EKİN STÊRK

Mêrdîn – Gundên li axên berhemdar ên Mezopotamyayê ku bi sedsalan bi çandinî û xwedîkirina heywanan debara xwe dikin, niha bi wêranbûna ekolojîk a ji ber çalakiyên pîşesaziyê re rû bi rû ne. Li gundê Teznê ku li navçeya Şemrexa Mêrdînê ye, tesîsên Eti Bakır ku di bin banê Cengiz Holding de dixebitin, ji ber bandora xwe li ser jîngeha xwezayî û jîngehên herêmê di navenda nîqaşê de ne. Bi berfirehbûna çalakiyên madenî û pîşesaziyê re, fikarên li ser pêşeroja erd, çavkaniyên avê û jiyana xwezayî zêde dibin.

Ji bo xelkê herêmê ku bi salan e bi saya girêdana xwe ya bi axê ve jiyana xwe didomînin, pirsgirêk ne tenê bi çalakiyên hilberînê yên tesîseke pîşesaziyê ve sînordar e. Li beramberî veguherîna ku ji ber hilberîna pîşesaziyê çêdibe, erdên çandiniyê, ajalan, çavkaniyên avê û pêşeroja gundan her ku diçe dibin mijarên nîqaşê. Li aliyekî çalakiyên pîşesaziyê di bin navê hilberîn, veberhênan û kar de mezin dibin; li aliyê din jî gundî û parêzvanên jîngehê hewl didin ku qadên jiyana xwe biparêzin.

Dîroka çalakiyên madenê li Şemrexê vedigere serdemeke nû ya bikaranîna depoyên fosfatê ya li herêmê. ‘Tesîsên Fosfatê yên Mardin Mazıdağı’ ku di sala 1974’an de di bin banê Etibankê de hatin damezrandin û di sala 1994’an de ji ber windahiyan hatin girtin, di sala 2011’an de dema ku di çarçoveya bernameya taybetkirinê de ji Cengiz Holding re hatin veguheztin, ketin serdemeke nû. Piştî arizîkirinê, tesîs di sala 2019’an de wekî Herêma Pîşesaziyê ya Taybet hate ragihandin û ew veguherî herêmek ku Cengiz Holding dikare hema hema her tiştî hilberîne. Îro, tesîs di gelek deverên hilberînê de xebatên xwe didomîne û însiyatîfên wê yên ji bo berfirehkirina kapasîteya xwe, nîqaşên nû li ser bandora wê ya ekolojîk datînin holê.

Li Şemrexê parastina xwezayê

Rêxistinên ekolojîk û gundiyên herêmê fikarên xwe tînin ziman, bi taybetî di derbarê bikaranîna çavkaniyên avê, guhertinên di ava binê erdê de û qirêjiya ax û hewayê de. Parêzvanên ekolojiyê tekez dikin ku divê bandorên jîngehê yên tesîsê bi rêya lêkolînên zanistî yên serbixwe bên eşkerekirin û banga parastina hebûnên xwezayî yên herêmê li dijî çalakiyên pîşesaziyê dikin.

Tiştên ku li Şemrexê qewimîn pirsa ku jiyana kê ji ber çalakiyên pîşesaziyê yên ku di bin navê pêşketinê de têne kirin diguhere û kî bedêla vê veguherînê dide, derdixe holê. Nîqaşa ku ji gundê Teznê derdikeve holê ne tenê ji bo niha, di heman demê de ji bo cureyê jîngeh û şert û mercên jiyanê yên ku nifşên pêşerojê dê tê de bijîn jî têkoşînek dide.

Bandorên li ser jîngehê yên ji ber xebatên tesîsê çêdibin, ne tenê bi gundê Teznê ve sînordar in. Ew li ser deverek fireh belav dibin. Bi taybetî di rojên dawî de, bêhna xurt a ji tesîsê derdikeve li niştecihên derdorê jî tê hîskirin. Dema ku em nêzîkî gund bûn, em careke din rastî vê bêhnê hatin ku ji hêla bayê ve dihat hilgirtin. Ev rewş careke din fikarên li ser bandora çalakiyên tesîsê li ser jîngeh û qadên jiyanê ronî dike.

