”ئەگەر دەوڵەتی تورک نایەوێت داڕمێت، دەبێت دابنیشێت و لەگەڵ ڕێبەر ئۆجالان بگاتە ڕێککەوتن”
ئەندامی ئەنجومەنی پەیەدە لە کۆبانێ سەبارەت بە ساڵڕۆژی پیلانگێڕیی ٩ی تشرینی یەکەم وتی: ڕێبەر ئاپۆ و گەل هەرگیز یەکتر بەجێناهێڵن، لەبەر ئەم هۆکارە هەر لە سەرەتاوە بە خەبات و هێزێکی هاوبەش پیلانەکە لەناو دەبەین.
بەرچەم جودی
کۆبانێ- لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨، پیلانێکی نێودەوڵەتی لە دژی ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان دەستیپێکرد، کە لەگەڵ دەستگیرکردنی لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩دا شێوەی گرت.
ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان کە چەندین سەدە بە ئامانجی زیندووکردنەوەی بوونی کورد لەناوچوو و سەرکوت کرابوو، بە فەرمی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی بە کارەکانی کرد، بۆیە بوو بە ئامانجی ئەو هێزە هەژموونخواز و دەسەڵاتدارانەی کە بە هاوبەشی پیلانێکی نێودەوڵەتییان دەستپێکرد و دواجار ڕادەستی دەوڵەتی تورکیا کرا، ڕێبەر ئۆجالان کە ٢٧ ساڵ لەژێر سیستمی ئەشکەنجە و گۆشەگیریدا ژیاوە، دواجار لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٥ لەبەردەم دەوڵەتی تورکیا و گەلی کورد و هەموو گەلانی جیهان دەرکەوت و داوای ئاشتی و کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی کرد.
بە بۆنەی ٢٨ ساڵەی پیلانی ٩ی تشرینی یەکەم، زەلال دێریک جێگری فەرماندەی پارتی یەکێتی دیموکرات (پەیەدە) لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا وەڵامی پرسیارەکانی ئاژانسەکەمانی دایەوە.
لە ٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٨ پیلانێکی نێودەوڵەتی لەدژی ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان دەستیپێکرد و لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ بە دەستگیرکردنی تەواو بوو، چۆن ئەم پیلانگێڕییە بە هەموو لایەنەکانییەوە هەڵدەسەنگێنن و پێش ئەم پیلانگێڕییە ئاشکرایە چ ئامادەکاری و پلانێک کرا؟
شۆڕشەکانی کورد کە ڕوویانداوە هەمیشە ڕووبەڕووی پیلانگێڕی بووەتەوە و ئامانجیان پێشێلکردنی ئیرادە و هەڵوێستی گەلی کورد و بێبەشکردنی پێگەیی بووە، زۆر پیلانگێڕی ئامانجەکەیان بەدیهێنا، بەڵام ئەمە بە تایبەتی لە کەسایەتی ڕێبەر ئاپۆ و ئەو پیلانەدا ڕووی نەدا کە دژی ئەو پەرەی سەند، لێرەدا دەمەوێت شتێک ڕوون بکەمەوە، پیلانی ٩ی تشرینی یەکەم دەستی پێنەکرد، ئەم پیلانگێڕییە لە یەکەم هەنگاوەوە دەستی پێکرد کە ڕێبەر ئاپۆ ئەم ڕێگایەی گرتەبەر، لە ساڵی ١٩٧٩ کە شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران دەستی پێکرد و هێرشێک بۆ سەر باڵیۆزخانەی بەریتانیاش کرا. لەو هێرشەدا دەست بەسەر بەڵگەنامەیەکدا گیرا کە باسی لەوە کرد کە ڕێکخراوێکی کوردی لە باکووری کوردستان و تورکیا دامەزرا و پێویستە ئەم ڕێکخراوە لەناوببرێت، هەر بەو هۆیەشەوە پلانەکە لەو ساڵەدا بە گرتن و شەهیدکردنی زۆرێک لە هەڤاڵان دەستی پێکرد و بە شێواز و ڕێگەی جیاواز جێبەجێ کرا، دواجار دەوڵەتی تورکیا و بە پلەی یەکەم بەریتانیا و فەرەنسا و ئیسرائیل گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە پێویستە ڕێبەر ئاپۆ دەستگیر بکرێت.
