SAMÎRA MOHAMMADÎ

Navenda Nûçeyan- Malbat, yek ji qadên sereke ye ku têkiliya di navbera mafên takekesî, desthilata yasayî û hêviyên civakî de tê de şêwe digre. Ger Makezagona Bingehîn behsa parastina jinan û bihêzkirina malbatê dike, divê ev pirs bên kirin: Gelo ev parastin di kîjan çarçoveyê de tê pênasekirin? Çi raya ji bo jin û mêran tên diyarkirin? Gelo jin di jiyana hevjîniyê de di warê biryargirtin, kar, birêvebirina mal û milk, bidawîanîna zewacê û diyarkirina pêşeroja zarokan de xwediyê statûyeke wekhev e?

Ev gotar, bi rêya nirxandina Makezagona Bingehîn a Îranê û yasayên asayî yên têkildarî malbatê, van pirsan lêkolîn dike. Mijar, ne tenê rêzkirina mafên ku ji jinan re hatine dayîn an jî sînorkirinên ku li ser wan hatine ferzkirin e. Mijara bingehîntir ew e ku têkiliya  navbera van mafan û wê pêkhateya ku desthilat, berpirsyarî û hêza biryargirtinê di navbera jin û mêran de dabeş dike, bê analîzkirin. Di vê çarçoveyê de divê parastina malbatê ji dabînkirina wekheviya di nav endamên malbatê de were cudakirin. Ji ber ku parastina saziyekê ku tê de maf û desthilat bi awayekî wekhev nayên garantîkirin, ne hewce ye ku bi parastina serxwebûn û wekheviya jinan re hevwate be.

Parastina malbatê yan mîsogerkirina wekheviyê?

Madeya 10’an a Makezagona Bingehîn a Îranê, malbatê wekî yekeya bingehîn a civaka Îslamî pênase dike. Madeya 21’an jî parastina mafên jinan li gorî pîvanên Îslamî û dabînkirina piştgiriyê ji bo dayîkan ferz dike. Lê belê, pirsa bingehîn li vir ev e; Gelo jin wekî kesayetiyeke serbixwe û xwediyê mafên wekhev tê dîtin an rola wê bi rêya hevjînbûn û dayîktiyê tê diyarkirin?

Her çend rêziknameyên ku armanca wan parastina jinan e girîng bin jî, parastina civakî ne hevwateya wekheviya yasayî ye. Tewra dema ku jin piştgiriyê werdigirin jî, dibe ku di warên wekî hevberdan, mafê girtina zarokan û kar de, desthilateke mezintir bidin mêran.

Divê pozîsyona jinê ya di nava malbatê de ne tenê li gorî mafên parastinê yên ku jê re tên dayîn, her wiha li gorî statûya wê ya têkildarî desthilat û pêvajoyên biryardanê bê nirxandin. Lewma li gel parastinên yasayî, asta biryardayîna jinê ya di nava malbatê de jî girîng e.

Madeya 20’an a Makezagona Bingehîn ferz dike ku mêr û jin li ber çavê yasayê bên parastin û xwediyê mafên bingehîn bin, bi şertê ku ev yek li gorî pîvanên Îslamî be. Lê belê hevoka "bi şertê lihevhatina bi pîvanên Îslamî re" dikare çarçoveyeke sînordar ji bo şîrovekirin û sepandina van mafan biafirîne. Ev rewş ger wekhevî di prensîbê de bê qebûlkirin jî dikare bibe sedema derketina rêzikname û pratîkên cuda yên ku di yasayên asayî de zirarê didin jinan.

Pirsgirêka bingehîn ne tenê valahiya di navbera soz û cîbicîkirinê de ye. Beşek ji vê nakokiyê di avahiya xwe de ye. Ev avahî di aliyekî de mafên jinan nas dike û di aliyê din de jÎ statûyên yasayî yên cuda yên mêr û jinan di nava malbatê de qebûl dike.

Reîsê malbatê

Yek ji mînakên herî zelal ên vê cudahiyê, xala 1105’an a Yasaya Sivîl a Îranê ye. Li gorî vê xalê, "Di têkiliyên di navbera hevjînan de, pozîsyona reîsê malbatê ya mêr e."

Her çend xala 1104’an a yasayê, hevjînan mecbûr dike ku ji bo bihêzkirina malbatê û mezinkirina zarokan bi hev re hevkariyê bikin jî, xala 1105’an rola reîstiya malbatê dide mêr. Ev yek nîşan dide ku berpirsyariyên hevpar ên hevjînan, nayê wê wateyê ku ew di warê yasayî de xwediyê pozîsyoneke wekhev in.

