Di bingeh de, di sîstemên teokratîk û sîstemên li ser bingeha olî ku ol desthilatdar e de, hem cîhana ku ew fêm dikin û hem jî cîhana ku ew dixwazin biryarê li ser bidin û ava bikin, li ser bingeha olî ne. Di dîrokê de, di navbera cîhana ku ji hêla olê ve tê pênasekirin û cîhana ku ji hêla zanistê ve tê pênasekirin de têkoşînek heye. Bi rastî, ev pevçûna di navbera ol û zanistê de her gav hebûye, lê belê, di serdema nûjen de, ol desthilatdar e û zanist wek têketinek girîng di civakên ku jê re zanîngeh têne gotin de teşe girtiye.

Ji ber vê yekê, di sîstemên teokratîk de, têkiliya di navbera hêz û zanîngehan de ji ‘diyalogê’ bêtir ‘li ser rakirinê’ ye, ji ber ku hêz, bi xwezayî, di asoyê ol de difikire û biryaran dide. Ji ber vê yekê, ew nikare tehemûlî zanîngehan bike.

Hewldanên zanîngehekê ji bo avakirina nasnameya xwe

Di destpêka sala 1978’an de, mijara pabendbûn û pisporiyê ji aliyê Ruhûllah Xûmeynî ve hat ser ziman; bi rastî ev yek ne diyardeyeke civakî bû, belkî du nêrîn û du sazî bûn ku bingehên wan ên felsefî di nava nakokiyê de bûn, yanî saziya olê û saziya zanist û zanînê. Hêzên teokratîk her gav bi zanîn û têketina zanînê re pirsgirêkan dijîn; Em vê yekê di Serdema Navîn de, di civakên olî de û niha di rejîma Îslamî de dibînin. Hewldanên zanîngehekê ji bo avakirina nasnameya xwe [ango zanîna xwe] û girtina helwestek rexnegir li şûna ku tenê xwendekar be û zanîngeh û kesên ku dixwazin olê li ser bingeha zanînê rexne bikin, bi xwezayî ji hêla kesên di desthilatdariyê de nayên bihîstin û zanîngeh her gav diqîre.

‘Plana Bandorê ya Dijber’ li ser xwendekar an lêkolînerên Îranî çi dibêje?

Yek ji beşên nakok ên "Plana Bandorê ya Dijber" hevkariya zanistî û akademîk bi aliyên biyanî re têkildar e. Xala 2 çalakiyên wekî "wergirtina burs an alîkariyên ji bo lêçûnên perwerdehiyê û derfetên fêrbûnê" û "hemû cureyên hevkariya zanistî û akademîk" wekî çalakiyên ku di çarçoveya têkiliyên bi "ajanek biyanî" re têne hesibandin. Digel çalakiyên wekî weşandina pirtûk û gotaran, pêşkêşkirina rapor û agahdarî an statîstîkan û beşdarbûna di qursên perwerdehiyê, konferans û sempozyûmên zanistî de lîste dike.

Ev pirsgirêk dikare bandorê hem li xwendekarên ku niha li zanîngehên li derveyî Îranê dixwînin û hem jî yên ku plan dikin ku di pêşerojê de xwendina xwe li derveyî welêt bidomînin, bursan bistînin, an jî ji derfetên fêrbûnê sûd werbigirin bike. Nezelaliya di derbarê kîjan zanîngehan, çi celeb hevkariyên zanistî, an çi celeb alîkariya darayî ji saziyên biyanî dê were destûr kirin de dikare pêvajoya hilbijartin û plansaziya xwendinê ya zanîngehê ji bo xwendekaran bêtir tevlihev bike.

Mohrkirina navenda perwerdeha zimanê Fransî li Tehranê

Di 20’ê Îlonê de, dadweriyê Navenda Perwerdehiya Zimanê Fransî li Tehranê mohr kir û ew wekî navendek "neqanûnî" ragihand. Ji bilî pirsgirêka lîsansê, daxuyaniyên fermî hevokên wekî "projeyên li dijî çanda Îranî-Îslamî", "torakirin" û "hêsankirina veqetandina elîtan" bikar anîn da ku vê çalakiyê rewa bikin.

