ژنانی عێراق: هەڵسەنگاندن بۆ پەروەردەی خێزانی و سیستمی چاکسازی دەکەن
داکۆکیکاران و چالاکوانانی مافی ژنان ڕایانگەیاندووە کە زیادبوونی حاڵەتەکانی جیابوونەوە لە عێراق پەیوەندی بە هۆکارە کۆمەڵایەتی و ئابووری و خێزانییەکان و تێکچوونی بارودۆخی ژیان و زیادبوونی بێکاری و هاوسەرگیری پێشوەختەوە هەیە.
ڕەجا حمید ڕەشید
عێراق- لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی جیابوونەوە، چالاکوانانی مافی مرۆڤ و مافی ژنان دەڵێن چارەسەری ڕاستەقینە لە هۆڵەکانی دادگادا نییە، بەڵکو لە باشترکردنی بارودۆخی ئابووری و دانانی میکانیزمی کاریگەرە بۆ ئاشتەوایی خێزان و دڵنیابوون لە تۆمارکردنی یاسایی هاوسەرگیری و پاراستنی مافی ئەندامانی خێزان.
لەم ساڵانەی دواییدا حاڵەتی جیابوونەوە لە عێراق بە هۆکاری جۆراوجۆر زیادی کردووە. بەپێی ئامارە فەرمییەکان لە مانگی ئابی ٢٠٢٦دا پێنج هەزار و ٧٧٥ حاڵەتی جیابوونەوە تۆمارکراون، واتە هەر هەشت خولەک جارێک دۆسیەی جیابوونەوە تۆمار دەکرێت. ئەم دۆخە پەرەسەندنی قەبارەی کێشەکە نیشان دەدات و تیشک دەخاتە سەر پێویستی چارەسەرکردنی نەک تەنها دەرئەنجامەکانی، بەڵکو ڕەگ و ڕیشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی.
جیابوونەوە لەگەڵ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان زیاد دەکات
دکتۆر بوشرە ئەلزوینی پسپۆڕی پرسی ژنان هۆکاری زیادبوونی حاڵەتەکانی جیابوونەوە دەگەڕێنێتەوە بۆ زنجیرەیەک گۆڕانکاری لە کۆمەڵگەی عێراقدا، و بەتایبەتی بۆ گۆڕانکاری لە بەها و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان. دکتۆر بوشرا ئەلزوینی ئاماژەی بەوە کرد کە جیابوونەوە لە کۆمەڵگەی عێراقی زۆر دەگمەن بوو لە ڕابردوودا، ئاماژەی بەوەش دا کە هاوکات لەگەڵ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، کرانەوەی خێرا بە ڕووی جیهانی دەرەوە و بڵاوبوونەوەی پلاتفۆرمی دیجیتاڵ میدیا، بڕیاری جیابوونەوە بۆ هەندێک کەس ئاسانتر کردووە.
دکتۆر بوشرە ئەلزوینی باسی لەوەش کرد کە هەندێک کەس بەبێ توانای هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی هاوسەرگیری دەچنە ناو ژیانی هاوسەرگیرییەوە، هەر بۆیەش کاتێک تووشی قەیرانێکی سەرەتایی دەبن، لەبری ئەوەی هەوڵی چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان بدەن یان بەدوای چارەسەردا بگەڕێن، جیابوونەوە بە ڕێگەیەکی دەربازبوون دەبینن. دکتۆر بوشرە ئەلزوینی ئاماژەی بەوەدا کە پلاتفۆرمی میدیای دیجیتاڵی و بەتایبەتی بەکارهێنانی بەربڵاوی مۆبایل و زیادبوونی کێشە پەیوەندیدارەکان، بوونەتە هۆکارێکی زیادە کە ململانێی هاوسەرگیریی توندتر دەکات.
