سارا پورخەزری

 

کرماشان ـ کەشە گشتییەکانی شارەکان جیاوازییەکی ڕوون لە ئامادەبوونی ژنان و پیاواندا نیشان دەن، چونکە ژنان ڕووبەڕووی سنووردارکردنی کۆمەڵایەتی و ئەمنی دەبنەوە کە ئازادییان لە بەکارهێنانی شوێنە گشتییەکاندا کەم دەکاتەوە، ئەم ڕاستیە کاریگەریی کولتووری پیاوسالاری لە دیزاینکردنی شار و دابەشکردنی هەڵبژاردنەکانی ئامادەبوون و بەشداریپێکردن تیایدا نیشان دەدات.

 

لە ڕیزی بەنزینخانەکاندا پیاوان یەک بە یەک چاوەڕێ دەکەن تا تانکی ئۆتۆمبێلەکانیان پڕ بکەنەوە، لە نزیکەوە، لە بەشی ئامێرەکانی وەرزشی پارکەکەدا، ژمارەیەک پیاوی تەمەن ناوەڕاست بە جدی وەرزش دەکەن، پیاوانی دیکەش کە پاسکیلەکانیان بە لایەکدا بەجێهێشتووە، لە ڕیزدا وەستاون و چاوەڕێی نۆرەی خۆیان دەکەن بۆ بەکارهێنانی ئامێرەکان، لە نزیک ئەم شوێنە کۆمەڵێک دوکان، کە نزیکەی ١٠ دوکان،  هەموویان خاوەندارێتی پیاون، کۆبوونەتەوە و بە دەنگی بەرز لەسەر کێشەی وەستانی ئۆتۆمبێل گفتوگۆ دەکەن.

 

یەکێک لەو دوکانانە سەرتاشخانەیە، پیاوێک لەسەر کورسییەک دادەنیشێت لە کاتێکدا سەرتاشەکە بە وریاییەوە قژی دەبڕێت و چەند هەنگاوێک لە دوورییەوە، دەروازەیەکی چوونە ژوورەوە بۆ ژێرزەمینێک دەردەکەوێت، هەر کە سەری کەمێک دابەزێنرا، ئەوەی لە ناوەوەیە دەبینرێت: دەیان پیاو کە شۆرتیان لەبەردایە و بەنزیەکی جەستەیان ڕووتە وەرزش دەکەن.

 

بەڵام لەم دیمەنە بچووکەی ژیانی ڕۆژانەدا، ژنان لە کوێن؟ چۆن دەبێت لە دیمەنێکدا کە لایەنە جیاوازەکانی ڕۆژێکی ئاسایی بەرجەستە دەکات، هیچ شوێنەوارێک بۆ بوونیان نەبێت؟ ئایا ژنان نزیکەی نیوەی تاکەکانی کۆمەڵگە پێکناهێنن؟ کەواتە بۆچی هیچ نیشانەیەکی ئامادەبوونیان لە هیچ یەکێک لەم شوێنانەدا دەرنەکەوتووە؟

 

ئەم نەمانە هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ڕاستی کۆمەڵایەتی لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، کە نیوەی ئەوانەی بەشداری لە بونیادنانی ئەم کۆمەڵگەیەدا دەکەن بە کردەوە لە زۆرێک لە کەشە گشتییەکان دوور خراونەتەوە، ژینگەی شارستانی، شوێنە گەشتیارییەکان، ڕێڕەوەکانی هاتوچۆ، تەنانەت سادەترین خزمەتگوزارییە ڕۆژانەکانیش، بە شێوازێک دیزاین و ڕێکخراون کە پێشنیاری ئەوە دەکەن بۆ پیاوان تەرخان کراون، بۆ جەستەی پیاو، پێداویستییەکانیان، ئامادەبوونی بەردەوامی پیاو، لە چنینێکی لەم جۆرەدا، ژن تەنها نابینرێت، بەڵکو بابەتەکە وەها دەردەکەوێت وەک ئەوەی لە بنەڕەتەوە بۆ ئامادەبوون لەم کەشانەدا بانگهێشت نەکراوە.

 

پاشەکشەی پلەبەندیی ژنان لە کەشە گشتییەکاندا

هەرچەندە ئەم وێنەیە ڕەنگە زیادەڕەوی لێ بکرێت، بەڵام لە ڕاستی کۆمەڵایەتی ئەوە نیشان دەدات کە ژنان لە بەشێکی زۆری کەشی گشتیدا دەستڕاگەیشتنێکی یەکسانیان پێیان نییە، جگە لە ئامادەبوونێکی زوو تێپەڕ و تەنانەت لە هەندێک شوێنیشدا لە ترسی هەراسانکردنیان بۆ ماوەیەکی کورت خۆیان لە ئامادەبوون دەپارێزن.

 

ئەم سنووردارکردنانە لە شوێنە جیاوازەکاندا دەردەکەون، کە ئارێشتگای ژنان لە پشت پەردەکان و ئامرازەکانی داپۆشینەوە دەشاردرێنەوە، هۆڵە وەرزشییە تایبەتەکانی ژنان لە دیدی دەرەکی جیا دەکرێنەوە، لە کاتێکدا پاسکیل سواری و بەکارهێنانی ئامێرە وەرزشییەکان لە باخچەکاندا بە کردەوە بۆ پیاوان دەستکەوتووترە، لە تاکسیەکانیشدا ژنێک بە فشارەوە لە نزیک دەرگاکە دادەنیشێت بۆ ئەوەی کەمترین خۆلێدان بێت، لە تەنیشت پیاوێکەوە کە شوێنی زیاتر بۆ خۆی داگیر دەکات، کە ئەمەش وێنەیەکی سادەی نایەکسانی لە بەکارهێنانی کەشی گشتیدایە.