Ev ziman bi awayekî berbiçav dişibe "Plana Dij-Bandor" ku xala yekem a wê çalakiyên ku "çanda Îranî-Îslamî qels dikin" an jî bandora biyanî hêsan dikin qedexe dike. Lê belê, ji 20’ê Îlonê ve, ev plan hîn jî di parlementoyê de di bin nirxandinê de bû û hîn jî ji pêvajoya yasadanînê re derbas nebûbû. Ji ber vê yekê, ewlekirina çalakiyên navendeke perwerdehiyê bi têgehên ku hîn di qanûnek bicihanînê de nehatine destnîşankirin, bi giranî li dijî prensîba yasayîbûna sûc û cezayan e. Yasaya cezayî ya heyî sernavek cuda ji bo "bicihanîna projeyek li dijî çanda Îranî-Îslamî" nagire û xala 36’an a Destûrê destnîşan dike ku ceza tenê divê "li gorî yasayê" were sepandin.

Xalek din a girîng firehî û nezelaliya van têgehan e; ne diyar e ku bi gotinên wekî "çanda Îslamî ya dijî-Îranî", "tora girêdanê", an jî "hêsankirina veqetandina elîtan" behsa kîjan tevgerên taybetî û pîvandî tê kirin. Bikaranîna dadwerî ya têgehên wiha berfireh li ber yasayên element û sînorên wan zelal dike ku dikare îhtîmala mijûlbûna bi çalakiyên ragihandinê yên perwerdehî, çandî û navneteweyî yên normal berfireh bike.

Mohrê navenda berpirsyarê hînkirina ziman û organîzekirina azmûnên navneteweyî, di pratîkê de, gihîştina welatiyan ji bo yek ji rêyên ragihandina zanistî û perwerdehiyê bi cîhana derve re sînordar dike. Mohrê navenda zimanê fransî nikare tenê wekî tedbîrek îdarî ya têkildarî destûra xebitandinê were hesibandin; Ev pratîk berdewamiya meylekê ye ku têkiliyên perwerdehî, akademîk û çandî yên welatiyên Îranî bi cîhana derve re vediguherîne pirsgirêkek ewlehiyê.

Cudahiya di navbera "Yasaya Sîxuriyê" û "Plana Pêşîlêgirtina Înfîltrasyonê" de çi ye?

"Yasya li ser Cezayên Girankirî ji bo Sîxuriyê û Hevkariya li dijî Ewlehî û Berjewendiyên Neteweyî bi Rejîma Siyonîst û Dewletên Dijmin re", ku piştî Şerê 12 rojan di sala 2025’an de hatiye derxistin. Bi giranî li ser kiryarên sîxuriyê, hevkariyê û alîkariya bi zanebûn a Îsraîlê, dewletên dijmin, an saziyên girêdayî wan disekine û ji bo hin ji van sûcan cezayên giran destnîşan dike, di nav de girtin, desteserkirina milkan,û di hin rewşan de, cezayê mirinê.

Lê belê, "Plana Pêşîlêgirtina Înfîltrasyonê" xwedî çarçoveyek cuda ye. Ji bilî sûcdarkirina hin tevgerên têkildarî bandorê, ev plan armanc dike ku mekanîzmayek ji bo tomarkirin, çavdêrîkirin û di hin rewşan de, wergirtina destûr ji bo ragihandin û çalakiyên biyanî ava bike. Di metna niha ya planê de, çalakiyên aborî û darayî, hevkariya zanistî û akademîk, medyayê, çalakiyên çandî û hunerî û ragihandinên din bi "ajanên biyanî" re di vê çarçoveyê de cih digirin. Ji ber vê yekê, cudahiya bingehîn di navbera herduyan de ev e ku Yasaya Sîxuriyê bêtir li ser krîmînalîzekirina reftarên taybetî disekine, lê Plana Dijî-Derbasbûnê bêtir li ser mekanîzmayên kontrol û sînordarkirinê disekine ne ku cezakirinê.