Herçend rola reîsê malbatê di her mijarê de desthilateke bêdawî ya biryardanê nade mêr jî, dîsa pozîsyoneke xwedî îmtiyaza yasayî dide wî. Lewma ger hevjîn di jiyana xwe ya rojane de bi hev re biryaran bidin jî, ev yek wê hiyerarşiya ku ji aliyê yasayê ve di nava pêkhateya malbatê de hatiye danîn, ji holê ranake.

Her çend Yasaya Sivîl a Îranê, mafê jinê yê birêvebirina serbixwe ya mal û milkên wê nas dike jî, di heman demê de di hinek warên jiyana malbatî de desthilatên taybet dide mêr. Lewma divê mafên jinan ne tenê li gorî parastinên yasayî yên ku xwediyê wan in, werin nirxandin.

Armanc li vir ne redkirina mafên yasayî yên jinan e, belkî ronîkirina sînor û nakokiyên ku di nav wan mafan de hene. Ger jin xwediyê mal û milkên xwe be jî, faktorên wekî berpirsiyariyên nav malê, sînordarkirinên di jiyana pîşeyî de, erkên lênêrîna zarokan û zehmetiyên di pêvajoya hevberdanê de, dikarin bandorê li ser serxwebûna wê ya aborî bikin.

Xala 1118’an a Yasaya Sivîl, destnîşan dike ku jin dikare bi awayekî serbixwe milkên xwe bikar bîne. Ev der barê mafên darayî yên jinan de parastinek girîng pêk tîne. Lê belê xwedîbûna mafê milk ne hevwate ye bi xwedîbûna serxwebûna aborî ya rasteqîn e. Serxwebûna aborî di heman demê de bi faktorên wekî xwedîbûna dahatiyek birêkûpêk û derfetên kar, şiyana biryardayînê ya der barê çavkaniyên darayî de û şiyana dabînkirina lêçûnên jiyanê ve girêdayî ye.

Jina ku xwediyê milkên kesane ye, lê ji ber belavkirina newekhev a berpirsiyariyên lênêrîna malê nikare bixebite an jî piştî hevberdanê bi lêçûnên jiyanê yên bilind re rûbirû ye, dibe ku li gorî yasaya milkê serbixwe be. Lê hêza aborî ya rastîn a pêwîst ji bo dayîna biryarên xwe yên azad nebe.

Kar û serxwebûna aborî: Mafekî di bin sînorên yasayî de

Madeya 28’an a Makezagona Bingehîn a Îranê, mafê her kesî yê hilbijartina pîşeyekê nas dike û dewletê mecbûr dike ku derfetên kar ên wekhev peyda bike. Lê belê Madeya 1117’an a Yasaya Medenî, destûrê dide mêr ku di bin hinek şert û mercan de rê li ber karê hevjîna xwe bigre.

Ev desthilat ne mutleq e û dibe ku bibe mijara nakokiyên yasayî. Li gel vê yekê, ev rewş di warê azadiya jinan a hilbijartina pîşeyê û gihîştina wan a wekhev a kar de, dibe sedema nakokiyê. Bi taybetî jî şirovekirina têgehên wekî "berjewendiyên malbatê" û "îtîbar" dikare bandorê li jiyana kar û serxwebûna aborî ya jinan bike.

Di vê çarçoveyê de divê mafê hilbijartina pîşeyê, sînorên yasayî û sepandina wan a di nakokiyên malbatî de bi awayekî cuda bên nirxandin. Her çend Madeya 28’an a Makezagona Bingehîn derfetên kar ên wekhev nas dike jî Madeya 1117’an a Yasaya Medenî di rewşên taybet de rê dide sînordarkirina karê jinê. Lewma azadiya aborî ya jinê ne tenê bi daxwaz û şiyanên wê, her wiha bi nakokiyên nav malbatê û awayê şirovekirina têgehên wekî "berjewendiyên malbatê" ji aliyê dadgehan ve girêdayî ye.

Ev rewş pirseke bingehîn derdixe pêş; Gelo ger hilbijartina pîşeyê mafekî takekesî be, çima sînordarkirina vî mafî di çarçoveya têkiliya zewacê de dikare li ser bingeha statuya yasayî ya mêr be?

Karê malê û lênêrîna malbatê di domandina jiyana civakî de roleke girîng dilîze. Dema ku ev berpirsiyarî bi giranî dikevin ser milê jinan û wekî aborî neyê pênase kirin, dibe ku jin ji derfetên bidestxistina dahatê, pêşveçûna kariyerê û teserûfkirina pereyan bêpar bimînin. Ev rewş piştî hevberdanê, ji nû ve bidestxistina serxwebûna aborî ji bo wan zehmet dike.