Hesîna Araç ku li gundê Şemika a du kîlometre dûrî Teznê dijî, li dijî wêrankirinê nerazîbûn nîşan da.

Li vî gundî jiyan nemaye

Hesîna Araç, got ku ji ber avakirina tesîsê li gund, cihên jiyana wan di xetereyê de ne û wiha domand: “Bêhnek pir giran tê, bi taybetî ji ber tesîsê. Ji aliyekî din ve, ji ber madenê, wan derdora me ji her alî ve kolandine. Her kolandinek ku ew dikin, bêhnê çêdike. Dema ku em şibakeyên xwe vedikin, bêhn dikeve nav malên me. Ji ber vê yekê, em êdî nikarin şibakeyên xwe vekin. Li vî gundî jiyan nemaye. Ji bilî bêhnê, ji ber makîneyên ku dixebitin gelek toz jî heye. Ew axê li aliyê me dirjînin.”

Çavkaniyên avê û deverên jiyanê di xetereyeke mezin de ne

Hesîna Araç diyar kir ku ji ber tesîsê erdên çandiniyê, çavkaniyên avê û deverên jiyanê di xetereyek mezin de ne û got, "Ev av niha jehrî bûye. Wan ev tesîs li kêleka me ava kiriye. Niha ew dixwazin vê tesîsê li gundê Hesena jî ava bikin. Li her derê madenê dikolin û tînin tesîsa vir. Hemû mirovên li vir ji ber tesîsê nexweş in. Çandiniyên me şîn nabin. Heywanên me zirarê dibînin. Ew mirovan dixapînin û ji bo pereyek hindik neçar dikin ku di vê tesîsê de bixebitin. Ev bêhn ji bo me hemûyan jî pir xeternak e. Bi vê tesîsê wan gundê me bi rastî wêran û talan kirin. Her wiha ew plan dikin ku li vir kargehekê ava bikin. Hemû darên me yên fêkiyan zirar dîtine û hişk bûne, êdî şîn nabin. Ji ber jehrê bi vî rengî zirarê dibînin."

Em hemû nexweş in, kes guh nade me

Hesîna Araç, destnîşan kir ku rayedar wan paşguh dikin û wiha pê de çû: “Nexweşîn pir zêde bûne. Em hemû nexweş in. Wan hema hema erd û gundê me desteser kirine. Ew hemû jehr tînin vir û wan diceribînin. Hewldanên me bê encam man. Dewlet bi hêz e û wan her perçeyek ji erdê me girtiye. Kes guh nade me. Em li vir zilmê dibînin. Ew wê ava jehrîn tînin û dirjînin vir. Hemû dar û baxçeyên me hişk bûne. Serlêdanên me bê encam in. Em nikarin tiştekî bikin. Cihên jiyana me kêm bûne. Bêhn her ku diçe xirabtir dibe. Bêhn pir xirab belav dibe, nemaze dema ku ba lê dide. Dema ku wesayît derbas dibin toz radibe.”

Wan malên me jî wêran kirin

Hesîna Araç, ragihand ku ji ber teqîna dînamîtan di avahiya mala wê de şikestin çêbûne û bi van gotinan bertek nîşan da: “Ew her tim dînamîtê diteqînin. Dîwarên mala min şikestin. Li ber hilweşînê ye. Dema ku dînamît tê teqandin, mîna erdhejê ye. Pêşî erd dihejîne, paşê dengê teqînan tê. Wan malên me jî wêran kirine.”

Xetereya Li Ser Şemrexê Mezin Dibe

Derya Akyol, çalakvanek ji Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê ye. Derya, bal kişand ser bandorên jîngehî û civakî yên tesîsa Eti Bakır ku di bin banê Cengiz Holding de li Şemrexê dixebite. Derya Akyol diyar kir ku ji bilî tesîsa heyî, tê plankirin ku sê tesîsên nû yên din jî bên avakirin û destnîşan kir ku ev veberhênan dikarin zirarê bidin çavkaniyên avê, ax û tenduristiya giştî. Derya, got ku wêrankirina ekolojîk rasterast ne tenê bandorê li xwezayê dike, di heman demê de bandorê li şêwaza jiyanê, çand û pêşeroja civakê jî dike.

