بەهاران لەهیب

 

ئەفغانستان-لە ٥ی ئابی ٢٠٢١، بزووتنەوەی تاڵیبان گەڕایەوە دەسەڵات لە ئەفغانستان، دوای کۆنتڕۆڵکردنی پایتەخت کابول، بۆ ئەوەی قۆناغێکی نوێ دەستپێبکات کە شوێنەپەنجەی قووڵی لەسەر کۆمەڵگەی ئەفغانی بەجێهێشت، بەتایبەت لەسەر ژنان.

 

دوای پێنج ساڵ، پێناچێت یادەوەری گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات تەنها بڕگەیەکی سیاسی بێت لە مێژووی ئەفغانستانی سەردەمی، ڕاستی ژنان گۆڕاوە و خۆیان بینیوە کە ڕووبەڕووی زیادبوونی سنووردارکردن و کەشی گشتی بوونەتەوە کە ڕۆژ بە ڕۆژ بچووکتر دەبێتەوە، بەڵام سەرەڕای ئەمەش هەوڵی ژنانی ئەفغانستان بۆ داواکردنی مافەکانیان و دەربڕینی ڕەتکردنەوەی ئەو سیاسەتانەی بەسەریاندا سەپێنراون، نەوەستاوە، سەرەڕای ئەو دەستگیرکردن و سەرکوتکردن و پێشێلکاریانەی ڕووبەڕوویان بووەتەوە.

 

سەبارەت بەو ڕێگری و پێشێلکاریانەی کە ژنان لە ماوەی ئەو پێنج ساڵەدا تووشی بوون، یەڵدا ئحمەد، دەروونناس و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئەفغانستان، وتی: بەداخەوە لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا، گەلی ئەفغانستان، بەتایبەت ژنان، لەژێر ستەمی سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی تاڵیباندا دەژین، کە وڵاتی بەرەو یەکێک لە تاریکترین قۆناغەکانی برد، لە ماوەی ئەم ساڵانەدا، ژنان ڕووبەڕووی ڕاستیەکی زۆر توند بوونەوە؛ جگە لە داخستنی دەرگای قوتابخانە و زانکۆکان لە بەردەمیاندا، هەژاری لە وڵاتدا په‌ره‌ سەندن، زۆرینەی ژنان لە ڕابردوودا سەرچاوەی بژێوی خێزانەکانیان بوون، بەڵام ئەمڕۆ بێبەش کراون لە چوونە شوێنی کار و ئەنجامداینی ئەو پیشانەی کە پشتیان پێ دەبەست بۆ دابینکردنی بژێوی خێزانەکانیان.

 

هۆشیاری ژنانی ئەفغانی لە ڕێگرییەکانی تاڵیبان بەهێزترە

ئاماژەی بەوەشکرد، لەو ماوەیەدا تاڵیبان لەڕێگەی کۆمەڵێک فەرمان و بڕیارەوە دەستی بەسەر ژناندا توندترکرد کە زۆرجار سیمایەکی ئایینی و یاسایییان پێدەدرا، ژنان ڕووبەڕووی سنووردارکردن بوونەتەوە بۆ دەرچوون لە ماڵەکانیان، لەنێویاندا مەرجی سەرپەرشتیاری پیاو، لەکاتێکدا ئەم سیاسەتانە بەشداربوون لە ئاساییکردنەوەی پراکتیزەکانی وەک فرەژنی و هاوسەرگیریی منداڵ.

