تەمەنی سەرەوی

 

بەغدا ـ  ٢٧ی ئابی ٢٠٢٦، ساڵڕۆژی پەسەندکردنەکەی پەرلەمانی عێراقە بۆ پەیڕەوی یاسای باری کەسێتیی جەعفەری، کە لە چوارچێوەی هەمووارکردنی یاسای باری کەسێتیی ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ هات، ڕێگەی بە هاوڵاتییانی عێراقی لە شوێنکەوتووانی مەزهەبی جەعفەری دا کە جێبەجێکردنی سزاکانی یاساکە لە ڕێککەوتنەکانی هاوسەرگیریدا هەڵبژێرن.

 

لەو چوارچێوەیەدا، مروە عەبدولڕەزا، پارێزەر و ئەندامی هاوپەیمانیی ١٨٨ بۆ بەرگریکردن لە یاسای باری کەسێتی، لێدوانێکی دا و تێیدا دیارترین تێبینی و ڕەخنەکانی خۆی سەبارەت بە هەمووارەکە و یاسای جەعفەری خستەڕوو، لەگەڵ ئەو ئاڵۆزییانەی کە بە بڕوای ئەو لە کاتی جێبەجێکردندا دەردەکەون.

 

یاسای باری کەسێتی... مسۆگەری بۆ خێزان

مروە عەبدولڕەزا ڕایگەیاند، کە یاسای باری کەسێتیی ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ یەکێک بوو لە دیارترین یاساکانی باری کەسێتی لە ناوچەکەدا، ئەوەش بەهۆی ئەو مسۆگەریامەی کە لە دۆسیەکانی هاوسەرگیری، جیابوونەوە، بەخێوکردن و مافەکانی ئەندامانی خێزاندا دابینی کردبوو، هەروەها  هەمووارکردنی یاساکە و پەسەندکردنییاسای باری کەسێتیی جەعفەری - لە دیدی ئەوەوە - کۆمەڵێک ئاڵۆزیی پەیوەندیدار بە مافەکانی هاوژین و منداڵان و شێوازەکانی جێبەجێکردنی سزاکانی پەیڕەوەکەی لێ کەوتووەتەوە.

 

ڕوونیشی کردەوە، کە یەکێک لە دیارترین ئاڵۆزییەکان بریتییە لە مافی هەڵبژاردنی جێبەجێکردنی سزاکانی پەیڕەوەکە، بە جۆرێک کە بە بڕوای ئەو بڕیارەکە بە کردار لە دەستی پیاودایە، لە کاتێکدا ڕێککەوتنی هاوسەرگیری لەسەر بنەمای دوو لایەنە، و کاریگەریی ئەم بڕیارەش درێژدەبێتەوە بۆ سەر هاوژین و منداڵانیش.

 

ئاماژەی بەوەش دا، کە جیاوازییەک هەیە لە شێوازی ئاگادارکردنەوەی هاوژین بە بڕیاری گواستنەوە بۆ سەر یاسای جەعفەری لە نێوان دادگاکاندا، ئەوەشی بە هۆکارێک زانی کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی پیاوەکە بگوازێتەوە بۆ سزاکانی پەیڕەوەکە بێ ئەوەی هاوژینەکە ڕۆڵێکی کارای لە بڕیارەکەدا هەبێت.

 

هاوسەرگیریی پێشوەختە... نیگەرانییەکان سەبارەت بە تەمەنی هاوسەرگیری

مروە عەبدولڕەزا، پرسی هاوسەرگیریی پێشوەختە یەکێکە لە دیارترین دۆسیە نیگەرانکەرەکان، چونکە پێی وایە دیارینەکردنی تەمەنێکی ڕوون بۆ هاوسەرگیری لە ناو سزاکانی یاساکەدا، ڕەنگە دەرگا بۆ هاوسەرگیری لە تەمەنی بچووکدا بکاتەوە.

 

ڕوونیکردەوە کە یاسای پێشووی باری کەسێتی تەمەنی هاوسەرگیریی بە ١٨ ساڵ دیاری کردبوو، لەگەڵ هەندێک تایبەتی کە ڕێگەی بە هاوسەرگیری دەدا لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لە ژێر مەرجی دیاریکراودا، لە کاتێکدا یاسای جەعفەری تەمەنی هاوسەرگیریی لە تەمەنی باڵغبووندا دیاری کردووە، هۆشداریشی دا کە ئەمە، لەگەڵ لاوازیی ڕێکارەکانی پەیوەندیدار بە هاوسەرگیریی دەرەوەی دادگا، ڕەنگە ڕووبەری پێشێلکارییەکان فراوان بێت و ڕێگە بە هاوسەرگیریی هەرزەکاریدا لە تەمەنی پێشوەختەدا بدات.

 

پێی وایە مەرجدارکردنی ڕەزامەندیی کچەکە کێشەکە چارەسەر ناکات، بەتایبەت لە تەمەنی بچووکدا، چونکە پرسیارەکە دەمێنێتەوە سەبارەت بە ئەوەی تا چەند ئەم ڕەزامەندییە ئازاد و ڕاستەقینەیە و دەرئەنجامی فشارێکی خێزانی نییە.

 

وتیشی:  یاساکە، بەپێی خوێندنەوەی ئەو، هیچ میکانیزمێکی ڕوون دابین ناکات کە پیاوی ئایینی پابەند بکات بە دڵنیابوونەوەی ڕاستەوخۆ لە ڕەزامەندیی کچەکە، ئەمەش ڕەنگە لە هەندێک حاڵەتدا ڕەزامەندییەکە بکاتە شتێکی ڕووکەش.