ئەم پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨ دەستی پێکرد، تەنانەت ڕێبەر ئاپۆ هەستی کرد و تێگەیشت کە پلانێک لە دژی بەڕێوەدەچێت، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش خەڵک و حیزب بە سازدانی زۆر کۆبوونەوە و پێشکەشکردنی چەندین وتار لە تەلەفزیۆن، خۆیان بۆ پرۆسەیەکی نادیار ئامادە کرد، لەو کاتەدا ئەو هێزە هەژموونخوازانە هەموو سنوورەکانی سووریایان داخستبوو و خۆیان ئامادە دەکرد بۆ بۆردومانکردنی سێ شوێنی جیاواز. ڕێبەر ئاپۆ بە فەرمی سووریا جێهێشت و بە فەرمی لەلایەن زۆرینەی پەرلەمانتارانی یۆنان بانگهێشت کرا بۆ ئەوەی سووریا بەجێبهێڵێت، بێگومان ئەو بانگهێشت و سەردانانەی کە لە زۆر وڵاتدا ڕوویاندا، بەشێک بوون لە پیلانگێڕییەکە و هەموویان پلانیان بۆ دانرابوو، لەم پێوەندییەدا ڕێبەر ئاپۆ وتی: ڕێپێوانەکەی لە ٩ی تشرینی یەکەمەوە تا ١٥ی شوبات وەک ڕێپێوانی گەلی جولەکە بوو کە لەناو شەمەندەفەردا کۆمەڵکوژ کران، بێ گومان هەڵوێست و ئیرادەی ڕێبەر ئاپۆش کاریگەری زۆری هەبوو، ئەگەرنا دەیانتوانی پلانەکەیان خێراتر جێبەجێ بکەن،
ئەو وڵاتانەی کە ڕێبەر ئاپۆ پێیدا تێپەڕی، وەک یۆنان، وڵاتێکی بێ دیموکراتی و زۆر کەسی گەورەی تێدا کوژران، هەروەها ڕووسیا، ناوەندی دروستبوونی شۆڕشی سۆڤیەت و ڕووخانی، ئیتالیا، کە ڕێبەر ئاپۆ ئاماژەی بەوەکرد وەک عیسا لە خاچ دراوە، لە دوایین جاریش لە کینیا وڵاتێک کە گۆشتی مرۆڤی تێدا دەخورا.
پیلانەکەت بە هەموو لایەنەکانیەوە ڕوون کردۆتەوە، لێرەدا یەکێک ئەمە دەپرسێت، چۆن دەسەڵاتی ڕێبەر ئۆجالان ئەم پیلانگێڕییەی گۆڕی؟
ئەوەی گرنگە لەبەرچاو بگیرێت ئەوەیە، تا چەند ئەم پیلانگێڕییە گەیشتە ئامانجەکەی؟ ١٥ی شوبات هەم ڕۆژێکی ڕەشە و هەم ڕۆژێکی مێژووییە، لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا، چیگوارا، ڕێبەری شۆڕشی کوپا، هەروەها شێخ سەید دەسبەسەر دەکرێت و لەم دواییانەشدا ڕێبەر ئاپۆ دەسبەسەر کرا، هەر لەبەر ئەم هۆکارە هەڵبژاردنی ئەم ڕۆژە ڕووداوێکی ئاسایی نییە، دەیانویست پەیامێکی گرنگ بۆ گەلی کورد و تەڤگەریەکەیان بنێرن، هەموو شێوازەکانی ئەشکەنجەدان و توندوتیژی دژی ڕێبەر ئاپۆ بەکارهێنران و لەگەڵ ئەوەشدا ئیرادەی ئەو لاواز نەبوو، بە پێچەوانەوە، لەگەڵ فەلسەفەی نەتەوەیەکی دیموکراتی، ئازادی ژن و کۆمەڵگەیەکی ئازاد، ئەو پرۆسەیە گۆڕا و خەباتیش گەشەی کرد، هەر بۆیە نابێت کەس وا بیر بکاتەوە کە ئێمە و ڕێبەر ئاپۆ لەیەکتر جیا بووینەوە، ئەم کەیس و پەیوەندی و متمانە گەورەتر بوو، تەنانەت سنوورەکانی کوردستانیشی بەزاند، بۆیە ئەگەر ئەم وڵاتە پیلانگێڕانەش بیانزانیایە، بەشێوەیەکی دیکە کێشەی کوردیان چارەسەر دەکرد، ئەوان دەیانویست دۆزی گەلی کورد سەرکوت بکەن و لە ناویان ببەن، بەڵام گەورەتر و بەربڵاوتر بوو، هەر لەبەر ئەم هۆکارە هەمیشە وا دەرکەوتووە کە گرژیی ئەو هێزە پیلانگێڕانە کاردانەوەی پاشەکشەی بەسەریاندا کردووە.
