BÊRÎVAN ZÎLAN

Cîhan di serdemekê re derbas dibe ku îdealên utopîk ên azadî, wekhevî û edaletê tên îdealîzekirin, tundiya ku ji dewleta serdest a mêran û prototîpa wê derdikeve zêde dibe. Her wiha kuştinên jinan, polîtîka û pratîkên kolonyal, desteserkirina maf û azadiyan, zext û jînkujî - talankirina xwezayê - zêde dibin. Di demên wiha de, ji her demê bêtir girîng e ku rastî were eşkerekirin û civak bi awayekî guncaw û di wextê xwe de bên ronîkirin û agahdarkirin.

Tevger, têkilî û nakokiyên siyasî, leşkerî, aborî û dîplomatîk ên hêzên hegemonîk ên cîhanî û herêmî ji bo berfirehkirin û xurtkirina hêza xwe berdewam dikin. Di vê çarçoveyê de, civîna DYA-Çînê bal kişand ser xwe. Her wiha tê ragihandin ku Rûsyaya ku di şerê Ukraynayê de negihîştiye rêkeftinekê, dê bi Çînê re hevdîtinan bike.

Li Rojhilata Navîn ku qada şerê sereke yê ji bo korîdor û projeyên enerjiyê ye, ji 28’ê Sibatê vir ve piştî êrîşên li ser Xezayê, Sûriye û Lubnanê, di navbera DYA, Îsraîl û Îranê de pevçûnek berbiçav diqewime. Her çend bi agirbestan nerm bibe jî, pevçûn bi rêya tevliheviyeke danûstandinên dîplomatîk, manevrayên leşkerî, aborî û êrîşan berdewam dike. Bi hilbijartinên pêşerojê yên li DYA û Îsraîlê re, gavên nû yên potansiyel ên ku dikarin derbarê armancên xwe yên ji bo şerekî bi Îranê re, hem beriya wê û hem jî piştî wê bavêjin, bi baldarî têne şopandin. Her çend rejîma Îranê dibe hîn hilneweşiyabe jî, rêça wê ya pêşerojê ji hêla hevsengiya hegemonîk, têkilî û nakokiyên li Rojhilata Navîn ve xwedî girîngiyeke pir girîng e.

Polîtîkayên Tirkiyeyê û pêvajoya çareseriyê

Di vî warî de, dewlet û hikûmeta Tirkiyeyê li gorî encamên muhtemel ên ku dibe ku bi fikarên cidî derkevin holê, hem li hundir û hem jî li derveyî welêt gavan diavêjin. Di vê çarçoveyê de, pêşketin û cewherê pêvajoyê girîngiya xwe didomîne.

Rêber Apo di parezname û dahûrandinên xwe de stratejiya, “Bi birîndar hiştina Kurdan re rêvebirina Rojhilata Navîn” bi awayekê berfireh û kûr nirxandiye. Li ser bingeha ku Kurdan ji ev dehfika ku dixwazin mehkûmê şer bikin xilas bike, di nava hewildanên dîrokî û çareseriyê de ye.

Bê guman, xeter û metirsiyên ku ji ber hewldanên hêzên cîhanî û herêmî ji bo ji nû ve sêwirandina Rojhilata Navîn li ser bingeha têkiliyên hêzê yên hegemonîk ji bo dewleta Tirkiyeyê çêdibin, ji holê ranebûne. Ev rastî dibe ku sedema sereke be ku çima hikûmeta AKP’ê bi awayekî bêaqil hemû bişkokan di carekê de dipêçe. Dema ku bi awayekî bêsebir di siyaseta derve de têkilî û hevpeymanan digere û zêde dike, ew stratejiyek ji bo derengxistina pêvajoyê di hundirê welêt de dişopîne, ev ji ber hêvî û xwesteka wê ye ku bayê li gorî wê were. Di nava nezelaliya heyî ya herêmê de, em şahidê pêvajoyekê ne ku an li gorî bernameyek diyarkirî pêşve diçe, an jî hêdî dike an jî cemidîne. Di rewşa heyî de, tenê pejirandina yasaya çarçove bi piraniya dengên di parlementoyê de têr nekiriye ku pêvajoyê ber bi qonaxek nû ve bibe. Rastiya ku pozîsyona Abdullah Ocalan wekî sermuzakerê fiîlî ji destpêka pêvajoyê ve hîn jî ji hêla yasayî ve nehatiye fermîkirin. Cardin ji raya giştî re nehatiye ragihandin û berdewamiya manîpulekirin û dezenformasyonê ya sîstematîk, plankirî û bi zanebûn di asta stratejîk de, di vê qonaxê de paşveçûnek di pêvajoyê de temsîl dike. Ew rastiyek e ku di nav dewlet, hikûmet û hêzên navneteweyî de kesên ku armanc dikin pêvajoyê bikin amûr hene. Dema ku pêşveçûn, hêdîbûn, an cemidandina pêvajoyê tê nirxandin, aliyekî din ê ku divê were hesibandin îhtîmala destwerdana hêzên navneteweyî ye. Lê belê, xuya dike ku helwesta serdest a hikûmet û dewletê ew e ku pêvajoyê bêyî avêtina gavan berdewam bike, wê bi demê re dirêj bike û di vê heyamê de, armanc ew e ku rêxistina têkoşîna azadiya Kurd bi qasî ku pêkan be perçe bibe û tasfiye bike. Ji xwe bala sereke ya hikûmetê li ser mayîna li ser desthilatdariyê û parastina berjewendiyên malbatî û partî ye.

