بێریڤان زیلان

 

جیهان لە سەردەمێکدا تێدەپەڕێت کە ئایدیا ئۆتۆپیاییەکانی ئازادی، یەکسانی و دادپەروەری ئایدیالیزە دەکرێن، لە هەمان کاتدا ئەو توندوتیژییەی کە لە دەسەڵاتی باڵادەستی پیاوان و نموونەی ئەو دەسەڵاتەوە سەرچاوە دەگرێت، زیاد دەکات. هەروەها کوشتنی ژنان، سیاسەت و پراکتیکە کۆلۆنیالیستییەکان، دەستبەسەرداگرتنی ماف و ئازادییەکان، فشار و ژینکوژی ــ تاڵانکردنی سروشت ــ زیاد دەبن. لە کاتەکانی وەهادا، لە هەر کاتێکی تر گرنگترە کە ڕاستییەکان ئاشکرا بکرێن و کۆمەڵگا بە شێوەیەکی گونجاو و لە کاتی خۆیدا ڕوون و ئاگادار بکرێتەوە.

 

جوڵانەوە، پەیوەندی و ناکۆکییە سیاسی، سەربازی، ئابووری و دیپلۆماسییەکانی هێزە هەژموونیە جیهانی و هەرێمایەتییەکان بەردەوامن بۆ فراوانکردن و بەهێزکردنی هێزی خۆیان. لەم چوارچێوەیەدا، کۆبوونەوەی ئەمریکا و چین سەرنجی خۆی ڕاکێشا. هەروەها ڕادەگەیەنرێت کە ڕووسیا، کە لە شەڕی ئۆکرایندا نەگەیشتووەتە ڕێککەوتنێک، لەگەڵ چین کۆبوونەوە دەکات.

 

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە بووەتە ناوچەی سەرەکی شەڕ بۆ کۆریدۆر و پڕۆژەکانی وزە، لە ٢٨ی شوباتەوە و دوای هێرشەکان بۆ سەر غەززە، سووریا و لوبنان، لە نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێراندا پێکدادانێکی بەرچاو ڕوودەدات. هەرچەند بە ئاگربەستەکان کەمێک ئارام دەبێتەوە، بەڵام پێکدادانەکە بە ڕێگەی تێکەڵەیەک لە گفتوگۆی دیپلۆماسی، مانۆڕە سەربازی و ئابوورییەکان و هێرشەکان بەردەوامە. لەگەڵ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو لە ئەمریکا و ئیسرائیل، هەنگاوە نوێ و ئەگەرییەکان کە دەکرێت لە پەیوەندی بە ئامانجەکانیان بۆ شەڕێک لەگەڵ ئێران، هەم پێش شەڕەکە و هەم دوای شەڕەکە بنرێن، بە وریاییەوە چاودێری دەکرێن. هەرچەند ڕژێمی ئێران لەوانەیە هێشتا نەڕووخێنرابێت، بەڵام ئاراستەی داهاتووی لە ڕووی هاوسەنگی هێزە هێژمۆنییەکان، پەیوەندی و ناکۆکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە گرنگییەکی زۆری هەیە.

 

سیاسەتەکانی تورکیا و پرۆسەی چارەسەرکردن

لەو بوارەدا، دەوڵەت و حکومەتی تورکیا بە پێی ئەو ئەنجامە ئەگەرییانەی کە لەوانەیە بە نیگەرانییەکی جددی دەربکەون، هەم لە ناوخۆ و هەم لە دەرەوەی وڵات هەنگاو دەنێن. لەم چوارچێوەیەدا، پێشکەوتن و سروشتی پرۆسەکە هەروا گرنگی خۆی دەپارێزێت.

 

ڕێبەر ئاپۆ لە پارێزنامە و شیکردنەوەکانی خۆیدا ستراتیژیی «بە بریندار هێشتنی کوردەکان بەڕێوەبردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» بە شێوەیەکی فراوان و قووڵ هەڵسەنگاندووە. لەسەر بنەمای ئەوەی کە کوردەکان لەم بارودۆخەیەی کە دەیانەوێت بە شەڕ محکوم بکەن ڕزگار بکات، لە ناو هەوڵە مێژوویی و چارەسەرکردنەکاندا بەردەوامە.

