Cezayîr — Di nav qûmên çolên Cezayîrê ku bîranînek zindî û mîrateyek çandî ya kûr hildigrin de û li ser rûpelên romanên hemdem ên Cezayîrî, jina çolê wekî sembola berxwedan û orîjînalîteyê derdikeve holê. Di hûrguliyên jiyana xwe de, ew mîrateyek ku koka xwe ji dîroka herêmê distîne ye. Yek ji nivîskarên jin ên berbiçav, romannivîs û rojnamevan Cemîla Talabawî ye.

Cemîla Talebawî yek ji kesayetiyên berbiçav ên cîhana edebî û medyayê ya Cezayîrê ye. Ew li Beşçara paytexta herêma Saurá ya li başûrrojavayê welêt, ji dayîk bûye û mezin bûye. Peyzaja çolê ya derdorê beşek girîng ji ezmûna wê ya çandî û wêjeyî pêk aniye. Derbarê kok û çavkaniyên sereke yên ku xeyala wê ya afirîner xwedî kirine de, wiha dibêje: “Gavên min ên pêşîn ji aliyê qûm, kolan û qesrên ji kerpîçên heriyê yên Beşar ve hatin hembêzkirin. Xeyala min bi dengbêjiya melodiyên gelêrî yên dayîkan, kombûnên çêkirina avahiyan, bêhna biharatan, qehwe û çaya çolê ya li ser emberan hatî çêkirin û zêrên kevneşopî yên jinên herêmê ve hat teşekirin. Ev hemû hûrgilî di bîra min a zarokatiyê de kom bûn.”

Her çend kariyera wê ya akademîk û pîşeyî ew ber bi cîhana endezyariya mekanîkî ve bir jî, ev pisporiya teknîkî û zanistî rê li ber wê negirt ku gav bavêje cîhana peyvan. Di vî warî de, wê şopa gelek kesayetên mezin ên wêjeyî şopand ku tevî pisporbûna di warên wekî bijîşkî an hiqûqê de, berê xwe dan wêjeyê.

Ne tenê ji hêla hawîrdora wê ya derve ve jî jêhatîbûna wê çêbû. Wê piştgiriyek girîng jî wergirt ku di jiyana wê de xalek werçerxê nîşan da. Ew vê piştgiriyê wiha vedibêje: “Birayê min ê mezin modela min bû. Hê di zarokatiya min de, wî min teşwîq kir ku ez binvîsim. Wî beşek ji pirtûkxaneya xwe ji min re veqetand. Piştre ez bi xwendina tiştên cûrbecûr pêşve çûm.”

Mîrata çolê û perspektîfa felsefî

Ev mîrat bi tenê bi zarokatiyê ve ne sînordar nema; di hişê nivîskar de, ew veguherî perspektîfek felsefî û edebî li ser hebûna jinan a li başûrê Cezayîrê. Cemîla Talabawî bi dilgermî vê nêzîkatiyê wiha kurte dike: “Peyzaja çolê îlhambexş e. Jina çolê mîna guleke qûmê ye. Dema ku hûn guleke asayî diçirînin, ew hişk dibe. Lê guleke qûmê tewar dema ku ji kokê tê rakirin jî, qet hişk nabe, çirisandina xwe didomîne. Ji vê ramanê bû ku min çîroka xwe ya dirêj li ser vê gulê nivîsand û bijîşkek jin kir leheng. Bi vî rengî, min xwest tekez bikim ku jina başûrî ketiye hemû qadan.”

Bi destpêkirina nêzîkatiyek ku armanc dike wêneya stereotîpîk a jinan bişkîne, ew destnîşan dike ku wêjeya Cezayîrê bi piranî jina çolê bi awayekî dadperwer nîşan dide. Ew dibêje ku ev eleqe ne nû ye û ji salên 1930’an vir ve gelek nivîskar li ser peyzaja çolê dixebitin.

Projeya romanî û temsîlkirina jinan

Cemîla Talebawî ne tenê nirxa ku di nivîsên kesên din de ji jinan re tê dayîn destnîşan kir. Wê ev yek ji kevirên bingehîn ên projeya xwe ya romanî kir. Ev nêzîkatî di romana wê ya navdar "Wadî el-Henna" ku di sala 2017’an de ji hêla Weşanên Mim ve hatî weşandin de, bi awayekî zelal diyar e. Di vê cîhana vegotinê de, romannivîs, ji pelên hinarê îlhamê distîne û şahiyek hunerî pêşkêşî jinan dike ku pesn û qîmetê dide wan. Bi rêya karakterê "Uveyşe", ew beşdarî sivikkirina barê xizanî û êşê ya li ser milên jinan dibe. Ev jina ji Nimaviye, wekî sembola berxwedanê, hemû astengiyan red dike û hewl dide ku bighîje armanca xwe, ji bo jinên din ên li bajarê xwe dibe çavkaniya hêvî û ronahiyê.

