ناوەندی هەواڵ

 

ڕۆژی جیهانی پشتیوانی لە زیانبەرکەوتووانی ئەشکەنجە تیشک دەخاتە سەر هەوڵەکان بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ لە ڕێگەی داواکردنی کۆتاییهێنان بە هەموو جۆرەکانی ئەشکەنجەدان و بەهێزکردنی میکانیزمەکانی لێپرسینەوە، هەروەها دەوڵەتان بەبیر دەخاتەوە کە ئەرکە یاسایی و ڕەوشتییەکانیان بەرامبەر بە زیانبەرکەوتووان و دڵنیابوون لەوەی پێشێلکارییەکان دووبارە نەبنەوە.

 

ڕاپۆرتی پێوەری ئەشکەنجەی جیهانی ٢٠٢٦ هاوکات لەگەڵ ڕۆژی جیهانی پشتیوانی لە زیانبەرکەوتووانی ئەشکەنجە، وێنەیەکی نائارامکەر لە دۆخی مافی مرۆڤ لە ئێران دەکێشێت، ئەوە ئاشکرا دەکات کە ئەشکەنجەدان، دانپێدانانی زۆرەملێ، سزای جەستەیی و بێ سزایی، کارێکی گۆشەگیر نییە بەڵکو بەشێکن لە پێکهاتەی دادگای و ئەمنیەتی کۆماری ئیسلامی، لە ڕاپۆرتەکەدا، ئێران لە ڕیزی ئەو وڵاتانە دادەنێت کە زۆرترین زیانیان بە بڵاوکردنەوەی ئەشکەنجە هەیە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەم پێشێلکاریانە پەیوەستن بە سیستەمێکی دامەزراوەییەوە کە ڕێگەیان پێدەدات بەردەوام بن و ڕێگری لە لێپرسینەوە لە تاوانباران دەکات.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ئێران هێشتا نەچووەتە ناو ڕێککەوتننامەی دژە ئەشکەنجەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، هەروەها ئەشکەنجەدان وەک تاوانێکی جیا لە یاساکانی ناوخۆدا پێناسە نەکراوە، هاوکات سزاکانی وەک قامچی لێدان، بڕینی بەشەکانی جەستە و جۆرەکانی تری سزای جەستەیی لە یاسای سزادانی ئێراندا بە دیاریکراو و جێبەجێکردن دەمێننەوە، ئەم سزایانە، بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، بە مامەڵەکردن یان سزایەکی دڕندە و نامرۆڤانە و بێڕێزیکردن دادەنرێت.

 

دانپێدانانی زۆرەملێ

بەردەوامی سوود وەرگرتن لە دانپێدانانی زۆرەملێ لە ڕێوشوێنە دادگاییەکانی ئێران یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانە کە لەم ڕاپۆرتەدا ئاماژەی پێکراوە، بە وتەی نووسەرانی ڕاپۆرتەکە، پشتبەستنی سیستەمی دادوەری بە دانپێدانان وەک بەڵگەیەکی سەرەتایی ڕێگەی بۆ جۆرەها فشاری جەستەیی و دەروونی لەسەر دەستگیرکراوەکان بۆ دەرهێنانی دانپێدانان خۆشکردووە.

 

ئاماژە بەوەی کردووە، کە لە زۆرێک لە حاڵەتە سیاسی و ئەمنی و ئایدیۆلۆژییەکاندا ئەم دانپێدانانە لەلایەن میدیای دەوڵەتییەوە پێش دادگاییکردن بڵاودەکرێنەوە، ئەمەش پێشێلکردنی ئاشکرایە بۆ گریمانەی بێتاوانی و مافی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، ئەو ڕێکخراوە ئەم پراکتیزەیەی وەک یەکێک لە هۆکارە هەرە بەرچاوەکان دەستنیشان کردووە کە بەشدارە لە بەردەوامی بەکارهێنانی ئەشکەنجە لە ئێراندا.

 

لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ

پێوەری ئەشکەنجەی جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ سەرنجی بۆ بەرزبوونەوەی ژمارەی لەسێدارەدانەکان لە ئێران ڕاکێشا و ئاماژەی بەوەدا، کە تەنها لە ساڵی ٢٠٢٥دا، لانیکەم هەزار و ٦٣٩ لەسێدارەدان تۆمار کراوە، بەپێی ڕاپۆرتەکە، بەشێک لەو کەسانەی لەسێدارە دراون لە کاتی ئەنجامدانی ئەو تاوانە گوماناوییە تەمەنیان لە خوار ١٨ ساڵەوە بووە، ئەمەش پێشێلکردنی ئەرکە نێودەوڵەتییەکانی ئێرانە سەبارەت بە مافەکانی منداڵان.