 

بێگومان، مەترسی و خەتەرەکانی کە بەهۆی هەوڵەکانی هێزە جیهانی و هەرێمایەتییەکان بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای پەیوەندییە هێژمۆنییەکانی هێز بۆ دەوڵەتی تورکیا دروست دەبن، نەماونەتەوە. ئەم ڕاستییە لەوانەیە هۆکاری سەرەکی بێت بۆ ئەوەی بۆچی حکومەتی AKP بە شێوەیەکی بێ‌ئاگایی هەموو دوگمەکان لە یەک کاتدا دادەگرێت. کاتێک بە شێوەیەکی بێ‌سەبری لە سیاسەتی دەرەوە بەدوای پەیوەندی و هاوپەیمانی دەگەڕێت و زیاد دەکات، لە ناوخۆی وڵاتدا ستراتیژییەکی دواخستنی پرۆسەکە بەدوادا دەچێت؛ ئەمەش بەهۆی هیوا و خواستی ئەوەیە کە با بەپێی ویستی ئەو بێت. لە ناو ناڕوونییەکانی ئێستای هەرێمدا، ئێمە شاهیدی پرۆسەیەکین کە یان بەپێی بەرنامەیەکی دیاریکراو پێشدەچێت، یان هێواش دەبێتەوە، یان دەوەستێت. لە بارودۆخی ئێستادا، تەنها پەسەندکردنی یاسای چوارچێوە بە زۆرینەی دەنگەکانی پەرلەمان بەس نەبووە بۆ بردنە پێشەوەی پرۆسەکە بۆ قۆناغێکی نوێ. ئەو ڕاستییەی کە پۆزیشنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان وەک گفتوگۆکارێکی کرداری، لە سەرەتای پرۆسەکەوە هێشتا لە ڕووی یاساییەوە بە فەرمی نەکراوە. هەروەها دووبارە بە ڕای گشتی ڕانەگەیەنراوە و بەردەوامیی دەستکاری و زانیارییە هەڵە و ئاڵۆزکەرەوەکەی بە شێوەیەکی سیستەماتیک، پلاندانراو و بە ئەنقەست لە ئاستی ستراتیژیدا، لەم قۆناغەدا پاشەکشەیەک لە پرۆسەکەدا نیشان دەدات. ڕاستییەکەیە کە لە ناو دەوڵەت، حکومەت و هێزە نێودەوڵەتییەکاندا کەسانێک هەن کە ئامانجیان ئەوەیە پرۆسەکە بکەنە ئامراز. کاتێک پێشکەوتن، هێواشبوونەوە یان وەستانی پرۆسەکە هەڵدەسەنگێنرێت، لایەنێکی تریش کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێت ئەگەری دەستێوەردانی هێزە نێودەوڵەتییەکانە. بەڵام، وا دەردەکەوێت کە هەڵوێستی باڵادەستی حکومەت و دەوڵەت ئەوەیە کە پرۆسەکە بەبێ هەنگاونان بەردەوام بکرێت، بە کات درێژ بکرێتەوە و لەم ماوەیەدا ئامانج ئەوەیە ڕێکخراوی تێکۆشانی ئازادی کورد تا ئەوەی دەکرێت پارچەپارچە و لەناوببرێت. لە بنەڕەتدا سەرنجی سەرەکی حکومەت لەسەر مانەوە لە دەسەڵات و پاراستنی بەرژەوەندییە خێزانی و حیزبییەکانە.

 

هەرچەند پێویستی دەستپێکردنی پرۆسەکە بەهۆی ئاستی بێ‌ئینکاری ڕێکخستنی خەڵکی کورد لە هاوسەنگی هێزی هەرێمایەتییەوە دەرکەوتووە، بەڵام گرنگە لەبیر نەکرێت کە توانای گۆڕانکاری و دیموکراتیزەکردنی دینامیکی ڕێکخراوی کورد مەترسیدارە و هەوڵەکانی ژەهراوی‌کردنی ئەم توانایە بەردەوام دەبن.

