Navenda Nûçeyan – Di salên dawî de li Îranê sepandina cezayê darvekirinê pir zêde bûye. Jin jî di nav qurbaniyên vê pêkanînê de her ku diçe zêdetir dibin. Cezayên darvekirinê ne tenê bi dozên kuştin û têkildarî tiryakê sînordar in. Di dozên siyasî, ewlehî û têkildarî xwepêşandanan de jî jin bi cezayê darvekirinê hatine cezakirin.

Li gorî Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê, di 8 mehên pêşîn ên sala 2026’an de li Îranê herî kêm 532 kes hatine darvekirin û 18 ji wan jin bûn. Tenê di Tebaxa 2026’an de 6 jin hatine darvekirin. Ev hejmara herî zêde ya darvekirinên jinan e ku di meheke sala 2026’an de hatiye tomarkirin. Li gorî rêxistinê, di sala 2025’an de herî kêm 1639 kes hatine darvekirin û 48 ji wan jin bûn. Hejmara darvekirinên jinan di sala 2025’an de li gorî sala 2024’an ji sedî 55 zêde bûye.

Ev hejmar hejmara darvekirinan nîşan didin, ne hejmara giştî ya jinên ku cezayê darvekirinê li wan hatiye birîn. Li ser hejmara jinên ku di her kêliyê de li Îranê cezayê darvekirinê lê hatiye birîn, ti daneyên fermî û berfireh nînin. Rêxistinên mafên mirovan beşek ji dozan belge dikin ku bi rêya çavkaniyên serbixwe, malbat, parêzer û raporên herêmî dikarin werin destnîşankirin.

Lîsteya jinên ku bi cezayê darvekirinê re rûbirû ne

Lîsteya jêrîn jinên ku di dozên siyasî, ewlehî û xwepêşandanan de cezayê darvekirinê li wan hatiye birîn an jî bi cezayê darvekirinê re rûbirû ne û dozên wan ji hêla rêxistinên mafên mirovan û medyayê ve têne şopandin, dihewîne:

Paxşan Ezîzî: Xebatkara civakî û girtiya siyasî ya Kurd Paxşan Ezîzî ji Tebaxa 2023’an vir ve di girtîgehê de ye. Şaxa 26’emîn a Dadgeha Şoreşê ya Tehranê bi tohmeta "serhildanê" cezayê darvekirinê û çar sal zîndan lê birî. Cezayê darvekirinê ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hate piştrastkirin. Daxwazên ji bo ji nû ve darizandinê heta niha hatine redkirin. Paxşan Ezîzî di Girtîgeha Evînê de ye.

Zehra Şahbaz Tabarî: Şahbaz Tabariya 68 salî li Girtîgeha Lakan a Reştê tê girtin. Ew di Nîsana 2025’an de hate girtin. Cezayê darvekirinê yê destpêkê ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hate betalkirin. Lê belê, doz ji bo ji nû ve darizandinê ji Dadgeha Şoreşê ya Reştê re hate şandin û dadgeheke din dîsa cezayê darvekirinê lê birî.

Meryem Hedavand: Hedavand, 45 salî û dayîka du zarokan e, li Pakdeştê di encama xwepêşandanên 8’ê Çileya 2026’an de hate binçavkirin. Di dozeke hevbeş ku çend bersûc beşdar bûn de, bi tohmeta beşdarbûna di kuştina du endamên Besîcê, şewitandina bi zanebûn a cihekî olî, zirardayîna milkê giştî, civîn û komploya li dijî ewlehiya Îranê, cezayê darvekirinê lê hate birîn. Li gorî rapora herî dawî ya HRANA, doza wê di qonaxa yekem a dadgehkirinê de ye.

Leyla Abolhesanî: 43 salî û dayika du keçên ciwan, Abolhesanî li Şahînşehr a Îsfahanê di dema xwepêşandanên Çileya 2026’an de hate binçavkirin. Şaxa 5’emîn a Dadgeha Şoreşê ya Îsfahanê bi tohmeta "mîlîtarîzmê" cezayê darvekirinê da wê. Piştî îtîraza parêzerê wê, doz ji Dadgeha Bilind a Îranê re hate şandin. Li gorî HRANA, ku çavkaniyek nêzîkî malbatê vedibêje, tohmet li ser hebûna wê li cihê şewata dikanekê û kişandina wê ji dîmenê hatiye kirin. Rayedarên dadwerî wê bi rola di şewatê de tawanbar kirin.

