ناوەندی هەواڵ

 

فاتمە موهاجرانی، وتەبێژی حکومەتی ئێران لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە ٢٩ی ئەیلوولدا کاردانەوەی لێکەوتەوە کاتێک ڕایگەیاند، کارتی بەشەخۆراکی بۆ کڕینی پفک نییە، کاردانەوەکە زۆر زیاتر بوو لە پرسی خودی بەرهەمەکە یان تەنانەت ئەرکی "کالابرغ".

 

ئەم ڕاگەیاندراوە لە وەڵامی پرسیارێکی ڕۆژنامەنووسێکدا هاتووە سەبارەت بە زیادبوونی ئەگەری ٣٠٠ هەزار تمەن لە باڵانسی کۆپۆنەکاندایە و ئایا بە لەبەرچاوگرتنی بەرزبوونەوەی بەردەوامی نرخەکان بەس دەبێت، فاتمە موهاجرانی ڕوونیکردەوە، کە کۆپۆنەکە بۆ کڕینی کەلوپەلی سەرەکی بووە، هەروەها زیادکردنی ٣٠٠ هەزار تمەن هێشتا زیادبوونی ئەگەری بووە و یەکلایی نەکراوەتەوە.

 

بەڵام گرنگی ئەم ڕووداوە لەو پرسیارە بنچینەییەدایە: بۆچی زیادبوونی چەند سەد هەزار تمەنێک لە پاڵپشتییەکانی حکومەتدا بووەتە پرسێکی هێندە ناوەندی لە گفتوگۆکان سەبارەت بە بژێوی خێزانە ئێرانییەکان؟

 

بۆ وەڵامدانەوەی ئەمەش پێویستە بگەڕێینەوە بۆ دۆخی ئابووری پێش جەنگ، چونکە ڕوونکردنەوەی قەیرانی ئێستا پێویستی بە جیاکردنەوەی کێشەکانی پێشوەختە و کاریگەرییەکانی سزاکان و فشارە زیادەکانی شەڕ هەیە.

 

ئابوورییەک کە بارگرانی بووە بە کێشەکانی پێش جەنگ

ڕاپۆرتێکی بانکی جیهانی کە لە مانگی نیسانی ٢٠٢٥دا بڵاوکرایەوە، کە ئابووری ئێران لە ئێستاوە ڕووبەڕووی چەندین فشار بووەتەوە، گەشەسەندن خاوبووبووەوە، بەرهەمهێنانی نەوت لەژێر کاریگەری توندبوونەوەی سزاکانی ئەمریکا و کەمبوونەوەی خواستی چین دابەزیبوو، کەرتی بیانی نەوتیش کاریگەریی سزاکان و کەمیی وزە و بەرزبوونەوەی نادڵنیایی لەسەر بوو.

 

بەڵام سزاکان تاکە هۆکار نەبوون، هەروەها بانکی نێودەوڵەتی ئاماژەی بە لاوازی وەبەرهێنان و کەرتی وزەی ناکارامە و پچڕانی بەردەوامی کارەبا و گاز و زیادبوونی فشار لەسەر بودجەی دەوڵەت و کەمی بەشداری هێزی کار کرد، ڕێژەی بەشداریکردنی گشتی هێزی کار لە دەوروبەری لە ٤١٪ بووە، لەکاتێکدا تەنها لە ١٤.١٪ بووە بۆ ژنان.

 

ئەم نیشاندەرانە ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکەن، کە شەڕەکە لە ئابوورییەکی سەقامگیردا دەستی پێنەکردووە و دواتر هەڵوەشاندراوەتەوە، بەڵکو بەسەر ئابوورییەکدا کەوتووە کە لە ئێستاوە بەدەست ناهاوسەنگییە کۆبووەکانەوە دەناڵێنێت، لە هەمان کاتدا ئەمە کاریگەری شەڕ و سزاکان کەم ناکاتەوە، هەریەکەیان دەتوانن شۆکی نوێ بۆ ئابوورییەکی لە ئێستاوە ناسک زیاد بکەن.

 

هەڵاوسان لە دڵی قەیرانی هێزی کڕین

لە دڵی ئەم هاوکێشەیەدا هەڵاوسان هەیە، زیادبوونی داهات یان یارمەتییەکان نابێتە هۆی زیادبوونی ڕاستەقینەی هێزی کڕین ئەگەر نرخەکان بە ڕێژەیەکی خێراتر بەرزببنەوە،  کاردانەوەی زیادکردنی "کالابرغ" لە بنەڕەتدا سەبارەت بەو ٣٠٠ هەزار تمەنە نییە، بەڵکو زیاتر لەسەر بەهای ڕاستەقینەی ئەو بڕە پارەیە لە پێوەندی لەگەڵ تێچووی ژیاندا.

 

کالابرغ ئەلیکترۆنی سیستەمێکی کۆپۆنی دیجیتاڵییە کە حکومەتی ئێران وەک جێگرەوەیەم بۆ یارمەتییە نەختینەییەکانی ڕاستەوخۆ پەسەندی کردووە، کە ئامانجی پاراستنی توانای کڕینی هاوڵاتیان و دڵنیابوونە لە بەردەستبوونی کاڵای خۆراکی سەرەتایی لە نێوان هەڵاوسانی بەرز و دابەزینی بەهای دراوی ناوخۆیی.