Talankirina axê, tunekirina kokên me yên çandî ye

Derya Akyol anî ziman ku sîstema kapîtalîst xwezayê li gorî berjewendiyên aborî vediguherîne kelûpelekê û got ku tiştê ku li Şemrexê qewimî nikare ji vê têgihîştinê serbixwe bê nirxandin. Derya destnîşan kir ku bikaranîna av û axê li gorî pêdiviyên hilberînê yên şirketan jiyana hemû zindiyan tehdît dike û wiha berdewam kir: “Dema ku em behsa wêrankirina ekolojîk dikin, em ne tenê behsa zirara li xwezayê dikin. Debara mirovan, jiyan, çand, ziman; bi kurtasî, hemû têkiliyên wan bi cihê ku lê dijîn re ji vê yekê bandor dibin.”

Encam divê bi baldarî bên lêkolînkirin

Derya Akyol bi bîr xist ku Komeleya Ekolojiyê ya Mêrdînê di 9’ê Nîsana 2026’an de nirxandina xwe ya bandorên li ser jîngehê yên hilberîna heyî û tesîsên nû yên plankirî yên Eti Bakır A.Ş. ku di nav Cengiz Holding de dixebite, bi raya giştî re parve kiriye. Derya, da zanîn ku divê encamên derbarê guhertinên di çavkaniyên ava binê erdê û qirêjiya avê bi baldarî bên lêkolînkirin. Derya ragihand ku di nirxandina komeleyê de hatiye diyarkirin ku di navbera salên 2014-2019’an de di pîvana avên bin erdê de di bîrên FSK-3 de guherînek girîng çêbûye. Derya da zanîn ku ev guherîn di heyama 5 salan de ji sedî 60 kêm bûye. Derya diyar kir ku bandora bikaranîna ava pîşesazî ya li ser vê guherînê divê bi lêkolîneke serbixwe derkeve holê û bal kişand ser tesbîtên qirêjiya avên avê yên li gorî rapora teknîkî ya Zanîngeha Teknîkî ya Bursayê ya Nîsana 2023'an.

Derya Akyol diyar kir ku raya giştî hatiye agahdarkirin ku nirxa pH-ê ya nimûneya ava qirêj wekî 3.52 hatiye pîvandin, nîşan dide ku mînak pir asîdî ye. Wê girîngiya lêkolînên berfireh û serbixwe ji bo parastina çavkaniyên avê û destnîşankirina asta qirêjiyê tekez kir.

Fîkarên jîngehê li ser projeyê

Derya Akyol diyar kir ku tê plankirin sê tesîsên nû li herêmê werin çêkirin, di heman demê de bandorên jîngehê yên tesîsa heyî têne nîqaşkirin û ev agahî dan: “Pêdiviyên avê yên tesîsên ku ji bo hilberîna kobalta paqijiya bilind, monohîdrata sûlfata zînko û oksîjenê têne plankirin dê bighîjin astên cidî. Hewcedariya tevahî ya avê ya van tesîsan wekî 356 metrekup di saetekê de tê destnîşankirin. Ger ku hilberîn bênavber berdewam bike ev mîqdar dê rojê bighîje 8,544 metrekupan. Bikaranîna plankirî ya kîmyewîyên wekî asîda nîtrîk, asîda hîdroklorîk û asîda sulfûrîk di hilberîna kobaltê de divê di derbarê hilanîna van madeyan, rêveberiya bermahiyan û tedbîrên ku li dijî rijandinên potansiyel bên girtin de bê zelalkirin. Divê bi berfirehî were lêkolîn kirin ka ev kîmyewî dê çawa werin hilanîn, dê çawa werin birêvebirin, dê çi tedbîr li dijî rijandinên potansiyel bên girtin û dê çawa çavkaniyên avê bên parastin. Em ji zexta zêde ya ku tesîsên nû dê çêbikin bêyî zelalkirinek têr li ser bandorên jîngehê yên hilberîna heyî bi fikar in. Armanca pargîdaniyê ya ji bo berfirehkirina hilberîna xwe, dikare di warê gihîştina giştî ya avê de û bandora wê ya li ser jiyana ekolojiyê ya ji bo mezinkirina hilberîna xwe çêbike.”

