەوانەی دادگای باڵای ئێران کرا، دوای ئەوەی پارێزەرەکەی تانەیەکی لە بڕیارەکە داوە. بە وتەی سەرچاوەیەکی نزیک لە بنەماڵەکە، وەک ئاژانسی هەواڵی چالاکوانانی مافی مرۆڤ بڵاویکردووەتەوە، تۆمەتی سەرەتایی لەسەری پەیوەندی بە بوونی لە دوکانێک و وێنەگرتنی ئاگری دوکانێکەوە هەیە، لە کاتێکدا دەسەڵاتدارانی دادوەری تۆمەتباریان کردووە بە تێوەگلانی لە ئاگرکەوتنەوەکەدا.

 

تارانێ ڕەحیمی: هەروەها لە پێوەندی لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی ئیسفەهان دەستبەسەر کراوە، لە دۆسیەی ناسراو بە "گۆڕەپانی شەهیدانی ئیسفەهان"، لەگەڵ نۆ تۆمەتباری دیکە، سزای لە سێدارەدان و ١١ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنراوە. ئەو تۆمەتانەی کە ئاراستەی کراوە بریتین لە "دوژمنایەتیکردن بەرامبەر بە خودا بە هەڵگرتنی چەکی تیغدار"، تێکدانی موڵک و ماڵی گشتی، کۆبوونەوە و هاوکاری و پڕوپاگەندە دژی نیزام. هێشتا دۆسیەکەی لە قۆناغی سەرەتاییدایە.

 

سودە (مەرزیح) ئیبراهیم شەمسەبادی: تەمەنی ٣٢ ساڵ، لە زیندانی بەندەر عەباس ڕاگیراوە. لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٦ لەلایەن بریکارەکانی وەزارەتی ئیتلاعاتەوە دەستگیرکرا، دادگای شۆڕش لە بەندەر عەباس بە تۆمەتی "گەندەڵی لەسەر زەوی" سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپاند، لەگەڵ تۆمەتەکانی دیکە لەوانە سووکایەتیکردن بە ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی، بەشداریکردن لە چالاکییە میدیایی و پڕوپاگەندەییەکان، ئەنجامدانی چالاکیی هەواڵگری و ئەمنی بۆ وڵاتانی دوژمن، و وێنەگرتنی پێگەیەکی سەربازی. هێشتا دۆسیەکەی لە قۆناغی سەرەتاییدایە.

 

نەجمە ئەمینی: خوێندکاری ژمێریاری تەمەن ٢٣ ساڵ بوو، لە نێو ئەو کەسانەدا بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی مانگی یەکدا دەستگیرکرابوون. ناوبراو لە زیندانی ڤاکیل ئاباد لە مەشهەد ڕاگیراوە و لە دوو دۆسیەی جیادا لەبەردەم دادگای ئینقلاب و دادگای تاوانەکانی مەشهەد سزای توندی بەسەردا سەپێنراوە. لە دۆسیەی دادگای یەکەمی تاوانەکانی مەشهەددا، بە تۆمەتی "سووکایەتیکردن بە پێغەمبەر" سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، لە دۆسیەیەکی دیکەدا سزای ١٢ ساڵ و شەش مانگ و یەک ڕۆژ زیندانی بەسەردا سەپێندرا.

 

مەجدە هاشمی بازرکانی: کرێکاری مانگی سووری تەمەن ٢٧ ساڵە، لە زیندانی ناوەندیی قەزوین دەستبەسەرە. ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن کە دادگای باڵای ئێران سزای لەسێدارەدانی ناوبراوی پشتڕاست کردووەتەوە. بەپێی ئەم ڕاپۆرتانە، پێشتر لە تۆمارێکی دەنگیدا ڕایگەیاندووە کە لە کاتی دەستگیرکردن و لێپرسینەوەدا لێی دراوە و فشاری خستووەتە سەر بۆ ئەوەی دانپێدانانی زۆرەملێ دەربهێنێت، هەروەها لە کاتی دادگاییکردنیدا ڕێگەی بە پارێزەرێکی هەڵبژاردەی خۆی ڕەتکراوەتەوە.

 

مەحبوبە شەبانی: دەستگیرکراوێکی تەمەن ٣٣ ساڵە، هەروەها لە زیندانی ڤاکیل ئابادی شاری مەشهەد دەستبەسەرە. لقی یەکەمی دادگای شۆڕش لە مەشهەد بە تۆمەتی "ئەنجامدانی کردەوەیەکی ئۆپەراسیۆنی بۆ بەهێزکردنی ئیسرائیل و ئەمریکا و توخمەکانی سەر بە گروپە ئۆپۆزسیۆنەکان" سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپاند. بەپێی ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ، تۆمەتی سەرەتایی دژی ئەو لە گواستنەوەی خۆپیشاندەرانی بریندارەوە سەرچاوەی گرتووە بە ماتۆڕسکیلی تایبەتی خۆی لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا بۆ دامەزراوە پزیشکییەکان.

 

ڕستەکان هەڵوەشێنەوە، بەڵام کەیسەکان کۆتایی نەهاتوون

جگە لەم ژنانە، چەند حاڵەتێکی دیکەش ئەوە دەردەخەن کە هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان مەرج نییە بە مانای کۆتایی هاتنی هەڕەشەی یاسایی بێت.