 

ڕوونیکردەوە، کە لە سایەی نەبوونی لێپرسینەوە و لێکۆڵینەوەی جددی، ژنان ڕۆژانە ڕووبەڕووی شێوازی زیاتری توندوتیژی خێزانی دەبنەوە، لە کاتێکدا بکەرانی ئەم تاوانانە لە سزادان دەرباز دەبن، سەرەڕای ئەم هەموو ستەم و سەرکوت و پێشێلکارییە، ژنانی ئەفغانستان بێدەنگ نەبوون و دەستبەردار نەبوون، بەڵکو بەردەوام بوون لە بەرگری و تێکۆشانیان بە هەموو هۆکار و توانا بەردەستەکانیان، ڕژانە سەر شەقامەکان و ناڕەزایەتییان ڕێکخست، بەڵام ڕووبەڕووی سەرکوتکردنێکی توند بوونەوە لەلایەن تاڵیبانەوە، چونکە ژمارەیەکی زۆر لە ژنان دەستبەسەر کران و لە زیندانەکاندا ئەشکەنجە دران، هەروەها ڕووبەڕووی ئازاردان و دەستدرێژی بوونەوە، پێشێلکارییەکان بەرامبەر بە هەندێکیان گەیشتە ئاستی دەستدرێژی سێکسی و کوشتن.

 

سەبارەت بە حیجابی زۆرەملێ، یەڵدا ئەحمەد وتی: حیجابی ناچاری یەکێکە لەو یاسایانەی کە تاڵیبان سەپاندویەتی و ژنانی ئەفغانستان ناچارن پابەندبن پێیەوە، هەروەها لەم دواییانەدا، شایەتحاڵی تەقەکردن لە ژمارەیەک ژن بووین لە شەقامەکانی هەرات و کابول و هەندێک لە پارێزگاکانی دیکە، بە بیانووی ئەوەی پابەند نەبوون بە حیجابەوە بەپێی ئەو پێوەرانەی تاڵیبان سەپێنراون، کە بووە هۆی کوشتنی هەندێکیان، ئەم ڕووداوانە شەرمەزارییەک بۆ ئەو کەسانە پێکدەهێنن کە پێش هاتنە سەر دەسەڵاتی تاڵیبان، دەیانوت بزووتنەوەکە هەیبووە، گۆڕا و لە قۆناغی یەکەمیدا لە تاڵیبان نەچوو.

 

ژنان بەردەوامن لە تێکۆشانیان دژی سەرکوتی تاڵیبان

جەختی لەوە کردەوە، کە ئەو گۆڕانکارییەی لە تاڵیباندا هاتووە ئەوەیە کە تاوان و دڕندەیی و دوژمنایەتییەکانی بەرامبەر بە ژنان گەورەتر بووە، بەڵام دڵنیام کە ژنان گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە، زیاتر هۆشیار بوون، درکیان بەوە کردووە کە چۆن بەرگری لە مافەکانی خۆیان بکەن، سەرەڕای ئەو بەربەست و دیوارە زۆرانەی لەبەردەمیاندایە، هەرچەند ئەم خەباتە گیانی بەشێک لەوان بەفیڕۆدا، بەڵام لەم ماوەیەدا بەردەوام بوون لە ڕاوەستان و خەبات، بۆ ساتێکیش پرسەکانیان پشتگوێ نەخست و بە هەموو شانازی و کەرامەتەوە کاردەکەن بۆ کێشانی داهاتوویەکی باشتر بۆ گەلەکەیان و بۆ ژنانی تر.

 

لە کۆتاییدا یەڵدا ئەحمەد ئاماژەی بەوەدا، کە وتی: هیچ هێزێکی دەرەکی جگە لە خودی خەڵک ناتوانێت ببێتە هۆی داڕمان یان هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتێکی ستەمکار و دەسەڵاتدار و دڕندە،هەروەها دڵنیام کە دەسەڵاتی گەل و بەتایبەت ژنان ڕۆژێک دێت و پایە و بناغەکانی ئەو ستەمکاری و نادادپەروەری و ستەمکارییەی تاڵیبان پراکتیزەی کردووە دەڕوخێنێت و ژنانی ئەفغانستان و گەلی ئەفغانستان ڕووی خۆشی و ئازادی دەبینن و هیوادارین ئەو ڕۆژە بەم زووانە بێت.