Plana "Dijî-Derbasbûnê" ne tenê ragihandinên zanistî û medyayê vedihewîne. Xala 2’yan çarçoveya çalakiyên ku ji hêla planê ve têne vegirtin berfireh dike da ku qadên aborî, yasayî, zanistî, çandî û hunerî jî di nav xwe de bigire. Beşa aborî tiştên wekî veguhastina pereyan, dabînkirina kelûpel an karûbaran, bidestxistina çavkaniyên darayî û têkiliyên din ên aborî, bazirganî û darayî bi ajan an welatiyên biyanî re destnîşan dike. Beşa yasayî çalakiyên wekî parêzvanî û şêwirmendiya yasayî vedihewîne.

Çarçoveya çalakiyên çandî û hunerî di vê planê de jî fireh e, di nav de beşdarbûna di qursên perwerdê, bernameyên rûniştina hunermendan, konferans û mîhrîcanan de, her wiha hilberandin, performans, an pêşangeha fîlmên belgefîlm, şano, muzîk û hunerên dîtbarî. Ji ber vê yekê, çarçoveya çalakiyên têkildarî "ajanên biyanî" di nivîsa pêşnûmeyê de pir fireh e, qadên wekî bazirganî, akademî, lêkolîn, huner û sîber-cîhanê de vedihewîne.

Di warê çalakiyên çandî û sîber-cîhanê de, Benda 27 her wiha ji bo hin çalakiyên ku di bin parastin an rêberiya "ajanek biyanî" de ne, cezayan, di nav de bêparkirina ji xizmetên civakî ji bo şeş mehan heta pênc salan, peyda dike.

Benda 28’an her wiha ji bo hin çalakiyên perwerdehiyê û organîzekirina qurs an konferansên ku di bin parastin an rêberiya ajanek biyanî de têne lidarxistin, cezayê girtîgehê û di hin rewşan de, bêparkirina ji xizmetên dewletê û desteserkirina milkê peyda dike.

Lê belê, xala girîng ji bo têgihîştina çarçoveya van cezayan Benda 31’an e. Ev bend ne tenê ji bo sûcên bi zanebûn, di heman demê de ji bo rewşên ku tevger ji ber "îhmalkarî an bêhişmendî" tê kirin û zirarê dide ewlehî an berjewendiyên neteweyî, cezayan peyda dike. Di van rewşan de, sûcdar dikare bi yek an du cezayên pileya 5’emîn an 6’emîn were cezakirin.

Ji aliyekî din ve, Benda 32’yan heta kiryarên amadekariyê yên ku ji bo kirina hin sûcên di bin vê qanûnê de têne kirin jî wekî ceza dibîne; ango, heke kesek bi niyeta kirina sûcek bikeve qonaxa amadekariyê lê hîn sûcê rastîn nekiriye, ev kiryar dikarin di bin hin mercan de jî ceza bibin.

Ceza ji girtinê bigire heta bêparkirina civakî û darayî diguhere

Plana "Dij-Bandor" ji bo binpêkirinên cihêreng ên cezayên cuda destnîşan dike û ev ceza bi girtinê ve sînordar nînin. Girtin, cezayên pereyan, bêparkirina ji xizmetên civakî an dewletê, desteserkirina milkan û di hin rewşan de, hilweşandina saziya yasayî di nav encamên ku di madeyên curbecur ên planê de hatine destnîşankirin de ne. Bi rastî jî ev yek mijarê gotftûgoyê ye ku mirov kesek bixe rewşek dijwar û wan tenê ji ber hevkariya zanistî an nivîsandina gotarekê bixe bin giraniya sûcdariyan, her çend ev beşa civakê bi bingehîn negihîje bandorek girîng. ‘Ji ber cudahiya di navbera ajantiyê û bandorê de, kesek di çîna navîn a civakê de dikare ji bo pereyan agahdarî peyda bike û ajantiyê bike, ji bo ku mirov bi bandor be, pêdivî ye ku mirov xwedî bandor be û di nav rayedarên payebilind de sefer bike.’