 

ڕاپۆرتەکە هۆشداری دەدات لەوەی کە بەردەوامی لەسێدارەدانەکان، بەتایبەتی دوای ڕێوشوێنە دادوەرییەکان کە لە پێوەرەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە کەمترن، مەترسی پێشێلکردنی بەرفراوانی مافەکانی مرۆڤی زیادکردووە.

 

نەبوونی چاودێری سەربەخۆ

یەکێکی دیکە لە دۆزینەوە سەرەکییەکانی ڕاپۆرتەکە ئەوەیە کە تاوانبارانی ئەشکەنجەدان چێژ لە "نزیکەی بێ سزای تەواو" وەردەگرن، بەگوێرەی ئەو ڕێکخراوە، لە ئێراندا هیچ میکانیزمێکی سەربەخۆ و کاریگەر نییە بۆ لێکۆڵینەوە لە تۆمەتەکانی ئەشکەنجەدان، لێکۆڵینەوە لە مردنە گوماناوییەکانی دەستبەسەرکردن، لێپرسینەوە لە بەرپرسان.

 

له ڕاپۆرتەکەدا، بارودۆخی زیندانەکانی ئێران وەک هۆکارێک دەستنیشان کراوەکه مەترسی ئەشکەنجەکە زیاد دەکەن، هەروەها ئاماژە بە قەرەباڵغییەکی توندی تاوانباران دەکات، لەگەڵ ڕەتکردنەوەی چاودێری پزیشکی گونجاو، سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە پارێزەران، زیندانیکردنی تاکەکەسی درێژخایەن، نەبوونی چاودێری سەربەخۆ بۆ ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن.

 

بەشێکی دیکەی ڕاپۆرتەکە باس لەوە دەکات، کە ژنان، منداڵان، نەتەوەکان، کەمینە ئایینییەکان، داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ، ڕۆژنامەنووسان، پارێزەران، چالاکوانانی کرێکاری، چالاکوانانی سەندیکاکان، کۆمەڵگەی مەدەنی و گروپەکانی دیکەی ڕەخنەگر لە حکومەت زیاتر لە هاوڵاتیانی دیکە بەرەوڕووی دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە، ئەشکەنجەدان، مامەڵەی خراپ و جۆرەکانی تری مامەڵەی نامرۆڤانە دەبنەوە، هەروەها بەکارهێنانی ئەشکەنجەدان و دەروونی لە کەیسەکانی پەیوەست بە ناڕەزایەتی و چالاکییەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و ئازادی ڕادەربڕین بووەتە ئامرازێک بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتی و دروستکردنی کەشوهەوای ترس لە کۆمەڵگەدا..

 

دژایەتی پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکانی ئێران

بە پێی دەرئەنجامەکانی ئەم ڕاپۆرتە، پراکتیزەکانی ئێستا لە ئێراندا پێچەوانەی کۆمەڵێک ئامرازی بنەڕەتی مافی مرۆڤن، لەوانە ماددەی پێنجەمی جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤ کە هەموو جۆرەکانی ئەشکەنجەدان یان مامەڵەیەکی دڕندانە، نامرۆڤانە، یان بێڕێزیکردن قەدەغە دەکات.

 

لە ماددەی حەوتەمی پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان کە ئێرانیش بەشێکە لەو ئەشکەنجەیە، بە ئاشکرا هەموو جۆرەکانی ئەشکەنجەدان قەدەغە دەکات و لە ماددەی ١٠ی هەمان پەیماننامەکەدا، زیاتر جەخت لەسەر مامەڵەی مرۆڤانە و ڕێزگرتن لە کەرامەتی هەموو ئەو کەسانە دەکاتەوە کە لە ئازادییەکانیان بێبەشن.

 

چاکسازی لە یاسادا بەبێ لێپرسینەوە

پێوەرەکانی ئەشکەنجەدانی جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ بەو ئەنجامە گەیشتن کە کۆتاییهێنان بە ئەشکەنجەدان تەنها بە هەموارکردنەوەی یاساکان نابهێت، هەروەها پێویستی لێپرسینەوە لە دامەزراوە ئەمنی و دادوەرییەکان هەیە، دڵنیابوون لە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری، دامەزراندنی میکانیزمی سەربەخۆ بۆ چاودێریکردنی ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن، قەدەغەکردنی تەواوەتی دانپێدانانی زۆرەملێ، مسۆگەریکردنی مافی زیانبەرکەوتووان بۆ دادگاییکردنی دادپەروەرانە.

 

ئەم ڕاپۆرتە لە درێژەدا ئاشکرای کرد، کە هەتا ئەنجامدەرانی ئەشکەنجە لە لێپێچینەوە پارێزراو بمێننەوە و هیچ چاودێرییەکی سەربەخۆ بۆ کرداری دامودەزگا ئەمنییەکان و دادگای نەمێنێت، مەترسی بەردەوامی ئەشکەنجە و پێشێلکاری بەربڵاوی مافی مرۆڤ لە ئێران بەردەوام دەبێت.