Her çend pêwîstiya destpêkirina pêvajoyê ji ber asta bê înkar a rêxistina gelêrî ya Kurd di hevsengiya hêzê ya herêmî de derket holê jî, girîng e ku meriv ji bîr neke ku potansiyela veguherîner û demokratîkkirinê ya dînamîka rêxistinkirî ya Kurd tirsnak e û hewldanên jehrîkirina vê potansiyelê dê berdewam bikin.

Di vî warî de, eşkere ye ku neavêtina gavên pêwîst ên qanûnî û siyasî di pêvajoyê de, derengketina dewlet û hikûmetê di avêtina gavan de bi danîna pêşîniyê li gorî hewcedarî û hesasiyetên xwe yên di derbarê pêvajoyê de û nebûna domdar a hesta pêwîstiyê ji bo civakîkirina pêvajoyê, hemû xetereyên girîng hildigrin.

Bandorên wêranker ên şerê taybet û tundiya civakî

Encamên wêranker ên şerê dehsalan li ser civaka Tirkiyeyê û gelê wê her ku diçe eşkere dibin. Zêdebûna sûc û hejmara mirinan li dijî jin û zarokan fikaran çêdike. Zêdebûna tundiyê, çalakiyên çeteyan, sûcên rêxistinkirî, êrîşên fizîkî û cinsî li ser zarokan, normalîzekirina tundiyê û kuştinên li dijî jinan, gulebarankirina dibistanan, xwekuştin û gelek bûyerên din ên xemgîn hemû nûçeyên rojane ne. Di van hemû bûyeran de, jin û zarok qurbaniyên herî zêde ne û herî zêde cefayê dikişînin. Li Kurdistanê, ev rewş bi zêdebûna cihên ku wekî cihên şahiyê têne veşartin lê wekî navendên tiryak û fihûşê dixebitin, wekî encamek polîtîkayên şerê taybet, dijwartir dibe. Di heman demê de, belavbûna dibistanên olî, qurs û navendên civakî - dibistan û wargeh - jî eşkere ye ku ciwan û zarok rastî îstismara tên, jiyana wan tê jehrîkirin û ewlehiya wan tê xeterkirin.

Sîstemên perwerde û dadweriyê yên ku ji hêla dewletên xwedî ferasetek zayendperest ve hatine afirandin, bi rastî tundiya li dijî jinan teşwîq dikin, cesaret didin û heta sor jî dikin. Di mirinên gumanbar ên jinan de ku dikarin bên lêkolînkirin, tê gotin ku piraniya sûcdaran karmendên dewletê ne. Her wiha cihê fikarê ye ku her çend divê li ser tiştê ku bi serê 500 zarokan de li medreseyek ku 10 salan ji hêla polîsekî teqawîtbûyî ve dihat birêvebirin, dengvedanek çêbibe jî, asta hêrs û bertekê ne wekî berê bû. Li ber çavan girtina van rastiyên eşkerekirî, guman tune ku rêxistinên jinan dê di warê hewldanên pêşîlêgirtinê de xwedî plansaziyek hevbeş û ajandayên xebatê yên pêwîst bin.