Ev plan, ji ber xwezaya xwe ya dadwerî, diviyabû rasterast ji Komîsyona Yasa û Edaletê re bihata şandin. Di heman demê de sêwiranerê sereke yê planê di warên hiqûq û yasaya cezayî de pisporiya wî jî tune ye. Ji xala 12’an û pê ve, krîmînalîzekirin û destnîşankirina cezayan ji Komîsyona Yasa û Edaletê hewce dike ku nirxandina planê bidomîne.

Derbarê raya li ser plana têkoşîna li dijî bandorê de, divê were gotin ku ev plan bi prensîbên curbecur ên Destûrê re ne lihevhatî ye û di hin rewşan de jî dijberî wan e, wekî mafê diyarkirina çarenûsa mirovan, azadiya raman û îfadeyê, azadiya bazirganiyê, azadiyên çandî û hunerî û azadiya seferê. Yek ji pirsgirêkên vê planê ne lihevhatina wê bi prensîbên zanistî û akademîk re ye.

Xalek din jî meseleya delegekirina desthilata yasadanînê bo saziyên din e. Li gorî xala 85’an, desthilata yasadanînê nikare ji saziyên din re were delegekirin an jî were destnîşankirin ji bilî rewşên ku di Destûra Bingehîn de hatine destnîşankirin. Ev rewş delegekirina desthilata pejirandina yasayên hikûmetê bo hikûmetê an rewşên ku ji hêla Destûra Bingehîn ve di derbarê komîsyonên navxweyî yên parlemanî û yasayên ceribandinê de destûr in vedihewîne.

Ji ber vê yekê, di hin rewşan de, delegekirina desthilata afirandina rêgez û rêziknameyên bingehîn bo hin saziyan bi çarçoveya Destûra Bingehîn re ne lihevhatî ye. Ji aliyekî din ve, di vê planê de, di hin rewşan de mesele "li ser bingeha destûrê" hatiye çêkirin. Mînak, reklam û belavkirina kelûpel û karûbaran di medyaya biyanî de an jî hilberîna berhemeke hunerî bi lîsansê ve girêdayî ye. Lê belê, di Destûra Bingehîn de tiştek wekî "li ser bingeha destûrê" di derbarê azadî û mafên mirovan de tune.

Prensîb azadî ye û sînorkirinên di vî warî de divê bi yasayê werin belgekirin û li gorî bendên Destûra Bingehîn bin. Ji ber vê yekê, ev rewş ji hêla yasayî ve jî pirsgirêk in. Li gorî Destûra Bingehîn, şaxa rêveberiyê berpirsiyarê bicîhanîna yasaya ne. Eger hikûmet hewce bike ku yasayan bicih bîne, divê şaxek rêveber a taybetî berpirsiyar be; wek mînak, Wezareta Karên Navxweyî, ku li ber Serok û Parlamentoyê berpirsiyar e. Li gorî Destûrê, Lijneya Bilind a Ewlekariya Neteweyî berpirsiyariyên taybetî hene, lê berpirsyariya bicihanîna yasaya ne ji vê lijneyê re hatiye dayîn.

Xalek din jî cezayên giran ên ku di vê planê de ji bo hin rewşan hatine destnîşankirin in. Qedexekirina kesên ku li welatekî din mafê rûniştinê yê daîmî wergirtine ji hemû karên dewletê yek ji wan rewşan e ku divê di warê rêjeyî di navbera tevger û cezayê de bibe mijara nirxandina yasayî be. Wekî din, ev plan welatiyên Îranî ji ber dayîna hevpeyvînan an beşdarbûna di nîqaşan de bi medyayê an "medyaya dijmin" re sûcdar dike. Kesek dikare di serî de beşdarî hevpeyvînek an nîqaşekê bibe da ku berjewendiyên welêt biparêze.