 

ئەرغەڤان فەلاحی: زیندانییەکی سیاسی تەمەن ٢٤ ساڵ کە لە زیندانی ئێڤین ڕاگیراوە، پێشتر لەلایەن لقی ١٥ی دادگای ئینقلابی تاران بە تۆمەتی "دوژمنایەتی بەرامبەر خودا" سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرابوو. دادگای باڵای ئێران لە مانگی ئابی ٢٠٢٦دا ئەو سزایەی پەسەند کرد، بەڵام لە مانگی ئەیلولدا تانەکەی قبوڵکرا و سزای لەسێدارەدان لەلایەن دادگای باڵای ئێرانەوە هەڵوەشێنرایەوە. ئێستا دۆسیەکە ڕەوانەی ژوورێکی هاوشێوە کراوە بۆ ئەوەی سەرلەنوێ لێی بڕوانرێتەوە. لە کاتێکدا لە ئێستادا ڕووبەڕووی سزای لەسێدارەدانی جێبەجێکراو نییە، بەڵام دۆسیەکەی بە کراوەیی ماوەتەوە و ئەنجامی دووبارە دادگاییکردنەکەی هێشتا ڕوون نییە.

 

مەهناز جەردولی: لە پێوەندی لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرا، سزای لەسێدارەدانی ئەو، لەگەڵ سزا ی مێهدی نازر، لە مانگی ئەیلولدا لەلایەن دادگای باڵای ئێرانەوە هەڵوەشێنرایەوە. بڕیارە دۆسیەکە ڕەوانەی دادگا بکرێتەوە بۆ پێداچوونەوە و بڕیارێکی نوێ. بۆیە لە ئێستادا ڕووبەڕووی سزای لەسێدارەدانی جێبەجێکراو نییە، بەڵام هێشتا دۆسیەی یاسایی داخراوە.

 

وریشە مورادی زیندانی سیاسی کورد و بەیتا هێماتی پێشتر سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرابوو، بەڵام دادگای باڵای ئێران سزا کانیان هەڵوەشاندەوە و دۆسیەکانیان ڕەوانەی دادگا هاوشێوەکانیان کردەوە بۆ پێداچوونەوە. لە دۆسیەی وریشە مورادیدا، دانیشتنی پێداچوونەوە کە بڕیار بوو لە مانگی تەمموزی ساڵی ڕابردوودا بەڕێوەبچێت، بەهۆی ئامادەنەبوونی ناوبراوەوە ئەنجام نەدرا و تا ئێستاش دەرئەنجامی کۆتایی نادیارە. هێشتا دۆسیەی بەیتا هێماتی لەژێر پێداچوونەوەدایە.

 

بەم پێیە هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان لەم حاڵەتانەدا مانای ئەوە نییە کە مەلەفەکە داخراوە یان سزای لەسێدارەدانی نوێ دەرناچێت. تا پڕۆسەی پێداچوونەوە تەواو دەبێت و بڕیاری کۆتایی دەربچێت، دەرئەنجامی یاسایی ئەم کەیسانە بە نادیاری دەمێنێتەوە.

 

بۆچی بەکارهێنانی سزای لەسێدارەدان زیادی کردووە؟

 

ئامارەکانی لەسێدارەدانی تۆمارکراو لە ئێران ئاماژە بە بەکارهێنانی بەربڵاوی سزای لەسێدارەدان لە سەرانسەری مەودای بەرفراوانی کەیسەکاندا دەکەن. لە ساڵی ٢٠٢٥دا ٧٩٥ کەس بە تاوانی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکانەوە لە سێدارە دراون و ٧٤٧ کەسیش بە تاوانی کوشتن و تۆڵەسەندنەوە لە سێدارە دراون. لانی کەم ٥٧ کەس بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ئاسایشەوە لە سێدارە دراون، لەوانە “یاخیبوون”، “گەندەڵی لەسەر زەوی” و “دوژمنایەتی دژی خودا”. ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لە ئێران ڕاپۆرت دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا ٨٥٢ لەسێدارەدان کە دەکاتە ٥٢%ی سەرجەم دۆسیە تۆمارکراوەکان، بە پشتبەستن بە بڕیارەکانی دادگاکانی شۆڕش ئەنجام دراوە.

 

لە ماوەی هەشت مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا، لە کۆی ٥٣٢ لەسێدارەدان کە تۆمارکراون، ٢٧٠ لەسێدارەدانیان پەیوەندییان بە تۆڵەسەندنەوە، ١٨٠یان پەیوەندییان بە تاوانی ماددە هۆشبەرەکانەوە هەبووە و ٧١یان پەیوەندییان بە تۆمەتی ئەمنی و سیاسییەوە هەبووە.

 

ئەم ئامارانە، خۆیان لە خۆیاندا، زیادبوونی ژمارەی سزای لەسێدارەدان بەسەر ژناندا نیشان نادەن. لە ئێراندا هیچ ئامارێکی فەرمی و هەمەلایەنە سەبارەت بە ژمارەی ئەو ژنانەی کە لە هەر کاتێکدا ڕووبەڕووی سزای لە سێدارەدان دەبنەوە نییە. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ تەنیا بەشێک لەم کەیسانە بەڵگەدار دەکەن، بە پشتبەستن بە حیساباتی پشتڕاستکراوە لە سەرچاوە سەربەخۆکان، خێزانی دەستگیرکراوەکان، پارێزەران و ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان.

 

بۆیە لیستی ئەو ژنانەی کە لەم ڕاپۆرتەدا سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێنراوە، لیستێکی تەواو نییە لە هەموو ئەو ژنانەی کە لە ئێراندا سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێنراوە. بەڵکو کۆمەڵێک کەیسی سیاسی و ئەمنی و پەیوەندیدار بە ناڕەزایەتی لەخۆدەگرێت کە دەتوانرێت لە ڕێگەی مافی مرۆڤ و سەرچاوە میدیاییەکانەوە چاودێری بکرێن.