 

ئەگەر بەهای کۆپۆنەکە زیاد بکات لە کاتێکدا نرخی خۆراک، خانووبەرە، چاودێری تەندروستی، پەروەردە و وزە بە ڕێژەیەکی خێراتر بەرزبێتەوە، ئەوا یارمەتییە ناوەکییەکە زیاد دەکات، بەڵام کاریگەرییە ڕاستەقینەکانی کەم دەبێتەوە، بەم شێوەیە بەهای یارمەتییەکە نەک تەنها بە بەهای دراوییەکەیەوە بەستراوەتەوە بەڵکو بەو بڕە پارەیە لە ڕاستیدا دەتوانرێت چی بکڕێت.

 

کالابرغ وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی بەشێک لە تێچووی کاڵا سەرەتاییەکان کاردەکات، بەڵام ناتوانێت بە تەنها چارەسەری هەڵاوسان، لاوازی وەبەرهێنان، کێشەکانی وزە، کورتهێنانی بودجە بکات، لە ڕاستیدا گۆڕینی یارمەتییەکە لە ڕێوشوێنێکی تەواوکەر و کاتیەوە بۆ پێکهاتەیەکی هەمیشەیی داهاتی ماڵان، ڕەنگە خۆی نیشاندەرێک بێت بۆ دابەزینی هێزی کڕینی داهاتی ئاسایی

 

سزا و شەڕ و کێشە پێکهاتەییەکان

بارودۆخی ئابووری ئێران لە ڕێگەی یەک فاکتەرەوە تێناگەین. گەمارۆکانی پێش جەنگ فشاریان خستە سەر هەناردەکردنی نەوت، داهاتی دراوی بیانی، بازرگانی و وەبەرهێنان، لە کاتێکدا کێشەکانی وزە، بودجە، وەبەرهێنان و بازاڕی کار بە شێوەیەکی سەربەخۆ بوونیان هەبوو.

 

شەڕەکە مەترسی نوێی بۆ ئەم فشارانە زیادکرد، لەوانە ئەگەری زیانگەیاندن بە ژێرخانی ئابووری، پەکخستنی بازرگانی و گواستنەوە، زیادبوونی خەرجییەکانی حکومەت، کەمبوونەوەی داهاتەکان و بەرزبوونەوەی نادڵنیایی، ئەم هۆکارانە دەتوانن تێچووی بەرهەمهێنان زیاد دەکەن و فشار دەخەنە سەر نرخ و داهاتی ڕاستەقینەی ماڵان.

 

ئەمە بە تایبەتی بۆ کەرتی وزە ڕاستە، قەیرانی کارەبا و گاز و کەمی وەبەرهێنان و ناکارایی پێش جەنگ هەبووە و لە کاتێکدا ڕەنگە شەڕەکە خراپتریان بکات، بەڵام هۆکاری ئەوان نەبووە، بە هەمان شێوە بودجەی دەوڵەت لە ئێستاوە ڕووبەڕووی فشارەکانی پەیوەست بە خەرجییەکانی ئێستا، گواستنەوە، موچە، خانەنشینی و ناجێگیری داهاتی نەوت بووەوە.

 

کێشەکە لە کالابرغ فراوانترە

بۆیە پرسیاری ڕاستەقینە ئەوە نییە کە ئایا کۆپۆنی "کالابرغ” بۆ کڕینی خواردنی کەمە یان نا، بەڵکو بۆچی خێزانەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانیان زیاتر پشتیان بە یارمەتییەکانی حکومەت بەستووە و ئایا بەهای ئەو یارمەتییانە هاوتایە لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕاستەقینەی تێچووی ژیان.

 

وەڵامەکە تەنها بە بەراوردکردنی بڕی کۆپۆنەکە نادۆزرێتەوە، ئەوەی پێویستە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی نێوان نرخەکان، داهات، دامەزراندن، هەڵاوسان، وەبەرهێنان و سیاسەتەکانی حکومەتە و کەمی بەشداری هێزی کار، بەرزبوونەوەی تێچووی بەرهەمهێنان، قەیرانی وزە، سزاکان و فشارە داراییەکان لەسەر دەوڵەت هەموویان ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر هێزی کڕین هەیە.

 

بەم شێوەیە کەمکردنەوەی قەیرانی تێچووی ژیان بۆ شەڕ بە تەنها هەموو وێنەکە ناکێشێت، هەروەک چۆن پشتگوێخستنی کاریگەرییەکانی شەڕ و سزاکان بە هەمان شێوە ناتەواو دەبێت، داتاکانی پێش جەنگ بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن، کە ئابووری ئێران پێش هەڵگیرسانی شەڕ و پێکدادانەکان بەدەست کێشەی قووڵەوە دەناڵێنێت، لە کاتێکدا شەڕ و فشارە دەرەکییەکان دەتوانن ئەو کێشانە گەورەتر و فراوانتر بکەن.