دوای ٢٧ ساڵ ڕێبەر ئۆجالان لەگەڵ پڕۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک لەبەردەم هەموو جیهاندا دەرکەوت و سەرەتای سەردەمێکی نوێی ڕاگەیاند، بەڵام ئایا دەمانەوێت لە پاشخانی ئەم بانگەوازە بپرسین؟
ئەگەر ئەمڕۆ پێکەوە پیلانگێڕی و پڕۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک هەڵسەنگێنین، دەتوانین زۆر شت بڵێین، هێزە پیلانگێڕەکان کاتێک درکیان بەوە کرد کە ئەم پرۆسەیە بە گرتن و ئەشکەنجەدان و گۆشەگیری سەرناکەوێت، ناچار بوون پەنا بۆ شێوازی جیاواز ببەن، ئەم هەنگاوە بۆ ڕێبەر و گەلی کورد نەبوو، هەر بە دوای بەرژەوەندی خۆیاندا دەگەڕان، کاتێک شەڕی ئێران و عێراق دەستی پێکرد، خودی دەوڵەت باخچەلی وتی تورکیا لە دوای ئەوە دێت، ڕێبەر ئاپۆ سەبارەت بەم بارودۆخانە نامەیەکی بۆ ئەو وڵاتانەی کوردستانیان داگیرکردوە نارد و جەختی لەوە کردەوە، کە ئەگەر پرسی کورد چارەسەر نەکرێت کارەساتی گەورە ڕوودەدات، هەر بەم هۆیەشەوە ڕێبەر ئاپۆ وتی: با مێژوو بۆ خۆی قسە بکات، دەوڵەت باخچەلی کە بڕیاری لە سێدارەدانی ڕێبەر ئاپۆی بەدەستەوە بوو، خۆی داوای لە ڕێبەر ئاپۆ کرد، ئەم پێکهات و گۆڕانکارییانە لە سیاسەتەکانیاندا بۆ ئێمە نییە، بەڵکو بۆ پاراستنی خۆیانە لە کارەساتەکانی ئێستا، لەگەڵ ئەوەشدا دەبینین کە ئەوان پرۆسەکە دوادەخەن و ئەو هەنگاوانە نادەن کە پێویستە بیگرنەبەر.
٢٨ساڵ بەسەر پیلانی ٩ی تشرینی یەکەمدا تێپەڕیوە و ئێستا گوایە پرۆسەی ئاشتەوایی و ئاشتی هەیە، پەیامەکانتان لەو بارەوە چین و پێویستە گەشەسەندنەکە لە چ ئاستێکدا بێت؟
کاتێک وتمان پیلانێک لە دژی ڕێبەر ئاپۆ هەیە، بێگومان لەم ڕووەوە هێزە پیلانگێڕەکان و ئێمە وەک تاکێک یان حیزبێک ڕێبەر ئاپۆ نابەینە دەستمان، هەمووان دەزانن تا دۆخی ئەو چارەسەر نەکرێت، کێشەکانی ڕۆژئاوا و باشوور و باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان چارەسەر نابن، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ڕەنگە دانانی چەک لە دۆخێکی وادا هیچ کاریگەریەکی نەبێت، چونکە تا چارەسەری کێشەی کورد بە سەرکردایەتیی سەرۆک کۆمار نەگاتە دی، ناتوانین باس لە پرۆسەیەکی سەرکەوتووش بکەین، دەبینین زۆرجار پرۆسەکە لاواز دەبێت، هەروەها دەبینین کە ئەردۆغان لە ڕێگەی ئێمەوە هەڕەشە لە ئیسرائیل دەکات و ئیسرائیل لە ڕێگەی ئێمەوە هەڕەشە لە تورکیا دەکات، ڕێبەر ئاپۆ هەموو ئەو شتانە دەزانێت، هەر بۆیە کاتێک دەڵێین کێشەی کورد تەنها لەناو نەتەوەی کورددایە، سنووری بۆ دانەنێین. بەپێچەوانەوە، تا کێشەی کورد چارەسەر نەکرێت، گەلان و وڵاتانی دیکە ناتوانن بە ئاسوودەیی بژین.
ڕێبەر ئاپۆ و هیچمان لەدەست نەماوە، پیلانگێڕی ٢٧ ساڵ کۆتایی دێت و دەچینە ناو ٢٨تەمین، سەرکردایەتی خۆی بەخت کردووە بۆ گەل و توڤگەری کوردیش گەشەی کردووە و لەسەر هەمان فەلسەفە خۆی بەخت کردووە، هەر لەبەر ئەم هۆکارە ئەگەر دەوڵەتی تورک نایەوێت بڕووخێت، دەبێت لەگەڵ ڕێبەر ئاپۆ دابنیشێت و بگاتە ڕێککەوتن، با ئەم وڵاتە پیلانگێڕانە بزانن کە ئێمە نەمانهێشت پیلانەکە سەرکەوتوو بێت، گەلی کورد تا کۆتایی پابەندە بە ڕێبەرەکەیەوە، لە سەختترین بارودۆخدا بەڵێنمان دا کە دەستبەرداری خەبات نابین، پێمان وایە پرۆسەکە سەردەکەوێت، بەڵام دەوڵەت دوادەخات بۆ بەدیهێنانی بەشێک لە بەرژەوەندییەکانی و دەستمان لاواز دەکات، بەڵام پەیامی ئێمە ئەوەیە کە ڕێبەر ئاپۆ و گەل هەرگیز کۆڵ نەدەن، خەباتی ئێمە ئەوەیە کە هەر لە سەرەتاوە پیلانەکە لەناو ببەین و درێژە بە خەباتەکەمان بدەین.