Jiyana civakî rastî guhertinên mezin hatiye

Derya Akyol balkişand ku çalakiyên pîşesaziyê nikarin tenê ji hêla bandora wan a li ser çavkaniyên xwezayî ve werin nirxandin, lê divê ji perspektîfa tenduristiya giştî jî werin nirxandin. Derya, got ku qirêjiya av û axê dikare bi rêya hilberîna çandiniyê û ewlehiya xwarinê bandorê li jiyana mirovên li herêmê bike. Derya Akyol wiha berdewam kir: “Divê lêkolînek berfireh li ser rewşa tenduristiya mirovên li herêmê were kirin. Bila kontrolên tenduristiyê yên pêwîst werin kirin û encam bi awayekî zelal bi raya giştî re were parvekirin. Wêrankirina ekolojîk a li Kurdistanê ji şert û mercên dîrokî û siyasî cuda nayê nirxandin. Ji demên berê heta niha ji ber pevçûn û polîtîkayên ewlehiyê qadên jiyanê zirar dîtine. Mirov ji cih û warên xwe bûne û jiyana civakî rastî guhertinên mezin hatiye.”

Derya Akyol, bal kişand ku polîtîkayên qezenc û ewlehiyê pêvajoyên ku hevdu dixwin in û destnîşan kir ku bikaranîna samanên xwezayî li gorî veberhênanên şirketên mezin yek ji nîşaneyên vê pêvajoya dîrokî ya îro ye. Derya Akyol, tekez kir ku têkoşîna ekolojîk li ser bingeha prensîba ku divê mirov xwedî gotin be û li ser erdnîgarî û pêşeroja xwe biryar bide ye û wiha domand: “Di dilê têkoşîna me de prensîba ku divê mirov xwedî gotin be û li ser erdnîgarî û pêşeroja xwe biryar bide heye. Em pêşniyar dikin ku mirov di biryarên ku rasterast bandorê li jiyana wan dikin de xwedî gotin bin û bikaribin pêşeroja qadên jiyana xwe diyar bikin.”

Têkoşîna ekolojîk ne tenê parastina xwezayî ye

Derya Akyol diyar kir ku xwepêşandana ku di 12’ê Nîsana 2026’an de li Kocakentê hat lidarxistin, berteka gel a li hember çalakiyên li herêmê tên kirin û îradeya wan a ji bo parastina cihên jiyanê nîşan daye. Derya axaftina xwe wiha bidawî kir: “Gel li dijî destwerdanên li ser av, erd û xwezayê dengê xwe bilind kir. Bertekên li dijî çalakiyên rojê, jeotermal û madenê li herêmên cuda yên Kurdistanê her ku diçe zêdetir xuya dibin. Çalakiya li Kocakentê jî beşek ji van têkoşînan bû. Têkoşîna ekolojîk ne tenê bi parastina çavkaniyên xwezayî ve sînordare, di heman demê de parastina çand, ziman, bîra civakê û pêşeroja gel wekî hêmanên bingehîn ên vê têkoşînê dihewîne. Hilberîn, divê li gorî pêdiviyên civakê were teşekirin, ne li gorî qezencên şîrketan. Helwesta me ew e ku xweza ne ji bo qezencên şirketan bê xerckirin, ku mirov li ser qadên jiyana xwe xwedî gotin û hêza biryardanê bin. Hilberîn li gorî pêdiviyên civakê bê teşekirin. Li Kurdistanê, têkoşîna ekolojîk ne tenê erd, av û xwezayê diparêze, di heman demê de çand, ziman, bîra civakê û pêşeroja mirovan jî diparêze.”