Tarane Rehîmî: Tarane yek ji wan kesan bû ku di xwepêşandanên Çileya 2026’an de li Îsfahanê hatibû binçavkirin. Li gel neh bersûcên din ên di doza ku wekî "Dadgeha Meydana Şehîdên Îsfahanê" tê zanîn de, cezayê darvekirinê û 11 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Tawanên li dijî wê "hilgirtina çekên tûj a di şer de", zirardayîna milkê gişt û beşdarbûna di çalakiyên propagandaya dijî rejîmê de, di nav de civîn û hevkariya neqanûnî, di nav de bûn. Doza wê niha di qonaxa yekem a darizandinê de ye.

Soda (Marzieh) Ebrahim Shamsabadi: Shamsabadiya 32 salî li Girtîgeha Bendar Ebbas tê girtin. Ew di Nîsana 2026’an de ji aliyê rayedarên Wezareta Îstîxbaratê ve hate girtin. Dadgeha Şoreşê ya Bendar Ebbas bi sûcên wekî "belavkirina gendeliyê li ser rûyê erdê", heqaretkirina serokatiyê, çalakiyên medyayê û propagandayê, meşandina çalakiyên îstîxbarat û ewlehiyê ji bo dewletên dijmin û kişandina wêneyên herêmeke leşkerî cezayê darvekirinê lê hate birîn. Doz niha di qonaxa yekem a dadgehkirinê de ye.

Necmeh Emînî: Necmeh, xwendekareke hesabgiriyê ya 23 salî ya di xwepêşandanên Çileya 2026’an de hate binçavkirin û li Girtîgeha Wakilabadê ya Meşhedê tê girtin. Di darizandineke li Dadgeha Cezayê Yekem a Meşhedê de, bi tohmeta "heqareta li pêxember" cezayê darvekirinê lê hate birîn. Di dozeke din de, cezayê 12 sal, 6 meh û rojek zindanê lê hate birîn.

Mozhde Haşimî Bazarganî: Mozhde Bazarganî ya 27 salî, karmenda Heyva Sor e û li Girtîgeha Navendî ya Qezwînê tê girtin. Li gorî raporên ku di 26’ê Îlona 2026’an de hatine weşandin, cezayê darvekirinê yê wê ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hatiye piştrastkirin. Li gorî raporên mafên mirovan, Bazarganî berê di daxuyaniyek tomarkirî de rave kiribû ku di dema binçavkirin û lêpirsînê de hatiye lêdan û neçarî îtîrafkirinê hatiye kirin. Her wiha hat ragihandin ku di dema darizandinê de mafê wê yê hevdîtina bi parêzerê xwe yê bijartî re, hatiye astengkirin.

Mehbûbe Şabanî: Mahbûbeya 33 salî di xwepêşandanên Çileya 2026’an de hat binçavkirin û li Girtîgeha Wekîlabadê ya Meşhedê tê girtin. Şaxa Yekem a Dadgeha Şoreşê ya Meşhedê, bi tohmeta "kirina çalakiyên operasyonel ji bo xurtkirina hêmanên girêdayî Îsraîl, DYA û komên muxelefetê" cezayê darvekirinê da wê. Li gorî raporên mafên mirovan, tohmet li ser wê yekê ye ku wê di dema xwepêşandanan de xwepêşanderên birîndar bi motorsîkleta xwe veguhestiye navendên bijîşkî.

Rewşa dozên ku hatine betalkirin an jî ji nû ve tên darizandin

Her çend cezayên darvekirinê yên hin jinan hatibin betalkirin jî, dozên wan hîn jî berdewam dikin:

Arghavan Fallahî: Girtiyeke siyasî ya 24 salî ku li Girtîgeha Evînê tê girtin, Arghavan Fallahî ye ku ji aliyê Şaxa 15’emîn a Dadgeha Şoreşê ya Tehranê ve bi tohmeta "serhildanê" cezayê darvekirinê lê hat birîn. Cezayê wê di Tebaxa 2026’an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hat pejirandin. Lê belê, di Îlona 2026’an de, daxwaza ji nû ve darizandinê hat qebûlkirin û cezayê darvekirinê ji aliyê Dadgeha Bilind ve hat betalkirin. Doz ji bo ji nû ve darizandinê ji dadgeheke din re hat şandin. Niha cezayê darvekirinê yê derbasdar û bicîhanîn ê Fallahi tune ye; lêbelê, pêvajoya ji nû ve darizandinê berdewam dike.

Mahnaz Çardolî: Ji ber xwepêşandanên Çileya 2026’an cezayê darvekirinê lê hat birîn, cezayê Çardolî, digel yê Mehdî Nazer, di Îlona 2026’an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hat betalkirin. Tê payîn ku doza wê ji bo ji nû ve darizandin û biryarek nû bê, şandin dadgehê.