 

لەو بوارەدا، ئاشکرایە کە نەهێنانی هەنگاوە یاسایی و سیاسییە پێویستەکان لە پرۆسەکەدا، دواخستنی دەوڵەت و حکومەت لە هەنگاونان بە پێشخستنی پێداویستی و هەستیارییەکانی خۆیان لەبارەی پرۆسەکە، و نەبوونی هەستی بەردەوامی پێویستی بۆ کۆمەڵایەتی‌کردنی پرۆسەکە، هەموویان مەترسییە گرنگەکان لەخۆ دەگرن.

 

کاریگەرییە وێرانکەرەکانی شەڕی تایبەت و توندوتیژیی کۆمەڵایەتی

ئەنجامە وێرانکەرەکانی شەڕی دەیەها ساڵە لەسەر کۆمەڵگای تورکیا و گەلەکەی هەرچی دەچێت زیاتر ئاشکرا دەبن. زیادبوونی تاوان و ژمارەی مردن لە دژی ژنان و منداڵان نیگەرانی دروست دەکات. زیادبوونی توندوتیژی، چالاکییەکانی دەستە تێرۆریستییەکان، تاوانی ڕێکخراو، هێرشە جەستەیی و سێکسییەکان بۆ سەر منداڵان، ئاسایی‌کردنی توندوتیژی و کوشتنی ژنان، تەقەکردن لە قوتابخانەکان، خۆکوشتن و زۆر ڕووداوی خەمناک، هەموویان هەواڵی ڕۆژانەن. لە هەموو ئەم ڕووداوانەدا، ژنان و منداڵان قوربانییە زۆرترینەکانن و زۆرترین ئازاریش دەکێشن. لە کوردستاندا، ئەم بارودۆخە بە زیادبوونی ئەو شوێنانەی کە وەک شوێنی خۆشی و سەیران دەشاردرێنەوە، بەڵام وەک ناوەندی ماددەی هۆشبەر و فحش کار دەکەن، وەک ئەنجامی سیاسەتەکانی شەڕی تایبەت، ئاڵۆزتر دەبێت. لە هەمان کاتدا، بڵاوبوونەوەی قوتابخانە ئایینییەکان، کۆرس و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان ــ قوتابخانە و مەڵبەند ــ هەروەها ئاشکرایە کە گەنج و منداڵان تووشی بەکارهێنانی نادروست دەبن، ژیانیان ژەهراوی دەکرێت و سەلامەتییان دەخرێتە مەترسییەوە.

 

سیستەمەکانی پەروەردە و دادوەری کە لەلایەن دەوڵەتە خاوەن تێڕوانینی ڕەگەزپەرستەکانەوە دروستکراون، بەڕاستی توندوتیژی دژی ژنان هان دەدەن، بوێری پێدەدەن و تەنانەت پشتیوانی لێ دەکەن. لە مردنە گومان‌لێکراوەکانی ژناندا کە دەکرێت لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت، دەگوترێت زۆربەی تاوانباران کارمەندانی دەوڵەتن. هەروەها جێی نیگەرانییە کە هەرچەند دەبوو لەسەر ئەوەی کە بەسەر ٥٠٠ منداڵدا لە مەدرەسەیەکدا کە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ لەلایەن پۆلیسێکی خانەنشین‌کراوەوە بەڕێوە دەبرا، دەنگێک هەڵبگیرێت، بەڵام ئاستی تووڕەیی و وەڵامدانەوە وەک جاران نەبوو. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە ئاشکراکراوانە، گومان نییە ڕێکخراوەکانی ژنان لە بوارى هەوڵەکانی پێشگرتندا پلاندانانێکی هاوبەش و ئەجێندای کاری پێویستیان هەبێت.