Lê belê, çarçoveya romanê ji vê wêneya balkêş wêdetir diçe. Cemîla Talebawî me dibe welatê "Tîmî, herêma ku navê dîrokî yê Edrarê ye. Li vir, hawîrdorek tê nîşandan ku bi êş, niheqî û bermahiyên sîstema koletiyê ya berê bargiran e. Li wir, di bin siya de û dûrî têkoşîna lehengê çîrokê, trajediyên jinên din ku rastî cureyên cuda yên dûrxistinê hatine, derdikevin holê. Ev jin, ji aramiya hişê xwe hatine dizîn; girêdanên nêzîkbûn û dilovaniyê bi mêran re hatine şikandin û malên wan bûne dîwarên tenê, bê germî û aîdiyet. Şefeqa rizgarî û bextewariyê ji vana dûr hatiye girtin; şahî û mirovahî di bin zordariya civatek hişk a baviksalar de hatine jêbirin.

Ev lêkolîna berfireh li ser pirsgirêkên jinan bi tenê bi nivîsekê ve sînordar nîne. Cemîla Talebawî tekez dike ku jin di hemû romanên wê de bi awayekî xurt têne temsîlkirin. Di vê çarçoveyê de, ew "Dilê Spanyayê", ku yek ji romanên xwe yên berbiçav e, wekî mînak dide.

Di vê romanê de, jina başûrî ji cihê bûyerê winda nabe. Ew bi rêya fîgurek dayîkê ya sade, bi aqil û kûrahî dagirtî, ku nakokiya nasnameya mirovan a di navbera Rojhilat û Rojava de ji perspektîfa xwe birêve dibe, amade ye. Ev hebûna domdar a jinê pabendbûna nivîskar nîşan dide ku wê bike stûnek bingehîn di cîhana xwe ya vegotinê de, ku mijarên civakî û gerdûnî çareser dike.

Vê romana ku me behsa wê kir, di kategoriya romanên bi zimanê Erebî de Xelata Wêjeyî ya "Yemine Meşakra" stend.

Parêzvana bîr, mekan û têkoşîna dîrokî

Şahidiya afirîner a nivîskar bi vê yekê namîne. Ew dibêje ku di romana xwe ya "El-Habiyye" de, ew jina çolê wekî ku divê be pêşkêş dike. Bi vê yekê, ew ji nêzîkbûna kûrahiya başûr bi perspektîfek geştiyariyê an folklorîk a rûberî dûr dikeve.

Di vê nivîsa ku tijî bedewiya mîmariya kepçeyê û kolanên teng ên qesrên kevin e de, jin êdî ne tenê fîgurek li paşperdeyê ye; ew wekî parêzvanek rastîn a bîr û mekanê, mijarek çalak a ku bi jiyan û reseniyê lê dide, teşe digre. Ew her wiha wekî karakterek derdikeve holê ku dikare bi pêla bihêz a veguherîna civakî re mijûl bibe, di heman demê de nasnameya xwe ya bêhempa biparêze.

Ev nêzîkatiya dadperwerane ne tenê bi aliyên çandî û civakî ve sînordar e; ew têkoşîna dîrokî jî dihewîne. Jina başûrî di romana "El-Gar: Koçberiya Kandusi" de hebûneke berbiçav nîşan dide, ku çîrokeke bi sûcên ku ji hêla kolonyalîzma Fransî ve li kanên komirê yên başûrrojava hatine kirin ve girêdayî vedibêje.

Di vê çarçoveyê de, romana wê ya "Kenza" wekî rêzgirtinek ji bo "şehîd û mucahîdên çolê" yên ku ji bo serxwebûna Cezayîrê şer kirin û li ber xwe dan, xizmetê dike.

Bi van hemû navberên vegotinê, nivîskar eşkere dike ku jina başûrî ne tenê di parastina mîrat û nasnameya xwe de, her wiha di avakirina dîrok û azadiyê de jî rolek dilîze.