حەنان حارت

 

مەغریب-دیمەنی سیاسی مەغریب ئەمڕۆ زیاتر لە ٣٠ حزب لەخۆدەگرێت، لەوانەی کە ڕەگ و ڕیشەیان بۆ بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی دەگەڕێتەوە تا ئەوانەی لە دەیەکانی دواتردا دامەزراون، سەرەڕای ئاڕاستە ئایدیۆلۆژی و سیاسییە هەمەچەشنەکانیان، ناسیۆنالیستی، چەپ، لیبڕاڵ و ئیسلامی، تارێکی هاوبەش وەک باڵادەستی پیاوان لە پۆستە بڕیاردانی حزبیدا ماوەتەوە، ئەو پارتانەی لە دوای سەربەخۆییەوە ژیانی سیاسی مەغریبیان لە قاڵب داوە، بە دەگمەن ژنیان لە سەرکردایەتی خۆیان بینیوە، زیاتر وەک کەمیەک لە دەسەڵات ماونەتەوە.

 

لە ساڵی ٢٠٠٧ زهور شەقافی پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتی دامەزراند و بووە یەکەمین پارتی سیاسی لە مەغریب کە ژنێک سەرۆکایەتی بکات، لە ساڵی ٢٠١٢ نەبیلە مونیب بە ئەمینداری گشتی پارتی سۆسیالیستی یەکگرتوو هەڵبژێردرا و بووە یەکەم ژن کە بۆ سکرتاریەتی گشتی پارتێک هەڵبژێردرێت کە دەستڕاگەیشتنێکی نیشتمانی هەبێت، هەروەها ئیلهام بەلفحیلی، سکرتاریەتی گشتی پارتی یەکێتی مەغریبی بۆ دیموکراتی وەرگرت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئامادەبوونی سنوورداری ژنانە بە بەراورد بە بەردەوامی باڵادەستی پیاوان لە پۆستە باڵاکانی حزبدا.

 

ئەم ڕاستیە پەیوەندی بە ژمارەی ژنانی بەشدار لە پارتە سیاسییەکاندا نییە، ژنان دەیان ساڵە لە ڕێگەی لقە ناوخۆییەکان و ڕێکخراوە هاوتەریبەکان و بە خۆکاندیدکردن بۆ هەڵبژاردن بەشداری لە ڕێکخراوە حزبییەکان دەکەن، بەڵکو پەیوەندی بە سروشتی خودی پێکهاتەی ڕێکخراوەییەوە هەیە، کە سەرکردایەتی باڵا وەک بوارێکی قورس ماوەتەوە بۆ چوونە ناوەوە، لە کاتێکدا پێکهاتەی دامودەزگا هەڵبژێردراوەکان وردە وردە بە هۆی چاکسازییە یاساییەکانەوە گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، حزبەکان لە دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵات لە چوارچێوەی پێکهاتەکانیاندا کۆنەپەرستانەتر ماونەتەوە، ئەمەش وایکردووە سەرهەڵدانی ژنان بۆ لوتکەی پلەبەندی حزبەکان زۆر خاوتر بێت لە بەرزبوونەوەیان بۆ پەرلەمان یان حکومەت.

 

پێداچوونەوەیەک بە مێژووی پارتە سیاسییەکانی مەغریبدا ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زۆربەیان پەیوەستن بەو کەسایەتییانەی کە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبووە لە پێکهاتنیان و داڕشتنی ناسنامەی سیاسییان، هەر لە عەلا فاسی و عەبدول ڕەحیم بوعەبید و مەحجووبی ئەحرزان تا دەگاتە عەبدولکریم خەتیب و عەبدو ئیلاهە بنکیران، وێنەی "سەرکردە" لە هۆشیاری حیزبدا بە پیاوەوە گرێدراوە، ئەمەش بووەتە هۆی چەسپاندنی نموونەیەکی سەرکردایەتی کە لە ڕێگەی کۆنگرە یەک لە دوای یەکەکانی حزبەوە خۆی بەرهەم هێناوەتەوە.

 

جگە لەوەش، دەستڕاگەیشتن بە سکرتاریەتی گشتی تەنها بە هەڵبژاردن دیاری ناکرێ، پرۆسەیەکی درێژخایەنی پێشکەوتنی ڕێکخراوەیی، دروستکردنی هاوپەیمانی، کۆکردنەوەی کاریگەری و بەڕێوەبردنی هاوسەنگییە ناوخۆییەکان لەخۆدەگرێت، ئەو بوارانەی کە لە مێژوودا پیاوان زاڵن بەسەریاندا، ئەمەش وایکردووە گواستنەوەی ژنان بۆ لوتکەی پلەبەندی حزبەکان قورستر بێت لە چوونە ناو دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان.

 

چاکسازی دەستووری... و گۆڕانی ناتەواو لەناو حزبەکاندا

هەرچەندە دەستووری ساڵی ٢٠١١ یەکسانی ڕەگەزی کردە ئامانجێک کە حکومەت کار بۆ بەدەستهێنانی دەکات، بەڵام ئەم بنەمایە بە هەمان خێرایی لە پارتە سیاسییەکاندا ڕەنگدانەوەی نەبووە، لە کاتێکدا چاکسازییە دەستووری و یاسادانانەکان بەشدارییان کردووە لە زیادکردنی نوێنەرایەتی ژنان لە پەرلەمان و ئەنجومەنە ناوخۆییەکان، بەڵام زۆربەی پارتەکان چاکسازی ناوخۆیی هاوشێوەیان پەسەند نەکردووە بۆ ئەوەی هاوسەنگی لە پێکهاتە سەرکردایەتییە باڵاکانیاندا مسۆگەر بکەن.