 

پێشکەوتنەکان لە ڕۆژئاوا و سووریا: گرنگی تێکۆشانی دیموکراتیک

لە ڕۆژئاوا و سووریادا، هەرچەند بەهۆی هێرشەکانی کە لە ٦ی کانوونی دووەمەوە لە حەلەب دەستیان پێکردووە، بەهۆی جیاوازییە ئایدیۆلۆژیکی و ئامانجە ستراتیژییەکانی کە لە ڕێککەوتنەکانی نێوان هێزە جیهانی و هەرێمایەتییەکانەوە سەرچاوە دەگرن، لەدەستدانی خاک و پۆزیشن ڕوویداوە، بەڵام ئاشکرایە پێویستی سەرەکی ئەوەیە کە لە دەروونی ترس و هەڵوێستی ترسناک، نیگەرانی و بەرگری تێپەڕین بکرێت. یەکخستنی دیموکراتیک بە بنەڕەت وەک پرۆسەیەک پێناسە دەکرێت کە دەبێت بە هەنگاوە یاسایییەکانی دەوڵەتەکان پێش بخرێت. لە سووریادا، ئێستا لە سەردەمێکدا دەژین کە تێیدا هاوپەیمانییەکی ڕێکخراوە جهادییەکان هەوڵ دەدات ڕژێمێک دروست بکات و شێوەی پێبدات، نەک دامەزراوەیەکی دەوڵەتی. هەرچەند لەم سەردەمەدا پێشخستنی یەکخستنی دیموکراتیک لاوازییەکانی هەیە، بەڵام دەتوانین بڵێین سوودە گرنگەکانی خۆشی هەیە. حکومەتی هەتەشە، بەهۆی ئەوەی دەزانێت گەورەترین لاوازییەکەی ئەوەیە کە لە ڕووی دامەزراوەیی و سروشتی خۆیەوە لەسەر دەوڵەتێک دامەزراو نییە و بەهۆی ئەم نیگەرانییەوە ــ کە بە دەوڵەتی تورکیاشەوە پەیوەستە ــ هێرشە پرۆڤۆکەتیڤەکان پەرەپێدەدات و سیاسەتەکانی ئاسیمیلاسیۆن بەسەر خەڵکدا دەسەپێنێت. مێژوو نموونەی زۆری دامەزراوەکانی هەیە کە خۆیان وەک دەوڵەت و هێز پێناسە دەکەن، بەڵام لە نێزیکبوونەوەیان بەرامبەر ژنان، گەلان و گرووپە ئایینییەکاندا دیموکراتیک نین، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ ناناسن یان جێبەجێی ناکەن و محکومی شکستەوەن. لەم واتایەدا، ئاشکرایە لە ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی تێکۆشانی دیموکراتیکی گەلان لە ڕۆژئاوا و سووریا، نابێت لە هەڵوێست و ڕوانگە ڕادیکاڵەکان دوور بکرێتەوە.

 

پرسیارەکە ئەوەیە کە مانۆڕە ئایدیۆلۆژیکی، دیپلۆماسی، سیاسی و هەندێک جار سەربازییەکان کە لە کاتی شێوەگرتنی ڕژێم و دامەزراندنی دەوڵەت لە «سووریای نوێ» پێش کەوتوون، چۆن پێشوازییان لێ دەکرێت و چۆن لێیان پێشوازی دەکرێت. لەم چوارچێوەیەدا، بێگومان مانا و گرنگی بوونی یەپەژە لە ڕۆژئاوا تەنها بە لایەنی سەربازییەکەیەوە سنووردار نییە، بە تایبەتی بۆ گەلەکەمان، ژنانی کورد و ژنانی نەتەوە و باوەڕە جیاوازەکان. دەسکەوتە مێژووییەکان بە نرخی گەورە بەدەستهاتوون، بە ئامانجی دروستکردنی ژیانێک لەسەر بنەمای ئازادی و یەکسانی بە ڕێگەی شۆڕشی ژنان. ویستی ژنان کە لە بوارە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان دوورخرابوونەوە، ئاشکرا و پەرەپێدراوە. بۆیە یەکێک لە بابەتە گرنگەکان ئەوەیە کە چۆن پێشکەوتن و دەسکەوتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کە لە تێکۆشانی ڕزگاریی ژنان لە ڕۆژئاوا بەدەستهاتوون بپارێزرێن.