Mafên darayî yên jinan: Cûdahiya di navbera mafê yasayî û şiyana wergirtina vê mafê de

Herçend yasaya malbatê ya Îranê, mafên darayî yên wekî mehr, nefeqe û berdêla keda navmalî nas dike jî, pêkanîna rastîn a van mafan bi şert û mercên yasayî û şiyana wergirtina wan ve girêdayî ye. Lewma, ewlehiya aborî ya jinê ne tenê bi naskirina mafên wê re, her wiha bi asta şiyana wê ya bikaranîna wan mafan ve girêdayî ye. Li gorî madeya 1082’emîn a Yasaya Medenî ya Îranê, jin piştî îmzekirina peymana zewacê mafê xwedîbûna mehrê bi dest dixe û dikare daxwaza dayîna wê bike. Ev maf serbixwe ji şiyan an xwesteka mêr a ji bo dayînê derdikeve holê.

Naskirina yasayî ya mafê jinê yê wergirtina mehrê, wergirtina wê ya rasteqîn garantî nake. Redkirina dayînê ji aliyê mêr ve an jî nebûna îmkanên wî yên darayî dikare pêvajoya wergirtinê zehmet bike. Lewma divê şiyana bicihanîna van mafên darayî jî were berçavgirtin. Tevî ku xalên 1106 û 1107’an ên Yasaya Medenî ya Îranê, ferz dikin ku mêr li gorî pêdiviyên jinê nefeqe dabîn bike jî madeya 1108’an diyar dike ku ger jin bêyî hincetek maqûl erkên xwe yên zewacê pêk neyne, dibe ku mafê xwe ya wergirtina nefeqeyê winda bike.

Li gorî yasaya Îranê, windakirina mafê dabînkirina nefeqeyê ne rewşeke otomatîk e, bi hincetên derbasdar û şert û mercên taybet ên dozê tên berçavgirtin. Lêbelê rastiya ku madeya 1105’an a Yasaya Medenî rola serokê malbatê dide mêr, dibe ku bandorê li ewlehiya aborî ya jinên bêdahatên serbixwe bike. Di vê çarçoveyê de îtaeta giştî têkildarî erkên jiyana hevpar e, lê îtaeta zayendî têkildarî erkên zayendî yên di navbera hevjînan de ye. Li gel vê yekê, her nakokî nabe sedema heman encama yasayî, divê şert û mercên taybet werin nirxandin.

Girîngiya mehr û nefeqeyê ya ji bo jinan

Li gorî yasaya Îranê, ger erkên zewacê bêyî hinceteke derbasdar neyên bicihanîn, dibe ku mafê wergirtina nefeqeyê were sînordarkirin. Girêdayîbûna jinê ya bi dahata hevjinê xwe re dikare encamên aborî yên van nakokiyan girantir bike. Mehr û nefeqe bi taybetî jî ji bo jinên ku dahateke wan a serbixwe nîne û bi salan karên malê û lênêrîna zarokan kirine, wekî garantiyên darayî yên girîng tên hesibandin. Sînordarkirina gihîştina van mafan dikare bandorê li biryarên jinê yên derbarê xanî, debar û berdewamkirin an jî bidawîanîna zewacê bike.

Xaleke zêde ya li ser madeya 336’an a Yasaya Medenî ya Îranê, bi şertê ku mercên yasayî yên taybet werin îsbatkirin ji jinê re di beramberê karê malê de mafê daxwazkirina heqdestê guncaw dida. Lêbelê tenê pêkanîna karên malê, bi awayekî otomatîk vî mafî çênake. Pêdiviya veguhestina nîvê mal û milkî mijareke cuda ye û ev yek bi şert û mercên ku di peymana zewacê de hatine diyarkirin ve girêdayî ye û di her rewşa hevberdanê de bi awayekî otomatîk dane sepandin.

Biryara Hejmar 779’an a Lijneya Giştî ya Dadgeha Bilind a Îranê ya bi dîroka 6’ê Tebaxa 2019’an, der barê şiyana daxwazkirina hevdem a mûçeya guncaw a ji bo karên malê û veguhestina nîvê mal-milkê de xwedî girîngiyek mezin e. Lêbelê ev yek bidestxistina rasteqîn a her du mafan garantî nake. Divê mafên darayî yên jinê wekî mafên ku bi awayekî yasayî hatine naskirin û xwediyê taybetmendiya peymanê ne bên dîtin û divê li dadgehê bên îsbatkirin. Dema ku madeya 1105 û 1117’an yên Yasaya Medenî li gel bendên têkildarî nefeqe û şert û mercên kar tên nirxandin, nîşan dide ku dibe serxwebûna aborî ya jinê rastî astengiyên yasayî û pratîkî were. Lewma ya girîng ne tenê hebûna van mafan e, her wiha derfeta rasteqîn a bidestxistina dahatê, parastina milkê û bikaranîna wan mafan a di pratîkê de ye.