دەستێوەردانی ئابووری و خێزان
دکتۆر بوشرە ئەلزوینی ئاماژه ی به وه دا که هۆکاره کانی وه ک فشاره ئابوورییه کان و بێکاری و ژیان له گه ڵ خێزانی هاوبه شدا کاریگه ڕییان له سەر سه قامگیری ژیانی هاوسەرگیری هەیە، ئاماژه ی به وه شدا که ئه م دۆخه به تایبه تی کاتێک خراپتر ده بێت کاتێک پێکه وه ژیانی هاوبه ش ده بێت به ده ستێوه ڕدانی به ڕده وام له ورده کارییه کانی په یوه ندی نێوان ژن و مێرد. دکتۆر بوشرە ئەلزوینی دەڵێت: "هەرچەندە دەستێوەردانی خێزان شتێکی ئەرێنییە بۆ مەبەستی چارەسەرکردن یان کەمکردنەوەی ناکۆکی، بەڵام هەندێک دەستێوەردان دەتوانێت ببێتە هۆی جیابوونەوە. بۆ نموونە ئامۆژگارییەکانی وەک "مۆڵت و ڕزگاربوون" کولتوری پێشوەختە تۆمارکردنی تەڵاق بەهێزتر دەکات. هەندێک خێزان هێشتا هاوسەرگیری وەک ئامرازێک بۆ "پاراستن و پاراستن" دەبینن و منداڵەکانیان لە تەمەنێکی گەنجدا هاوسەرگیری دەکەن بەبێ ئەوەی هەڵسەنگاندن بۆ ئەوە بکەن کە ئایا یان نا دەتوانن بەرپرسیارێتیەکان لە ئەستۆ بگرن ئەوانەی هاوسەرگیری دەکەن بەم زووانە تێدەگەن کە ژیانی هاوسەرگیری زۆر جیاوازە لەو وێنەیەی کە ئاهەنگی هاوسەرگیری و ئاهەنگەکان پێشکەشی دەکەن، و لە ڕاستیدا لەسەر پابەندبوون و لێکتێگەیشتن و بەرپرسیارێتی بنیات نراوە."
دکتۆر بوشرا الزوینی جەختی لەوە کردەوە کە جیابوونەوە بە مانای کۆتاییهاتنی کێشەکان نییە و بەپێچەوانەوە سەرەتای زۆرێک لە بەرپرسیارێتییە لە کاتی لەدایکبوونی منداڵ، هەروەها دەڵێت ئەوانە بریتین لە پێدانی نەفەقە و دۆسیەی دادگا و ڕێوشوێنی یاسایی و لێکەوتی جۆراوجۆری کۆمەڵایەتی و دەروونی.
پەروەردەی پێش هاوسەرگیری پێویستییەکە
دکتۆر بوشرا ئەلزوینی ڕایگەیاند کە دەوڵەت و دامەزراوە پەیوەندیدارەکان دەورێکی زیاتریان هەبێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕێژەی زۆری جیابوونەوە و پێشنیاری کرد کە دامەزراوەی تایبەت و پرۆگرامی تایبەت بۆ ئەوانەی خۆیان بۆ هاوسەرگیری ئامادە دەکەن دابمەزرێن. دکتۆر بوشرە الزوینی لە درێژەی قسەکانیدا بەم شێوەیە وتی: پێویستە ئاستی هۆشیاری ژن و پیاو سەبارەت بە سروشت و پێداویستی ژیانی هاوسەری بەرز بکرێتەوە و چەمکەکانی وەک لێکتێگەیشتن و دڵسۆزی و هاوکاری و بەرپرسیارێتی بەهێز بکرێن، هەرچەندە ناکۆکی خێزانی سروشتییە، بەڵام نابێت تەڵاق یەکەم چارەسەر بێت لە چارەسەرەکاندا ناکۆکی بچووک وەک خەرجییەکانی ماڵ، خۆراک یان دەستێوەردانی خێزان ئەگەر گفتوگۆ و دەستێوەردانی ئاشتیانە نەبێت، لەوانەیە ئەم کێشانە گەشە بکەن”.
ئامادەکردنی تاکەکان بۆ بەرپرسیارێتی یارمەتیدەر دەبێت بۆ کەمکردنەوەی ململانێکان
دکتۆر بوشرە ئەلزوینی، ئاماژەی بەوەدا کە هۆشیارییەکان لەبارەی بەرپرسیارێتی هاوسەرگیری چارەسەرێکی سەرەکییە و وتی: ئامادەکردنی تاکەکان بۆ ئەم بەرپرسیارێتییە یارمەتیدەری کەمکردنەوەی ململانێکان دەبێت، داوا لە خێزانەکان دەکەم ڕۆڵی ئاشتیانەی خۆیان بەهێزتر بکەن و داوای پاڵپشتی لە ئەندامانی خێزانەکە بکەن کە خاوەنی زیرەکی و عەقڵن پێش ئەوەی بڕیاری جیابوونەوە بدەن”.
بەهێزکردنی ڕۆڵی توێژەرانی کۆمەڵایەتی
بوشرە ئەلزوینی ڕایگەیاند کە پێویستە ڕۆڵی توێژەرانی کۆمەڵایەتی لە دادگاکاندا بەهێز بکرێت و پێشنیاری کرد کە مەودای دەستێوەردانەکانی سازان لە دۆسیەکانی یاسای خێزاندا فراوانتر بکرێت.