 

ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئێران و هەڵوێستی هێڵی سێیەم

لە ڕوانگەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانەوە، بۆ ساڵوەگەڕی کوشتنی ژینا ئەمینی، بەیاننامە و چالاکییەکان ئەنجام دران. لە کاتێکدا پلاتفۆرمی ژینا، کە لە ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد پێک هاتووە، کارەکانی بەردەوام دەکات. لەم دواییەدا بەیاننامەیەکی هاوبەش بڵاوکرایەوە کە دەکرێت وەک ئەنجامی هەوڵەکان بۆ دروستکردنی پەیوەندی و هاوپەیمانی لەگەڵ ژنانی ئۆپۆزسیۆنی ئێران سەیر بکرێت. لە لایەکی دیکەوە، گرنگی ستراتیژی، پۆزیشن و کاتی کوردان ــ ڕاستییەک کە بە وریاییەوە شاردراوەتەوە، بەڵام لە کێشەی مێژووییدا ڕەگ و ڕیشەی داکوتاوە و بە پەیمانی قەسری شیرین دەستی پێکردووە و دواتر بە پەیمانەکانی دیکە بەهێز کراوە ــ دوای ڕاپەڕینەکانی «ژن، ژیان، ئازادی!» نەتوانرا نکۆڵی لێ بکرێت.

 

دوای ئەو شەڕەی کە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە لە شوباتی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، هەڵسەنگاندن و شیکردنەوەی جۆراوجۆر کراون. لەم واتایەدا،  پژاک لەسەر پۆزیشنی هێڵی سێیەم لە بارودۆخی شەڕدا لەلایەن گەلی کورد، ڕێبەرانی و هاوڕێیانییەوە وەک هەڵوێستی دروستترین هەڵسەنگێنرا. تێدەگەین کە ئەم هێڵە بەهۆی نێزیکبوونەوە پرەنسیپییەکەیەوە ناگۆڕێت. بەڵام، لەگەڵ ڕاستییەکەی کە ڕژێمی ئێران لاواز و نادادپەروەرە، لەبری ئەوەی بەرەو دیموکراتیزەبوون بچێت، دژی ژنان، کوردان و گرووپە ئۆپۆزسیۆنییەکان کە لەژێر کاریگەرییە قورسەکانی شەڕدا بۆ ژیان تێدەکۆشن، هێرشەکانی وەک سێدارەدان، دەستگیرکردن، ونکردن و ئەشکەنجە زیاد دەکات. توندترین هێرشەکانی دەرەوەی سنوورەکانی لە دژی هێزە کوردییەکان بوون. بەیاننامەکانی کە لەلایەن بەرپرسیارێکی ئێرانییەوە لە سەردانی تورکیاکەیدا دراون، نیشان دەدەن کە ئەو لەسەر زیندووکردنەوەی هەڵوێستێکی سیاسی ــ و ئەگەر بە ئاشکرا نەوترێت، سەربازی ــ و هاوکاری لەنێوان دەوڵەتە نەتەوەییەکانی کە کوردستان بەڕێوە دەبەن، وەستاوە. ڕاگەیەنراوە کە ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە پەیامی کۆتایی خۆیدا گوتوویەتی: «ئەگەر ڕژێمی ئێران هێرشەکانی خۆی بۆ سەر هەرێمی کوردستان و سیاسەتی سێدارەدانی خۆی کۆتایی پێ نەهێنێت، مافی کوردەکانە بە شێوەیەکی زۆر توند وەڵامی ڕژێمی مەلا پاشەکشەکارەکە بدەنەوە.» هەرچەند لەم پەیامەوە ئەنجامی زۆر دەکرێت دەربهێنرێت، بەڵام تێدەگەین کە شێوازە جیاوازەکانی تێکۆشانیش دەتوانرێت پەسەند بکرێن.