Pêşniyarên guhertinê yên di yasaya mehrê de

Di vê çarçoveyê de pêşniyarên ji bo guhertina yasaya têkildarî mehrê, girîngiyê bi dest dixin. Di 23’ê Tebaxa 2026’an de Parlamentoya Îranê guhertinên têkildarî wergirtina mehrê, çavdêriya elektronîk û bicihanîna erkên darayî pejirand. Rêziknameyê diyar dikir ku qûralên heyî yên wergirtinê dê ji bo wê beşa mehrê ya heta 14 zêrên bahar azadîyê derbasdar bin, lê ji bo beşa ku ji vê mîqdarê zêdetir e, şiyana dayînê ya mêr dê bibe bingeh. Lêbelê ji ber îtirazên Encûmena Parêzvanan, ev rêzikname hêj nebûye yasayeke dawî. Sînorê 14 zêran ne sînorê herî bilind ê mehrê bixwe ye, belkî sînorê destpêkirina tedbîrên bicîhanînê ya di dema wergirtinê de ye.

Encûmena Parêzvanan, li dijî vê beşê derket û diyar kir ku divê şiyana darayî an bêperebûna deyndêr di bicihanîna yasayî de bibe faktora diyarker. Li gorî nirxandina Encûmenê, ger şiyana dayînê ya mêr hebe, divê derbasbûna mehrê ya ji 14 zêran, bi serê xwe nebe sedema betalkirina tedbîrên bicihanînê yên ji bo vê beşa zêde. Berevajî vê yekê ger nebûna şiyana dayînê were îsbatkirin, divê her tedbîreke bicihanînê li gorî rewşa darayî ya rast a kesî be.

Ev îtiraz nîşan didin ku heta pirsgirêkên têkildarî wan neyên çareserkirin, nayê gotin ku naveroka dawî û encamên yasayî yên rêziknameyê zelal û yekalîbûyî ye.

Li gorî madeya 1085’an jin dikare erkên xwe yên li hemberî hevjinê xwe red bike

Mijareke din a girîng, pêşniyara guhertina madeya 1085’an a Yasaya Medenî bû ku wekî mafê jinê yê rawestandina pêkanîna erkan tê naskirin. Li gorî madeya heyî, ger mehr a jinê hêj nehatibe dayîn û şertên yasayî pêk hatibin, jin dikare red bike ku erkên xwe yên li hemberî hevjinê xwe pêk bîne. Di rewşeke wiha de ew jin mafê xwe yê wergirtina nefeqayê winda nake.

Pêşnûmeya ku ji aliyê Meclîsê ve hatibû pejirandin jî, pêşbînî dikir ku hevoka "erkên li hemberî mêr" bi hevoka "îtaeta zayendî" were guhertin. Ger ev guhertin bi dawî bihata, çarçoveya mafê ragirtina performansê ku gelek caran wekî mafê "xwe ragirtin" tê binavkirin, dê di warê yasayî de teng bibûya. Ji ber ku mafê ragirtina performansê heta ku mehr were dayîn dê bi eşkere bi îtaeta zayendî re sînordar bibûya.

Divê ev guhertin li gel xala ku di pêşnûmeqanûnê de ji bo madeya 1086’an jî hatiye pêşbînîkirin were nirxandin ku guhertina zimanê ya der barê bicihanîna erkên zewacê de bi têgeha îtaeta zayendî heye. Lêbelê divê ev xala ku rastî nerazîbûnên saziyên çavdêriyê hatiye, wekî bendên pêşnûmeqanûnekê werin hesibandin.

Girîngiya van guhertinan ne tenê di guhertina gotinên yasayî de ye, pirsgirêka bingehîn bandora potansiyel a ku ev rêzikname dê li ser hevsengiya yasayî û aborî ya di navbera mêr û jinan de bikin e.

Sînordarkirina pêkanîn û îhtîmala girtinê ya ji ber deyn a di pêvajoya wergirtina mehrê de, dibe ku rêyên yasayî yên jinê ya ji bo bidestxistina mafên wan ên darayî kêm bike.

Ev encam bi taybetî ji bo jinên ku dahata wan a serbixwe nîne, piraniya karên malê û lênêrîna zarokan hildigirin ser xwe an jî piştî hevberdamê ji bo dabînkirina lêçûnên jiyanê xwe dispêrin berhevkirina mafên xwe yên darayî girîng e.