 

بەخێوکردن... بەرژەوەندیی منداڵ پێش هەموو شتێک

لە دۆسیەی بەخێوکردندا، ئاماژەی بەوەشکرد، کە کێشەی بنەڕەتی لەوەدایە کە بەردەوامبوونی بەخێوکردنی دایک بەستراوەتەوە بە هاوسەرگیرینەکردنییەوە، بە جۆرێک کە بەخێوکردن دەگوازرێتەوە بۆ باوک لە کاتی هاوسەرگیریکردنیدا.

 

جەختیشی کردەوە، کە ئەو پێوەرەی دەبێت بەخێوکردنی لەسەر بوەستێت، بەرژەوەندیی منداڵە، نەک دۆخی خێزانیی دایک، ئەمەش واتای ئەوە نییە کە بەخێوکردن لە هەموو حاڵەتێکدا بدرێت بە دایک، چونکە ڕەنگە بەرژەوەندیی منداڵ لەگەڵ باوکیشدا بێت.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە یاسای پێشووی باری کەسێتی ڕێگەی بە دادگا دەدا بەخێوکردن لە دایکەوە بگوازێتەوە بۆ باوک لەو کاتەی بەرژەوەندیی منداڵەکە ئەوەی پێویست بکردایە.

 

مروە عەبدولڕەزا جەختی لەسەر پێویستیی کارپێکردنی ڕۆڵی توێژەری کۆمەڵایەتی و پشکنینی دەروونی لە دۆسیەکانی بەخێوکردندا کردەوە، پێی وایە ڕێکارەکان دەبێت لە لایەنی ڕووکەش تێپەڕن بۆ هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەقینە بۆ دۆخی منداڵەکە و پەیوەندیی بە دایک و باوکیەوە.

 

داوای پێکهێنانی لێژنەی تایبەتمەندیشی کرد کە توانای ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنێکی هەمەلایەنەی کۆمەڵایەتی و دەروونییان هەبێت، بە جۆرێک کە بڕیاری بەخێوکردن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی کرداریی منداڵەکە بێت.

 

کاریگەریی پاشەکشەیی و جیاوازیی سزاکان

مروە عەبدولڕەزا هۆشداریی دا، کە جێبەجێکردنی سزا نوێیەکان لەسەر دۆخ یان ڕێککەوتنەکانی پێشوو ڕەنگە ببێتە هۆی ئاڵۆزیی یاسایی، لەگەڵ جیاوازیی سزاکان لە نێوان دادگاکاندا بەپێی جیاوازیی دادوەر و دەسەڵاتی فیقهیە.

 

پێی وایە ئەم جیاوازییە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی کە ژنان لە دۆسیەی هاوشێوەدا سزای جیاواز بەدەستبهێنن، بەپێی ئەو دادگایەی کە سەیری دۆسیەکە دەکات.

 

لێکەوتەکانی یاساکە بە دۆسیەی توندوتیژیی خێزانییەوە بەستەوە و هۆشداریی دا لەوەی کە تەسککردنەوەی ئامرازە یاساییە بەردەستەکان بۆ ژنان بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە پەیوەندیی هاوسەرگیری، ڕەنگە هەندێک ژن لە پەیوەندیی توندوتیژدا بهێڵێتەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، گۆڕانکارییەکان سەبارەت بە جیابوونەوە پرسیار لەسەر ڕۆڵی دادوەری ئایینی و ئەو دەزگایە دروستدەکات، کە زیان و توندوتیژی هەڵدەسەنگێنێت و بڕیار لەسەر بەردەوامبوون یان کۆتاییهێنان بە پەیوەندی هاوسەرگیرییەکە دەدات، ڕەخنەکان سنوردار نین بۆ بەخێوکردن و جیاکردنەوە، بەڵکو مافە دارایی و یاساییەکانیش دەگرنەوە وەک نەفەقە و قەرەبووکردنەوە بۆ جیابوونەوەی نادادپەروەرانە، و دیاری کرد، کە هەندێک لەم مسۆگەرییانە پاشەکشەیان کردووە یان هەڵوەشاونەتەوە، لە کاتێکدا هەندێک لە شیکردنەوە دادوەرییەکان ڕەنگە دەستبەسەرداگرتنی مافەکانی ژنان لە لایەن ژنانەوە لەو مافانەی کە لە دەقەکانیدا هاتوون سنووردار بکەن.

 

دوای ساڵێک لە پەسەندکردنی یاسای جەعفەری، مروە عەبدولڕەزا، پاریژنؽه پێی وایە کاردانەوەکە کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو گواستراوەتەوە بۆ قۆناغی هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی جێبەجێکردن لەسەر خێزانی عێراقی.

 

بە وتەی ئەو، دیارترین پرسیارەکان دەسوڕێنەوە بە دەورەی پاراستنی مافەکانی ژنان و منداڵان، بەرژەوەندیی منداڵ، مسۆەگەرییەکانی هاوسەرگیری، بەتایبەت هاوسەرگیریی پێشوەختە، لەگەڵ توانای ژن لە کۆتاییهێنان بە پەیوەندیی هاوسەرگیری لە حاڵەتەکانی توندوتیژی و زیانپێگەیاندندا.

 

لە کۆتاییدا، دەگاتە ئەوەی کە ئاڵەنگاریی بنەڕەتی لەوەدایە بزانرێت ئایا هەمووارەکە بە ڕاستی پاراستنی خێزانی بەهێز کردووە، یان کێشەی نوێی دروستکردووە کە پێویستی بە چارەسەری یاسایی هەیە.