 

لە شەقامەکان و بازاڕی کاریشدا، پشکی پیاوان لە شۆفێری، پیشەکان، شوێنەکانی کاتبەسەربردن، هەلی بەشداریی کۆمەڵایەتییدا زاڵە، ئەم نیشانانەی کە لە سەرتایەوە ئاسایی دەردەکەون، کاتێک پێکەوە کۆدەبنەوە، دەریدەخەن کە چۆن پێکهاتە کۆمەڵایەتی و شارستانییەکان ژنان لە ئامادەبوونی ئازاد و ئەزموونکردنی یەکسانی لە کۆمەڵگەدا دوور دەخەنەوە.

 

فەرەنگیس ئیلیاسی (ناوی خوازراو)، کە چالاکوانێکی بواری مافەکانی ژنانە، وتی: ڕێژەیەکی زۆر بەرزی کەشە گشتییەکان بە کردەوە بە تەواوی لەژێر کۆنترۆڵی پیاواندایە، مەبەست ئەوە نییە کە ئەم شوێنانە بە فەرمی و ئاشکرا لەسەر ژنان قەدەغەن، بەڵکو بارودۆخە کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئەمنییەکان بە شێوازێک چاک بوون کە ئامادەبوونی ژنان لە زۆرێک لە شوێنەکاندا قورس یان سنووردار یان تەنانەت ئەستەم دەکات، چیاکان، لێوارەکانی سروشت، دارستانەکان، دەریاچەکان، سەدان شوێنی هاوشێوە، لە ڕواڵەتدا وەک کەشی ئازاد و گشتی دەردەکەون، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە هیچ ژنێک ناتوانێت بە تەنها و بە بێ دڵەڕاوکێ لەم ژینگەیانەدا ئامادە بێت.

 

ئەگەر سەیری ڕێگاکان بکەین، دەبینین کە نزیکەی لە ٩٠٪ی شۆفێرەکان پیاون، لە کەشە شارستانییەکانیشدا، بەشێکی گەورەی شوێنەکان لەلایەن ژنانەوە بە کردەوە بەکارنایەن، ژنان ناتوانن لەوێدا بە ئاساییشێکی ڕێژەیییەوە هاتوچۆ بکەن تەنها لە ژمارەیەکی سنووردار لەو ناوچانە نەبێت کە قەرەباڵغن یان لە ناوەندی شاردا هەڵکەوتوون، وتی: ئەگەر سەیری ئامارەکانی دامەزراندن بکەین، دەبینین کە نزیکەی لە ٩٠٪ی کارەکان لە ئێراندا لەلایەن پیاوانەوە بەڕێوە دەبرێن، ئەمەش وتای ئەوەیە کە بەشێکی گەورەی ژنان لە هیچ ژینگەیەکدا ئامادە نابن کە وەک شوێنێک بۆ ئەنجامدانی کار هەژمار بکرێت، لە لایەکی تریشەوە، وەک پێشتر ئاماژەم پێدا، بەشێکی گەورەی شوێنەکانی کاتبەسەربردن و گشتییەکانیش بوونەتە دەرەوەی دەستپێگەیشتنی ژنان، کۆی ئەم بارودۆخانە دەریدەخات کە ژنان بە کردەوە لە بەشە فراوانەکانی کۆمەڵگە دوور خراونەتەوە، ئامادەبوونیان لە ماڵدا سنووردار بووە.

 

شارو کاتی پیاوسالاری

بەڵام سیستەمی پیاوسالاری تەنها ئامادەبوونی ژنان لە هەندێک شوێنیدا سنووردار ناکات، بەڵکو کاتی ئامادەبوونیان لە شاردا دیاری دەکات، چونکە ئاوابوونی خۆر بۆ زۆرێک لە ژنان واتای گەڕانەوەیە بۆ ماڵەوە و کۆتایی هاتنی بوونیان لە کەشە گشتیدا، لە کاتێکدا پیاوان ڕووبەڕووی هیچ سنووردارکردنێکی هاوشێوە نابنەوە، هەروەها کەشە گشتییەکان بۆ بەکارهێنانی هەمووان دیزاین کراون، بەڵام لە ڕاستیدا، زۆرێک لە خزمەتگوزارییەکان، لە ڕێڕەوی هاتوچۆ و ڕووناکی دانانەوە بگرە تاوەکو بەکارهێنانی زەوییە دەوروبەرییەکانی شەقامەکان، ئامادەبوونی پیاوان ئاسانتر دەکەن، لە کاتێکدا ژنان ڕووبەڕووی سنووردارکردن و نەبوونی ئاساییشی زیاتر دەبنەوە.

 

ئەم دۆخە دەرئەنجامی ساڵانێکە لە پلاندانانی شارستانی پیاوانە، ئەوە نیشان دەدات کە شوێن و کاتی بوونی ژنان لە شارەکەدا دەتوانرێت لە ژێر کاریگەری پێکهاتە پیاوسالارییەکانیشدا بێت، پرسێک کە تیشک دەخاتە سەر پێویستی ژنان بۆ خەباتکردن و ئامادەبوون و مافە یەکسانەکانیان.