Ji ber vê yekê, tenê beşdarbûna di nîqaşekê de bi rêxistinek medyayê re, bi serê xwe, nikare bibe sedemek ji bo sûcdarkirinê. Krîmînalîzekirina çalakiyên wiha bêyî danîna sînor û pîvanên zelal û bêyî ku ew destûrdar bibin, dikare bi azadiya raman û derbirînê ya ku di Destûrê de hatî nas kirin re dijberî bike. Ev pêşnûmeyasa hin çalakiyan di warên virtual, çandî û hunerî de, an jî organîzekirina qurs, atolye û konferansan li Îranê di bin perwerdekirin an hevkariya ajanên biyanî de sûc dike.

Ev jî mijareke dijwar a yasayî ye, ji ber ku gelek ji van çalakiyan dikarin bi rêya rêxistinên navneteweyî, di nav de Neteweyên Yekbûyî an ajansên wê yên pispor, ku hikûmeta Îranê beşdar dibe û hevkariyê pê re dike, werin kirin.

Ji ber vê yekê, tenê ragihandin bi saziyek an ajanek biyanî re nikare bi serê xwe wekî sûc were hesibandin û pêdivî ye ku bi zelalî were destnîşankirin ka kîjan tevger sûc e û di bin çi mercan de.

Xalek din a ku di pêşnûmeyasayê de hatî behskirin ev e ku pêkanîna hin beşên belgeyeke navneteweyî ku bi prensîbên Destûrê re nakok e ji hêla şaxa rêveberiyê, karmendên wê, an hikûmetê ve wekî sûc tê hesibandin. Dibe ku ev belgeya navneteweyî di destpêkê de ji hêla Dewleta Îslamî ya Îranê ve hatibe pejirandin û dibe ku Komara Îslamî ya Îranê ew pejirandibe, û dibe ku Encûmena Parêzvan bi rêya pêvajoya yasayî ya têkildar destûrîbûna wê lêkolîn kiribe û pesend kiribe. Çawa mimkun e ku belgeyeke ku di çarçoveya Destûrê û pêvajoya yasayî ya welêt de hatî pejirandin paşê ne destûrî were hesibandin û pêkanîna wê wekî sûc bê hesibandin?

Ev mijarek din e ku divê bê nirxandin

Plan dibêje ku rênameyên cîbicîkirinê yên yasayê ji hêla hin saziyan ve têne çêkirin. Lê belê, ji bo bicîhanîna yasayê mekanîzmayek rêziknameyê heye û li gorî rewşê, wezîr an Lijneya Wezîran rêziknameyan amade dike û pesend dike. Delegekirina desthilata çêkirina rêziknameyên cîbicîkirinê ji saziyek din re pirsgirêk e. Ji bilî van mekanîzmayên çavdêriyê yên heyî, rêziknameyên ku ji hêla Lijneya Wezîran ve têne pejirandin di bin çavdêriya Dadgeha Îdarî ya Dadê de ne û Serokê Parlamentoyê jî di nav desthilatên xwe yên qanûnî de rêziknameyên hikûmetê dişopîne. Ji ber vê yekê, divê ev xal li berçav bên girtin.

Lê belê, yek ji pirsgirêkên di derbarê krîmînalîzekirinê de nebûna pênaseyek qanûnî ya zelal a kiryarên krîmînalîzekirî û nezelaliya li dora wan e.

