ڕۆزیڤ کینۆ پارێزەر: پێویستە زمانی کوردی لە یاسادا گەرەنتی بکرێت
سەبارەت بە بڕیارنامەی ١٣ی حکومەتی کاتی سەبارەت بە زمانی کوردی، ڕۆزیڤ کینۆ پارێزەر ڕایگەیاند، پێویستە زمانی کوردی لە ڕەگەزپەرستی بپارێزرێت و دەبێت هەنگاوی یاسایی و دەستووری زۆر بنرێت.
پەرجەم جودی
کۆبانێ-حکومەتی کاتی لە ٢٧ی ئابدا فەرمانی ١٣ی تایبەت بە زمانی کوردی ڕاگەیاند، ئەو فەرمانە لە زۆر بواردا کارنامەیەکی گەورەی دانا کە گەلی کورد بە جێگەی ڕەزامەندی نەزانی و بە سەرکوتکردنی مافەکانی خۆی لە زمان و کولتوور و شوناس ناوی برد.
ڕۆزیڤ کینۆ پارێزەر هەڵسەنگاندنی بۆ فەرمانەکە و ناوەڕۆکی یاسایی کرد.
دوای ئەو فەرمانەی حکومەتی کاتی سەبارەت بە زمانی کوردی دەرچوو، بوو بە کارنامەی سەرەکی ڕۆژئاوای کوردستان. بەڕای ئێوە ئەم فەرمانە چۆنە و چ ناوەڕۆکێکی هەیە و لایەنە یاساییەکانی چین؟
فەرمانی ١٣ کە ئەمساڵ لە لایەن سەرۆکی حکوومەتی کاتیەوە دەرچووە، سەبارەت بە دۆخی زمانی کوردی لە سووریا چەندین خاڵی تێدابوو. بەپێی خاڵە ڕاگەیەندراوەکان کورد بە کەمینە هەژمار دەکرا. لە هەمان کاتدا زمانی کوردی وەک زمانێکی نەتەوەیی سوریا ناسێندرا و مافی خوێندنیش ناسێندرا، بەڵام بینیمان خوێندن بە زمانی کوردی سنووردار بوو بە ناوچە کوردییەکان و وەک زمانێکی هەڵبژێردراو پێشکەش دەکرا. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش وەک زمانی دووەم مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، هەروەک چۆن خوێندکار دەتوانێت زمانێکی جیاواز لە پاڵ زمانی عەرەبیدا هەڵبژێرێت، کوردیش ڕووبەڕووی هەمان ڕێباز بووەوە.
سوریا بە پرۆسەی گۆڕانکاری و گواستنەوەدا تێدەپەڕێت، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ئەو فەرمانانەی کە لە لایەن سەرۆکی کاتی سوریا دەرچووە جێی گومانن و هیچ گەرەنتییەک بۆ داهاتوویان نییە. بۆچی؟ چونکە ئەگەر بەپێی پێوەرەکانی پرۆسەکانی ئینتقالی بڕۆین، ئەگەری ئەوە هەیە لە داهاتوودا کە حکومەت لە سوریا تەواو بوو و دەستور ڕاگەیەنرا، هەموو فەرمانە کۆنەکان بکەوێتە مەترسییەوە و سەرکردایەتی نوێ بتوانێت هەموویان هەڵبوەشێنێتەوە، ڕاستیان بکاتەوە و هتد.. بۆیە زمانی کوردی لەم ڕووەوە لە مەترسیدایە و مرۆڤ ناتوانێ بە دڵنیاییەوە بڵێت کورد مافی خوێندنی بە زمانی زگماکی خۆی لەدەستداوە.
پێش شۆڕش لە ڕۆژئاوای کوردستان، گەلی کورد هەمیشە لە خەباتی زمانەکەیدا بوو، بەرگریی لێدەکرد، لێی دەکۆڵیەوە و خۆیان فێر دەکرد. لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا خەڵک بە نهێنی زمانەکەیان دەپاراست و سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان فێری دەبوون. هاوکات زمانی کوردی زمانێکی دەوڵەمەندە و لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا کەرەستەکانی ئامادە کراون و لە هەموو لایەکەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. بە واتایەکی تر زمانی کوردی لە بابەتی فێربوونی خوێندنەوە و نووسینەوە بۆ زمانی کەرەستەی ئەدەبی و زانستی گۆڕاوە. تەنانەت چەندین نەوەش لەم مادەیە خوێندوویانە و دەرچوون. هەر لەبەر ئەم هۆکارە سنووردارکردنی زمانی کوردی بە چەند نموونەیەک لە قوتابخانەکاندا بە هیچ شێوەیەک قبوڵ ناکرێت.