 

بۆتە شتێکی باو کە ژنان پۆستی وەزارییان هەبێت، سەرۆکایەتی ئەنجومەنە ناوخۆییەکان بکەن یان پۆستە باڵاکان لەناو دامەزراوە هەڵبژێردراوەکاندا داگیر بکەن، لەکاتێکدا سەرکردایەتی حزب و سکرتاریەتی گشتی لەنێو ئەو پۆستە سیاسیانەی کەمترین دەستڕاگەیشتن بۆ ژنان دەمێننەوە.

 

ئەم دژایەتیە ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات کە بەشێکی زۆری ئەو پێشکەوتنانەی ژنان لە بەشداری سیاسیدا بەدەستیان هێناوە، پەیوەستە بە چاکسازییە دەستووری و یاساییەکانەوە، نەک بە گۆڕانکارییەک لە کولتووری ڕێکخراوەیی حزبەکاندا، کە تا ڕادەیەکی زۆر بەردەوام بوون لە پشتبەستن بە شێوازە نەریتییەکانی خولانەوەی سەرکردایەتی و بڕیاردان.

 

بەم شێوەیە کەلێنی نێوان زیادبوونی ئامادەبوونی ژنان لە دامەزراوە هەڵبژێردراوەکاندا و دەستڕاگەیشتنیان بە لوتکەی پلەبەندی حزبییەکان، کە ڕەنگدانەوەی خێرایی خاوی گۆڕانکارییە لە ناو حزبەکاندا بە بەراورد بە خێرایی چاکسازییەکان لە چوارچێوەی یاساییدا بەردەوامە.

 

قەیرانی سەرکردەی ژن... یان قەیرانی حزبە سیاسییەکان؟

پێناچێت بارودۆخی مەغریب لە چوارچێوەی ناوچەکەدا بەدەر بێت، بەو پێیەی ئەزموونی چەند وڵاتێکی ناوچەکە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەو پێشکەوتنەی ژنان لە چوارچێوەی دامودەزگا هەڵبژێردراوەکاندا بەدەستیهێناوە، لەگەڵ گۆڕانکارییەکی هاوشێوە لە سەرکردایەتیی پارتە سیاسییەکاندا نەبووە.

 

لە تونس کە بە یەکێک لە پێشکەوتنخوازترین وڵاتانی عەرەبی دادەنرێت لە ڕووی مافی ژنانەوە، ژیانی سیاسی شاهیدی ئەزموونی دیار و بەرچاوی سەرکردایەتی ژنان بووە، لەوانە هەڵبژاردنی میە جریبی لە ساڵی ٢٠٠٦ وەک ئەمینداری گشتی پارتی دیموکراتی پێشکەوتنخوازانە، بووەتە یەکەم ژن کە سەرکردایەتی پارتێکی سیاسی تونسی بکات کە ئامادەیی نیشتمانی هەبێت، دواتر عەبیر موسی وەک سەرۆکی پارتی دەستووری ئازاد دەرکەوت، بەڵام زۆرینەی پارتە گەورەکانی تونس، چ پێش شۆڕشی ٢٠١١ و چ دوای شۆڕشی ٢٠١١، لە ژێر سەرکردایەتی پیاودا مانەوە.

 

وێنەکە لە لوبنان زۆر جیاواز نییە، ژنان ڕۆڵی بەرچاوی سیاسی و پەرلەمانی و حکومییان بینیوە، بەڵام سەرکردایەتی پارتە نەریتییەکان تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە سەرکردەکاژی پیاو یان خێزانە سیاسییەکان کە لە ڕێگەی نەوەی یەک لە دوای یەکەوە سەرکردایەتییان بە میراس گرتووە.

 

ئەم ئەزموونانە سەرەڕای جیاوازیی زەمینە سیاسییەکانیان، ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندییەکی هاوبەشە: زیادبوونی بوونی ژنان لەناو دامەزراوەکانی حکومەتدا بە پێچەوانەی بەردەوامی کەم نوێنەرایەتیکردنیان لە سەرکردایەتی حزبدا، ئەم دژایەتیە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئاڵەنگاریەکە چیتر سنووردار نییە بە هاتنە ناوەوەی ژنان بۆ مەیدانی سیاسی، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دەستڕاگەیشتنیان بە پێگەی بڕیاردان لەناو خودی حزبەکاندا، کە هێشتا پێکهاتەی سەرکردایەتی زۆرینەیان پیاوانە دەپارێزن، پێناچێت پرسیاری ئەمڕۆ پەیوەندی بە توانای ژنانەوە هەبێت بۆ کارپێکردنی سەرکردایەتی، ئەوەندەی پەیوەندی بە توانای حزبەکان خۆیانەوە هەیە بۆ نوێکردنەوەی پەیکەری ڕێکخراوەییان و فراوانکردنی میکانیزمەکانی خولانەوەی بەرپرسیارێتی، بەمەبەستی ڕێگەدان بە کێبڕکێی بەرفراوانتر بۆ سەرکردایەتی، دوور لەو نەخشە نەریتییانەی کە دەیان ساڵە ژیانی حزبییان بەڕێوەبردووە.