Werîşe Muradî û Bîta Hemmatî: Berê cezayê darvekirinê li herdu jinan hatibû birîn. Cezayên wan ên darvekirinê ji aliyê Dadgeha Bilind a Îranê ve hatin betalkirin û dozên wan ji bo ji nû ve darizandinê ji dadgehên têkildar re hatin şandin. Ji nû ve darizandina Werîşe Muradî, ku ji bo Tîrmeha 2026’an hatibû plankirin, ji ber nebûna wê pêk nehat. Doza Bîta Hemmatî niha di qonaxa ji nû ve darizandinê de ye.

Dozên kuştinê

Darvekirinên li Îranê hatine tomarkirin nîşan didin ku cezayê darvekirinê di gelek dozan de tê bikaranirin. Di sala 2025’an de, 795 kes ji ber sûcên têkildarî madeyên hişber û 747 kes jî ji ber kuştin û tedbîrên tolhildanê hatine darvekirin. Her wiha, herî kêm 57 kes ji ber sûcên têkildarî ewlehiyê yên wekî "serhildan", "belavkirina gendeliyê li ser erdê" û "mîlîtarîzm" hatine darvekirin.

Li gorî Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê, 852 ji darvekirinên di sala 2025’an de, an ji sedî 52 tevahî, li ser bingeha biryarên ku ji hêla Dadgehên Şoreşê ve hatine dayîn hatine kirin. Ji 532 darvekirinên ku di 8 mehên pêşîn ên sala 2026’an de hatine tomarkirin, 270 ji ber tolhildanê, 180 ji ber sûcên têkildarî madeyên hişber û 71 jî ji ber tohmetên ewlehî û siyasî bûne.

Aliyekî din ê vê mijarê jinên ku di dozên kuştinê de cezayê darvekirinê li wan hatiye birîn in. Li gorî rapora salane ya 2025’an a Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê, 32 ji 48 jinên ku hatine darvekirin, li gorî prensîba tolhildanê (qisas) û 16 jî ji ber sûcên têkildarî madeyên hişber hatine darvekirin. Herî kêm 21 jin ji ber kuştina mêr an jî hevjînên xwe hatine darvekirin. Rêxistinê diyar kir ku gelek ji jinên ku cezayê darvekirinê li wan hatiye birîn, berî ku bikevin pêvajoya dadweriyê, rastî şîdeta navmalî, zewaca bi darê zorê, zewaca di temenê zarokan de û dûrketina ji aborî û civakî hatine.

Her şeş jinên ku di Tebaxa 2026’an de li Îranê hatin darvekirin, bi sûcên kuştinê hatin tawanbarkirin. Ji pênc dozên ku bêtir agahî li ser wan hene, çar ji wan jinên ku bi kuştina mêr an jî hevjînên xwe hatine tawanbarkirin, vedihewînin. Li gorî raporê, du jin bi zorê hatine zewicandin. Yek ji wan, Merziya Naîrî ya di 17 saliya xwe de bi zorê hatiye zewicandin û piştî ku nêzîkî pênc salan li benda cezayê mirinê maye, di 24 saliya xwe de hatiye darvekirin.

Qonaxên hiqûqî û paşxaneya dozan

Li Îranê, dema ku dor tê ser darvekirina jinan, ne tenê hejmara kesên ku hatine darvekirin, di heman demê de qonaxa dozê jî girîng e. Cezayê darvekirinê yê li dijî jinekê nayê wê wateyê ku ew ceza hatiye piştrastkirin, dawî lê hatiye anîn, an jî hatiye bicîhanîn.

Di hin rewşan de, cezayên darvekirinê yên ku ji hêla dadgehên asta yekem ve hatine dayîn ji hêla Dadgeha Bilind ve têne betalkirin û doz ji nû ve têne darizandin. Di rewşên din de, ceza têne pejirandin û pêvajoya darvekirinê dest pê dike. Ji ber vê yekê, divê cezayê darvekirinê, piştrastkirina wê, hilweşandina wê û darvekirin bi xwe wekî qonaxên qanûnî yên cuda werin hesibandin.

Ji ber vê yekê, darvekirina jinan ne tenê meseleyeke statîstîkî ye. Paşxaneya van dozan faktorên wekî cewherê darizandinê, gihîştina şêwirmendiya hiqûqî, şert û mercên girtinê, çawaniya wergirtina îtîrafan û rewşên civakî û malbatî yên ku jin berî darizandinê pê re rû bi rû mane dihewîne.