وەک زانراوە زۆر ڕێکەوتنی نێودەوڵەتی هەیە بۆ مافی خوێندن بە زمانی دایکی. ئەم ڕێککەوتنانە چین و تا چ ڕادەیەک بۆ سوریا دەگونجێن؟
لە جیهاندا سیستەمێکی وا هەیە، لە چوارچێوەی یاسایەکدا، ئەگەر زمانی جیاواز هەبن جگە لە زمانی فەرمی، هەندێک ڕێکەوتن و یاسا هەیە کە مافی ئەو گەلانە بۆ خوێندن و پەروەردەکردن بە زمانی ڕەسەنی خۆیان زامن دەکەن. بێگومان لەم ڕووەوە دەبێت سەرەتا جیاوازی بکەین لە نێوان یاسا و جێبەجێکردنیدا. ئەگەر مافی خوێندن بە زمانی دایک ڕابگەیەنرێت و لێسەندرێتەوە، گەرەنتییەکەی نامێنێت و دەبێتە بەڵگەنامەیەکی نووسراو نەک مافێکی مرۆڤ. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٩٢ دانی بەوەدا ناوە کە نەتەوە جیاوازەکانی ناو یاساکە مافی خوێندن و خوێندنیان هەیە بە زمانی دایکی خۆیان. جگە لە ڕاگەیاندنەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەندێک ڕێککەوتن و ڕێکەوتننامەی دیکە سەبارەت بە مافی زمان هەیە. بەپێی ئاماری یونسکۆ لە ساڵی ١٩٦٠ ڕەگەزپەرستی بەرامبەر زمانەکان ڕەتدەکاتەوە و پێگەی نەتەوەکان قبوڵ دەکات. جگە لەوەش جاڕنامەی مافی منداڵان دووپاتی دەکاتەوە کە پێویستە منداڵان بە زمانی دایک بخوێنن و پەروەردە بکرێن و دەیان ڕێککەوتن و بەیاننامەی دیکەش هەن. ئەگەر تەماشای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەین، دەبینین ئەم یاسا و ڕێککەوتن و بەیاننامانە پەیڕەوەکانیان جێبەجێ ناکەن و تەنانەت ڕەگەزپەرستییەکی گەورەش بەرامبەر زمان و نەتەوەکانی دیکە نیشان دەدەن.
کورد دەڵێ زمان نەک هەر نەتەوەیی بێت، بەڵکو زمانی تایبەتی خۆیشی هەبێت. بەم مانایە چۆن داواکارییەک سەرهەڵدەدات و چی بکرێت؟
لە جیهاندا سیستەمێکی وا هەیە، ئەگەر زمانی جیاواز لە دەوڵەتێکدا هەبێت جگە لە زمانی فەرمی، هەندێک ڕێکەوتن و یاسا هەیە کە مافی هەموو نەتەوەکان بۆ خوێندن و پەروەردەکردن بە زمانی زگماکی خۆیان دەستەبەر دەکات. بێگومان لەم ڕووەوە دەبێت سەرەتا جیاوازی بکەین لە نێوان یاسا و ڕاگەیاندنەکەیدا. ئەگەر مافی خوێندن بە زمانی دایک ڕاگەیەندرا و لێبسەندرێتەوە، گەرەنتییەکەی نەمێنێتەوە و وەک نووسراو تێپەڕێنرێت، نابێتە مافێکی مرۆڤ. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٩٢ دانی بەوەدا نا کە نەتەوە جیاوازەکانی ناو دەوڵەت مافی خوێندن و پەروەردەکردنیان بە زمانی دایکی خۆیان هەیە. جگە لە ڕاگەیاندنەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەندێک ڕێککەوتن و ڕێکەوتننامەی دیکە سەبارەت بە مافی زمان هەیە. بەپێی ئاماری یونسکۆ لە ساڵی ١٩٦٠ ڕەگەزپەرستی بەرامبەر زمانەکان ڕەتدەکاتەوە و پێگەی نەتەوەکان قبوڵ دەکات. جگە لەوەش جاڕنامەی مافی منداڵیش پشتڕاستی دەکاتەوە کە پێویستە منداڵان بە زمانی دایکی بخوێنن و پەروەردە بکرێن و دەیان ڕێککەوتن و بەیاننامەی دیکەش هەن. ئەگەر ئاوڕێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بدەین، دەبینین ئەم یاسا و ڕێککەوتن و بەیاننامانە لە پەیڕەوەکانیاندا جێبەجێ ناکرێن، تەنانەت ڕەگەزپەرستییەکی گەورەش بەرامبەر زمان و نەتەوەکانی دیکە نیشان دەدەن.