دکتۆر بوشرە ئەلزوینی داوای لە دادگاکان کرد ژووری تایبەت بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان هاوسەرەکان ئامادە بکەن و پێشنیاری کرد کە ئەزموونی وڵاتانی وەک ئوردن سوودی لێ ببینن، وتارەکەی بەم قسەی خوارەوە کۆتایی پێهێنا: “بوونی توێژەری کۆمەڵایەتی پسپۆڕ لەم بوارانەدا ڕێگە بە هاوسەرەکان دەدات لە دەرەوەی ژینگەی دادگا گفتوگۆ بکەن و هەندێک کێشە چارەسەر بکەن پێش ئەوەی بچن بۆ جیابوونەوە”.
هاوسەرگیری نافەرمی ژنان لە مافەکانیان زەوت دەکات
ئیسرا ئەلخەفاجی پارێزەر هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە دەستوەردانی خێزان و فشارە ئابوورییەکان و جیاوازی لە پاشخانی کۆمەڵایەتی هاوسەرەکاندا هۆکاری سەرەکین کە دەتوانن ناکۆکی گەورەتر بکەن، سەرنجی خەڵک بۆ هاوسەرگیری و جیابوونەوە کە لە دەرەوەی سیستەمی فەرمی دادگا ڕوودەدەن.
ئیسرا ئەلخەفاجی ڕوونیشیکردەوە، تۆمارنەکردنی یاسایی هاوسەرگیری و نەبوونی هیچ بەڵگەنامەیەکی فەرمی کە پەیوەندی هاوسەرگیری و ماف و پابەندبوونەکانی پەیوەندیدار پشتڕاست بکاتەوە، بەشێکی زۆر لە ژنان لە مافەکانیان زەوت دەکات.
پێەوەری هاوسەرگیری سەرکەوتوو تەنها بە گەیشتن بە تەمەنێکی دیاریکراو سنووردار نییە
پارێزەر ئیسرا ئەلخەفاجی لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت: "هاوسەرگیری بەپەلە، بەتایبەتی ئەوانەی کە منداڵی خوار تەمەنی یاسایی تێدایە یان ئەوانەی کە هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی کە پێویستە بۆ هاوسەرگیری یان توانای هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی، هۆکارێکی دیکەیە کە ئەگەری جیابوونەوە زیاد دەکات. پێوەر بۆ هاوسەرگیری سەرکەوتوو سنووردار نییە بە گەیشتن بە تەمەنێکی دیاریکراو، دەبێت پەیوەستە بەوەی کە ئایا کەسێک لە ڕووی دەروونی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە ئامادەیە بۆ وەرگرتنی ئەو... بەرپرسیارێتی بنیاتنانەوە و بەڕێوەبردنی خێزانێک."
یاسای توند پێش هاوسەرگیری
ئیسرا ئەلخەفاجی ئاماژەی بەوەدا کە یاسا و مەرجی ڕوون پێویستە بۆ ئەوەی گرێبەستی هاوسەرگیری بکرێت، بڕیاری هاوسەرگیریش نابێت لەسەر بنەمای سۆز و فشاری کاتی یان فشاری کۆمەڵایەتی بێت، بەڵکو لەسەر ئامادەیی ڕاستەقینە بێت بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی بنیاتنانی خێزان لە ئەستۆ بگرێت.
ئیسرا ئاماژەی بەوەدا کە ڕێکار و مەرجەکانی پێشوەختە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی هاوسەرگیری منداڵان یان هاوسەرگیری بەپەلە کە بەبێ ئامرازەکانی دەستەبەرکردنی ئاستی ژیانی سەرەتایی ئەنجام دەدرێن. هه ڕوه ها ڕایگه یاند که بۆ چاره سه ڕکردنی ئه م کێشه یه پێویسته هاوسه نگێک بدۆزرێته وه له نێوان مافی هاوسه ڕگیری و پێویستی مسۆگه ڕکردنی ئه و مه ڕجه سه ڕه تاییانه ی که بۆ سه قامگیری خێزان جێبه جێ ده کرێن و جه ختیشی کرده وه که ده بێت زانیاری هه بێت و ئه وانه ی خۆیان بۆ هاوسه ڕگیری ئاماده ده که ن ده بێت له یاساکان ئاگادار بکرێنه وه .