Pêşketinên li Rojava û Sûriyeyê: Girîngiya têkoşîna demokratîk

Li Rojava û Sûriyeyê, her çend di encama êrîşên ku di 6’ê Çile de ji Helebê dest pê kirin, ji ber perspektîfên îdeolojîk û armancên stratejîk ên ji peymanên di navbera hêzên cîhanî û herêmî de derketine holê, windahiyên erd û pozîsyonan çêbûne jî, eşkere ye ku hewcedariya sereke ew e ku ji psîkolojî û helwestek tirsonek, fikar û parastinê derbas bibe. Entegrasyona demokratîk bi bingehîn wekî pêvajoyek tê pênasekirin ku dê bi gavên qanûnî yên ku ji hêla dewletan ve têne avêtin pêşve biçe. Li Sûriyeyê, em niha serdemek dijîn ku tê de hevpeymaniyek rêxistinên cîhadîst hewl dide ku rejîmek ava bike û şekil bide, ne avahiyek dewletê. Her çend di vê serdemê de dezavantajên balkişandina ser pêşxistina entegrasyona demokratîk hene jî, em dikarin bibêjin ku avantajên girîng jî hene. Hikûmeta HTŞ’ê, ji ber dizane ku dezavantaja wê ya herî mezin ew e ku di warê sazûmanî û cewhera xwe de li ser dewletekê ava nabe û ji ber vê fikarê (bi dewleta Tirk ve jî girêdayî ye), êrîşên provokatîf bipêş dixe û polîtîkayên asîmîlasyonê ferz dike. Dîrok gelek mînakên avahiyên ku xwe wekî dewlet û hêzek pênase dikin lê di nêzîkatiya xwe ya li hember jinan, gelan û komên olî de demokratîk nabin, maf û azadiyên bingehîn ên mirovan nas nakin an jî pêk naynin, mehkûmî têkçûnê ne. Di vê wateyê de, eşkere ye ku di rêxistinkirin û meşandina têkoşîna demokratîk a gelan li Rojava û Sûriyeyê de ji helwest û helwestên radîkal dûr nakevin.

Pirs ev e ku manevrayên îdeolojîk, dîplomatîk, siyasî û carinan leşkerî yên ku di dema şekildana rejîm û avahiya dewletê de di "Sûriyaya nû" de bipêş ketine, çawa têne pêşwazîkirin û dê werin pêşwazîkirin. Di vê çarçoveyê de, bê guman wate û girîngiya hebûna YPJ'ê li Rojava ne tenê bi aliyê wê yê leşkerî ve sînordar e, nemaze ji bo gelê me, jinên Kurd û jinên ji etnîsîte û baweriyên din. Destkeftiyên dîrokî bi bedelên mezin hatine bidestxistin, bi armanca avakirina jiyanek li ser bingeha azadî û wekheviyê bi rêya şoreşa jinan. Îradeya jinan ku ji warên siyasî, aborî û civakî hatine dûrxistin, hatiye eşkerekirin û pêşxistin. Ji ber vê yekê, yek ji mijarên herî girîng ewe ku meriv çawa pêşketin û destkeftiyên siyasî û civakî yên ku di têkoşîna rizgariya jinan a li Rojava de hatine bidestxistin biparêze.

Rojhilatê Kurdistanê, Îran û helwesta xeta sêyemîn

Ji perspektîfa Rojhilatê Kurdistanê û Îranê ve, ji bo salvegera kuştina Jîna Emînî daxuyanî û çalakî hatin dayîn. Di demekê de ku Platforma Jîna ku ji rêxistinên jinên Kurd pêk tê, xebatên xwe didomîne. Vê dawiyê daxuyaniyek hevbeş hat weşandin ku dikare wekî encama hewldanên ji bo avakirina têkilî û hevpeymanan bi jinên ji muxalefeta Îranê re bê dîtin. Ji aliyekî din ve, girîngiya stratejî, pozîsyon û dema Kurdan - rastiyek ku bi baldarî hatiye veşartin lê di pirsgirêka dîrokî de kok girtiye ku bi Peymana Kasr-i Şîrîn dest pê kiriye û paşê bi peymanên din ve hatiye xurtkirin - piştî serhildanên Jin Jiyan Azadi! bê înkarkirin bû.