کورد دەڵێ زمان نەک هەر نەتەوەیی بێت، بەڵکو دەسەڵاتی خۆیشی هەبێت. چ جۆرە داواکارییەک بەم مانایە دەردەبڕدرێت و دەبێ چی بکرێت؟
بەپێی بڕیارنامەی ١٣، زمانی کوردی وەک زمانی فەرمیی دووەمی سووریا ڕانەگەیەندراوە، بەڵکو وەک زمانێکی نەتەوەیی ڕاگەیەندراوە. ئاخر سوریا لە پەیڕەوی خۆیدا ناوی کۆماری عەرەبی سوریا بەکاردەهێنێت. ئەگەر تەنیا ئەم بابەتە لەبەرچاو بگرین، لە مەترسییەکانی بواری زمان تێدەگەین. ئەگەر سەیری سەردێڕی سەرەکی ئەم پرسە بکەین، دەبینرێت کە زمانی کوردی بە مانایەکی نەتەوەیی ڕێگەی پێدەدات وەک زمانێکی هەڵبژێردراو لێی بخوێندرێتەوە، بەڵام هێشتا زمانی کوردی نەبووەتە زمانی فەرمی سوریا. دەبێت جیاوازی نێوان نەتەوەیی و فەرمی بزانین. ئەگەر زمانەکە نەتەوەیی بێت، ئەو میللەتە مافی ئەوەی هەیە قسەی پێ بکات و بوونی خۆی وەک نەتەوەیەک دەرببڕێت. بەڵام ئەگەر فەرمی بێت، ئەوا لە هەموو بابەتەکانی حکومەتی سوریادا بەکاردێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە ئەگەر سەرنج بدەین، دەبینین کە لە ئێستادا کێشەی زۆر لەم ڕووەوە سەرهەڵدەدات، تەنانەت لە بابەتە فەرمییەکانیشدا زمانی کوردی نامێنێت و عەرەبی جێگەی دەگرێتەوە.
وەک پارێزەرێکی کورد لەم پڕۆسەیەدا چ جۆرە خەبات و کارێک بەپێویستی دەزانیت و بەتایبەت بۆ زمانەکە؟
ئێمە بە پرۆسەیەکی کاتیدا تێدەپەڕین و کاتێکە کە زۆر پێشێلکاری یاسایی ڕوودەدات. جگە لەوەش هێشتا یاساکانی ئێستا شێوەیان نەگرتووە، یەکێک لەوانە دەستووری سوریایە. لە هەمان کاتدا گەلی کورد وەک پێکهاتەیەک لە ڕاگەیاندنی دەستوریدا پێناسە کراوە. وەک چۆن لەم هەرێمەدا کۆچبەرن و هاوڵاتی ڕەسەنی ئەو نین. هەر لەبەر ئەم هۆکارە هەڕەشەکان بۆ سەر زمان و ناسنامەی گەلی کورد لە بەیاننامەی فەرمیدا ڕوون دەبێتەوە. بۆ ئەمە چی پێویستە؟ سەرەتا پێویستە لە دەستووردا بڕگەیەکی تایبەت لەسەر زمانی کوردی هەبێت بۆ ئەوەی ئەم زمانە فەرمی بێت و کورد وەک نەتەوەی دووەم لە سوریا بناسرێت. چونکە دوای گەلی عەرەب زۆرترین ژمارەی کورد لە سوریایە. دووەم: زمانی کوردی لە هەموو پارێزگاکانی سوریا بخوێنرێت و تەنها لە ناوچە کوردنشینەکاندا سنوردار نەکرێت. هەروەها پێویستە یاسایەک هەبێت بۆ پاراستنی زمانی کوردی لە ڕەگەزپەرستی، بۆ ئەوەی ئەوانەی سەرپێچی دەکەن بە تاوانبار هەژمار بکرێن. بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەگەزپەرستی بەرامبەر گەلانی دیکە زۆر بەرزە و سیاسەتەکان لە ئاستی لەناوچوون جێبەجێ دەکرێن. لە لایەکی ترەوە پێویستە هەموو ئەم خاڵانە لە مەجلیسی گەلی سوریا لە کاتی ڕاوێژکارییە دەستوورییەکان بە وردی باس بکرێن و دەستوورێک دابنرێت کە نوێنەرایەتی فرەچەشنی سوریا و مافی هەموو گەلان بکات.