Hin têgehên ku di planê de têne bikar anîn nerm û ji bo şîrovekirinê vekirî ne

Têgeha "înfîltrasyonê" di planê de bi rastî nehatiye destnîşankirin. Heta sernavê planê, "Plana Têkoşîna li dijî Înfîltrasyona Xizmeta Îstîxbaratê", ji ber girîngiya mijarê pênaseyeke rast û zelal dixwaze. Bê guman, dema ku li ser celebên azadiyên ku kes bikar tînin nîqaş dikin, dibe ku nakokî di navbera karanîna hin maf û azadiyan û berjewendiyên neteweyî an jî rêziknameya giştî de derkevin. Bikaranîna maf û azadiyan li cîhanê ne mutleq e û sînorkirin hene. Mînak, ji ber rêziknameya giştî an jî ewlehiya giştî. Azadiya me ya derbirînê û çapemeniyê heye, lê ev azadî nayê wê wateyê ku kes dikarin belgeyên veşartî, leşkerî, parastinî an jî razên nukleerî yên welêt eşkere bikin.

Lê belê, xala girîng ev e ku sînorkirinên ku em ferz dikin divê pir giştî, nerm û vekirî nebin ji bo şîrovekirinê; ewqas ku kes dikarin bi hêsanî tenê ji bo îfadekirina xalekê an jî bikaranîna mafekî yasayî werin sînordarkirin. Ji ber vê yekê, heke tê xwestin ku li dijî înfîltrasyonê şer bê kirin, divê pênaseyeke zelal û rast a înfîltrasyonê were peyda kirin û divê hêman û şertên ji bo çêbûna wê zelal bin. Çarçoveya berpirsiyariya sûc a kesan bi têgehên giştî û şîrovekirî nayê berfireh kirin. Li dijî gefên ewlehiyê û ketina nav îstîxbaratê pêdivîyek e, lê ev şer divê di çarçoveya destûrê de û bi rêzgirtina maf û azadiyên gel were meşandin. Divê yasa bi awayekî bê nivîsandin ku hem rê li ber tedbîrên dijber ên bi bandor ên li dijî ketina nav îstîxbaratê veke û hem jî ji ber nezelaliyên di pênaseyan de û krîmînalîzekirina berfireh bingehê ji bo şîroveyên cuda û sînordarkirinên li ser mafên yasayî yên welatiyan neafirîne.

Ji ber vê yekê, ev plan li gorî belgeyên navneteweyî mafên mirovan binpê dike; ji mafê perwerdeyê bigire heya azadiya derbirînê.

Astengkirina pergalên perwerdeyê li dijî mafê perwerdeyê ye ku di Xala 13’an a Peymana Navneteweyî ya Mafên Aborî, Civakî û Çandî û Ajandaya 2030’an a ji bo Pêşketina Domdar de cih digire.

Wekî din, çêkirina çalakiyên xwendekaran, postên medyaya civakî, îmzekirina daxuyaniyan, an beşdarbûna di civînên aştiyane de wekî bingehek ji bo tedbîrên dîsîplînî û darizandina dadwerî Xala 19’an a Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî ya di derbarê azadiya derbirînê de binpê dike.

Ji aliyekî din ve, zêdekirina zextê li ser xwendekaran, bangên neşefaf, sînordarkirina mafê parastinê û darizandinên bilez bi prensîbên darizandina dadperwer û madeya 14’an a Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî re ne lihevhatî ne.

Bi tevahî, delîl û daneyên berdest nîşan didin ku zanîngeh ji hawîrdorên perwerde û danûstandina ramanan vediguherin herêmên ewlehiyê; di vê herêmê de, mafê perwerdehî, azadiya derbirînê, xweseriya zanîngehê û ewlehiya kesane ya xwendekaran hemû di heman demê de di bin gefê de ne.

Binpêkirina mafê perwerdehiyê

Di nav tedbîrên ku mafê perwerdehîyê yê xwendekaran binpê dikin de, yên ku bi taybetî berî ku biryarek dawî were dayîn têne girtin, xwendekaran ji derfeta berdewamiya perwerdehiya xwe bêyî ku di pêvajoyek yasayî re derbas bibin bêpar dikin. Maddeyên ku hatine binpêkirin ev in: Xala 26’an a Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan û Madeya 13’an a Peymana Navneteweyî ya Mafên Aborî, Civakî û Çandî.