Piştî şerê ku ji hêla DYA û Îsraîlê ve di Sibata 2026’an de hate destpêkirin, nirxandin û analîzên piralî hatin kirin. Di vê wateyê de, israra PJAK’ê ya li ser pozîsyona xeta sêyemîn di rewşa şer de ji hêla gelê Kurd, rêberên wê û dostên wê ve wekî helwesta herî rast hate nirxandin. Tê fêmkirin ku ev xet ji ber nêzîkatiya wê ya prensîbî dê neguhere. Lê belê, tevî rastiya xwe ya qels û ne rewa, rejîma Îranê, li şûna ku ber bi demokratîkbûnê ve biçe, li dijî jin, Kurd û komên muxalîf ên ku di bin encamên giran ên şer de ji bo jiyanê têdikoşin, êrîşên wekî darvekirin, girtin, windakirin û îşkenceyê zêde dike. Êrîşên herî dijwar ên li derveyî sînorên wê li dijî hêzên Kurdî bûn. Daxuyaniyên ku ji aliyê rayedarekî Îranî ve di serdana wî ya Tirkiyeyê de hatine kirin, nîşan didin ku ew li ser vejandina helwesteke siyasî (û heke bi eşkere neyê gotin, leşkerî) û hevkariyê di navbera dewletên neteweyî yên ku Kurdistanê birêve dibin de disekinin. Hat ragihandin ku Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di peyama xwe ya dawî de gotiye, "Heke rejîma Îranê êrîşên xwe yên li ser herêma Kurdistanê ne rawestîne û siyaseta xwe ya darvekirinê, bi dawî neke, mafê Kurdan heye ku bi awayekî pir tund bersiva rejîma Mela ya paşverû bidin." Her çend ji vê peyamê gelek encam bên derxistin jî, tê fêmkirin ku rêbazên cûda yên têkoşînê jî dikarin bên pejirandin.

Başûrê Kurdistanê û Iraq: Krîzên siyasî û pêşketinên herêmî

Li Başûrê Kurdistanê û Iraqê, di demek ewqas krîtîk de ji bo herêm û cîhanê, bi mehan e li Başûrê Kurdistanê hikûmetek jî nehatiye avakirin. Di 21’ê Îlonê de hate ragihandin ku "hêzên Pêşmerge bi tevahî bûne yek û pêvajoya reformê di bin sîwana Wezareta Pêşmerge de qediya ye." Di rastiyê de, girîng e ku ev yekîtî çiqas ji ber fikarên neteweyî pêk hatiye, an jî ew çiqas dikare bibe mayînde û bidome.

Li Iraqê dîroka temamkirina xistina çekan a bin yekdestiya dewletê hate guhertin û bo 30’ê Hezîrana 2027’an hate paşxistin. Encamên vekişîna fermî ya hêzên hevpeymaniyê yên bi pêşengiya DYA’yê ji Iraqê bi tundî têne nirxandin. Xalek din a girîng a rojevê pêşketinên derbarê Şingalê de ne. Piştî civîna di navbera Serokwezîrê Iraqê Zeydî û şandeya Şingalê de di 11’ê Îlonê de, hîn jî tu daxuyaniyek fermî di derbarê biryarên ku li ser mijarên krîtîk ên wekî naskirina statuya siyasî û îdarî ya avahiyên parastina xwerêveberiyê yên Êzidiyan, YBŞ û YJŞ û parastina avahiyên rêveberiya xwerêveberiyê hatine girtin de nehatiye dayîn. Her çend hûrgiliyên biryarên ku di danûstandinên fermî yên entegrasyonê de hatine girtin nayên zanîn jî, guman tune ku biryarên ku di asta dewletê de hatine girtin girîng in. Lê belê, eşkere ye ku ji ber lawazbûna pêvajoyê ji destwerdanên ji avahiyên paşverû yên derve û herêmî, nêzîkatiyek hişyar û hişmend pêwîst e.

Xurtkirina Rêxistina Komunal û Têkoşîna Azadiyê

Tevî êrîşên piralî yên ku têne destpêkirin, ji bo ku em ji van pêvajoyên dijwar û krîtîk derkevin û hebûna xwe biparêzin û azadiya xwe bi dest bixin, xurtkirina rêxistina gelêrî ya komunal û parastina xwe pir girîng e. Derbaskirina hebûna zayendperest, faşîst, qirker, jînkuj û xizan a pergala serdest a mêran û afirandina cîhanek azad, wekhev, demokratîk û dadperwer ji çanda tundiyê, tenê di bin rêberiya têkoşîna rizgariya jinan de gengaz xuya dike. Ji ber ku ev pergal, bi kiryar û armancên xwe, bi dehan sedemên têkoşînê û pêwîstiya serkeftinê ya her roj ji jinan re peyda dike.