 

باشووری کوردستان و عێراق: قەیرانە سیاسییەکان و پێشکەوتنە هەرێمایەتییەکان

لە باشووری کوردستان و عێراق، لە کاتێکی تا ئەم ڕادەیە گرنگ بۆ هەرێم و جیهان، مانگێکە حکومەتێک لە باشووری کوردستان پێک نەهێنراوە. لە ٢١ی ئەیلول ڕاگەیەنرا کە «هێزەکانی پێشمەرگە بە تەواوی یەکخراون و پرۆسەی چاکسازی لەژێر سێبەری وەزارەتی پێشمەرگە کۆتایی پێ هاتووە.» لە ڕاستیدا، گرنگە بزانرێت ئەم یەکێتییە تا چەند بەهۆی نیگەرانییە نەتەوەییەکانەوە پێک هاتووە، یان تا چەند دەتوانێت بەردەوام و پایدار بێت.

 

لە عێراق، مێژووی تەواوکردنی خستنی چەکەکان لەژێر یەک دەسەڵاتی دەوڵەت گۆڕدرا و بۆ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٧ دواخرا. ئەنجامەکانی کشانەوەی فەرمیی هێزەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتی ئەمریکا لە عێراق بە توندی هەڵدەسەنگێنرێن. خاڵێکی دیکەی گرنگی ڕۆژەڤەکە پەیوەندیدارە بە پێشکەوتنەکانی شنگال. دوای کۆبوونەوەی نێوان سەرۆک‌وەزیرانی عێراق زەیدی و شاندی شنگال لە ١١ی ئەیلول، هێشتا هیچ بەیاننامەیەکی فەرمی لەبارەی بڕیارەکانی سەر بابەتە قەرەبووەکان وەک ناساندنی ستاتووی سیاسی و کارگێڕی دامەزراوەکانی پاراستنی خۆبەڕێوەبەریی ئێزیدییەکان، یەبەشە و یەژەشە و پاراستنی دامەزراوەکانی بەڕێوەبردنی خۆبەڕێوەبەری، نەدراوە. هەرچەند وردەکاریی بڕیارەکانی کە لە گفتوگۆ فەرمییەکانی یەکخستنەوەدا گیراون نازانرێن، بەڵام گومان نییە بڕیارەکانی کە لە ئاستی دەوڵەتدا گیراون گرنگن. بەڵام ئاشکرایە کە بەهۆی لاوازی پرۆسەکە لەبەر دەستێوەردانەکانی دامەزراوە پاشەکشەکارە دەرەکی و هەرێمایەتییەکان، نێزیکبوونەوەیەکی وریا و ژیرانە پێویستە.

 

بەهێزکردنی ڕێکخستنی کۆمۆناڵ و تێکۆشانی ئازادی

لەگەڵ هێرشە جۆراوجۆرەکان کە دەست پێدەکرێن، بۆ ئەوەی لەم پرۆسە سەخت و قەرەبووانە دەربچین و بوونمان بپارێزین و ئازادیمان بەدەست بهێنین، بەهێزکردنی ڕێکخستنی خەڵکی کۆمۆناڵ و بەرگری لە خۆمان زۆر گرنگە. تێپەڕاندنی بوونی ڕەگەزپەرست، فاشیست، کوشندە، ژینکوژ و هەژارکەری سیستەمی باڵادەستی پیاوان و دروستکردنی جیهانێکی ئازاد، یەکسان، دیموکراتیک و دادپەروەر لە کولتووری توندوتیژی، تەنها لەژێر ڕێبەری تێکۆشانی ڕزگاریی ژناندا گونجاو دەردەکەوێت. چونکە ئەم سیستەمە، بە کردار و ئامانجەکانی، دەیان هۆکاری تێکۆشان و پێویستی سەرکەوتن هەموو ڕۆژێک بۆ ژنان دروست دەکات.