Binpêkirina prensîba bêgunehiyê

Li gorî rêziknameyên dîsîplînê, xwendekarek heya ku biryarek dawî neyê dayîn sûcdar nayê hesibandin û ji mafê xwe yê perwerdehîyê sûd werdigire. Lê belê, di gelek rewşan de, xwendekar berî ku sûcdarî were îspatkirin bi derxistin, sekinandin an astengkirina pergalê re rûbi û mane.

Xalên binpêkirî: Xala 11’emîn a Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan, Xala 14’emîn, paragrafa 2’emîn a Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî.

Binpêkirina mafê parastinê

Agahdariya bi rêya telefonê, nebûna agahdarkirina fermî, peydanekirina derfeta têr ji bo parastinê, û redkirina gihîştina belgeyên dozê mafê parastina xwendekar binpê dike. Di rewşên weha de, xwendekar nikare bi bandor xwe biparêze. Xalên binpêkirî: Xalên 10’emîn û 11’emîn a Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan, Xala 14emîn, paragrafên 1emîn û 3emîn a Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî.

Binpêkirina mafê darizandinek adil

Danişînên bilez, danişînên ku bi şexsî an bi e-nameyê têne kirin, biryarên ku bi lez têne girtin û pişta xwe dayîna raporên neşefaf pêvajoyê niheq dikin û li dijî pîvanên herî kêm ên darizandinek adil in. Bendên ku hatine binpêkirin: Bend 10 a Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan, Bend 14 a Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî.

Binpêkirina prensîba rêjeyî di navbera tawanbarkirin û cezakirinê de

Sepandina cezayên wekî dûrxistin, derxistin ji dibistanê, an şandina dadgehê ji bo tevgerên wekî weşandina gotaran, beşdarbûna semînerên akademîk, an beşdarbûna di civîn an çalakiyên sendîkayan de, bi prensîba rêjeyî di navbera tawanbarkirin û cezakirinê de nakok e û nêzîkatiyek cezayî û tepeserkirinê nîşan dide.

Xalên ku hatine binpêkirin: Xalên 10 û 11 ên Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan û Xala 14 a Peymana Navneteweyî ya li ser Mafên Sivîl û Siyasî.

Encam

Saziyên bihêz dema ku ew hest dikin ku di bin gefê de ne, sînordarkirinan ferz dikin. Bi rastî, ev sînordarkirin ne ji têkiliyên siyasî-siyasî, lê ji pevçûnek felsefî-fîlozofîk di navbera felsefeya ol û felsefeya zanistê de derdikevin.

Armanca Şoreşa Çandî ew bû ku misoger bike ku zanîn, an ol, dê li ser zanîn û zanîngehê (wergera kurt a van her du terman) pêşdetir be. Ango, ew ne tenê pirsgirêkek ewlehiyê bû; zanîngeh mijarek ji bo damezrandina olî li ser desthilatdariyê bû û Şoreşa Çandî, li gorî wan, yek ji şertên pêwîst bû.

Heta eger ev pirsgirêk di wan salan de derneketibûya holê jî, ev kêmasî wê xwe di pevçûnekê de, li kolanan, li meydanan, di pevçûnek civakî û siyasî de nîşan bidaya. Ji ber ku du cîhan hene: cîhana ol û cîhana zanînê.

Bi rastî, tebeqeyek bingehîn a xwepêşandanên sendîkaya xwendekaran jî heye. Ji ber ku xwendekar di bingeh de sekuler in û cîhanê bêyî ol, di têkiliya bi têketina zanistê de fam dikin. Ev di bingeh de nasnameya xwendekaran e. 16’ê Kanûnê ew roj e ku veqetandina di navbera felsefeya ol û felsefeya zanistê de hîn çalaktir bû.

 Dr. Nayreh Ansarî, parêzer û pispor di warê mafên navneteweyî ya giştî, mafê Ewropî û giştî de.