MALVA MUHEMMED

Navenda Nûçeyan — Rojhilata Navîn di qonaxek veguherînên bilez ên siyasî, ewlehî û civakî re derbas dibe, ku di bin siya şer, pevçûn û destwerdanên herêmî û navneteweyî de ye ku hevsengiya hêz û bandorê li herêmê ji nû ve diguherînin. Krîzên navxweyî ku bi berjewendiyên herêmî û navneteweyî ve girêdayî ne, ji Sûriye, Yemen û Sûdanê bigre heya Îran û Tirkiyeyê û pirsgirêka Kurd, fikarên li ser serwerî, aramî û mafên gelan zêdetir dikin.

Di nav van veguherînan de, gelek pirs derdikevin holê; derbarê pêşeroja pergala herêmî, xwezaya dewleta neteweyî, rola hêzên herêmî û navneteweyî ya di şekildana pêşeroja herêmê de û encamên şer û pevçûnan li ser civakan, bi taybetî jinan û komên marjînalîzekirî.

Ji bo lêkolîna cewhera van veguherînan, gelo herêm bi rastî ber bi rêkûpêkek herêmî ya nû ve diçe, bandorên wê li ser pêşeroja dewlet û civakan çi ne, rola hêzên herêmî û navneteweyî li Sûriye, Yemen, Sûdan û Îranê û pêşeroja pirsgirêka Kurd li Sûriye û Tirkiyeyê, ajansa me hevpeyvînek bi çalakvana siyasî û aktîvîsta jin Nûbihar Mistafa re kir. Beşa yekem a hevpeyvînê li ser van pirsgirêkên sereke û bandorên wan ên li ser pêşeroja herêmê disekine.

Werin em ji tabloya herêmî ya berfirehtir dest pê bikin. Îro hûn bûyerên ku li Rojhilata Navîn diqewimin çawa dinirxînin?

Nêzîkî sedsalek piştî Peymana Sykes-Picot ku beşdarî xêzkirina nexşeyên cîhanê, bi taybetî herêmê û dabeşkirina wê ya li gorî berjewendiyên hêzên serdest ên wê demê bû, bi giranî bazirganî û darayî, cîhan şahidê pêşketinên bilez û veguherînên li pey hev e. Sedsalek şûnda, ev nexşe dest pê kirine ku ji bo berjewendiyên nû yên qezenc-ajotinê yên hin ji van hêzan bibin asteng. Ev yek bûye sedem ku ew tiştê ku dikare wekî "plana sedsalê" were binavkirin ji bo ji nû ve şekildana herêmê bicih bînin.

Di vê çarçoveyê de, hin hêzên serdest hewl didin ku sînorên siyasî yên heyî biguherînin û di heman demê de, hikûmetên ku ew wekî astengiyên li pêşiya berjewendiyên xwe dibînin biguherînin. Berovajî vê, hêzên din armanc dikin ku sînorên heyî, ango sînorên Sykes-Picotê biparêzin, lê tevgera hikûmetan biguherînin an jî ji nû ve şekil bidin wan da ku li gorî berjewendiyên xwe bin.

‘Em şahidên lezandina pêşketinan in’

Di nav van berjewendiyan de ya herî girîng enerjî û çavkaniyên enerjiyê û rêyên veguhestina enerjiyê bo parzemînên ku hêzên serdest lê ne, nemaze Ewropa û Emerîkayê ne. Ji ber vê yekê, em şahidê lezandina pêşketinan in, çi bi rêya avakirina hevpeymaniyên nû, amadekirina planên nû û afirandina şerên nû li herêmê, çi jî li ser asta navneteweyî bi rêya şerê Rûsya-Ukraynayê, şerê Îsraîlê li Xezayê û şerên ku em li Sûdan, Sûriye, Iraq, Îran û Lubnanê dibînin.

Ev pêşketin bi tundî diqewimin. Ew pevçûn û şer in ku herêm û gelan, îdiayên wan ên serwerî û xweseriyê hedef digirin. Heta welatên ku ji şer nehatine destgirtin jî ji van planan bêpar nînin, ew jî bi kêmbûna azadî û demokrasiyê re rûbirû ne. Ev helwest bi lihevkirina hikûmetên di nav dewletên neteweyî de bi berjewendiyên hêz û hêzên mezin ve girêdayî ye.

Bi dîtina we, em di heman demê de bi çend krîzan re rûbirû ne û her yek ji wan xwediyê sedem û pêvajoyeke xweser e? Ma ev krîz amajeyê bi veguherînên berfirehtir ên di hevsengiyên hêz û bandorê yên li herêmê de dikin?

Em bi krîzên ewlehiyê û rewşên bêaramiyê, krîzên aborî yên giran, krîzên siyasî û kêmbûna demokrasiyê û her wiha bêaramiya civakî, pirsgirêkên ku jin û ciwan pê re rûbirû dimînin, bêkarî û koçkirina mêjiyan re rûbirû ne.

Dibe ku her krîzek sedem û rêça xwe ya taybetî hebe lê belê, ji bo hemûyan tiştek hevpar heye. Ango, ev krîz wekî encama polîtîkayên navneteweyî yên hêzên serdest û dewletên ku dixwazin herêmê ji nû ve teşe bikin û Rojhilata Navînek ava bikin ku li gorî berjewendî, planên ewlehiyê û ajendayên wan ên darayî û qezenc-ajotinê be, derdikevin holê.

Lê belê, ev planên navneteweyî bêyî amûr û berfirehkirinên di nav herêmê de nikarin biserkevin. Em vê yekê bi rêya rêveberî û hikûmetên li ser asta herêmî yên desthilatdar dibînin. Ev rêveberî li gorî van berjewendiyan tevdigerin û dixwazin sûd werbigirin, hetta bi hesabê berjewendiyên neteweyî, serweriya neteweyî û lihevhatina bi civakan re.

Li hemberî van guhertinan, mirov dikare bêje ku Rojhilata Navîn bi rastî ketiye serdemeke ku sîstema herêmê ji nû ve tê teşekirin? Ger em behsa qonaxeke nû bikin, taybetmendiyên wê yên sereke çi ne?

Li ser asta navneteweyî û herêmî, em di warên cûrbecûr de ber bi guhertinên bingehîn ve diçin. Gelek stûn, enî û bizavên îdeolojîk hewl didin ku rûyê nû yê Rojhilata Navîn teşe bikin. Dewletên kapîtalîst û hêzên ku di asta herêmî de piştgirî didin wan an jî bi wan re hevkariyê dikin, hewl didin ku herêmê li gorî berjewendiyên xwe ji nû ve teşe bikin. Ev yek ewlehiya rêyên enerjiyê, bidestxistina karkerên erzan û bikaranîna çavkaniyên avê, enerjiyê û çavkaniyên petrolê yên erzan û domdar dihewîne. Ew her wiha hewl didin ku herêm nikaribe li hember van planan bisekine.

Lê belê, em nikarin bêjin ku pêşeroj dê li gorî vê planê bê teşekirin. Ji ber ku tevgerên berxwedanê, civakên hişmend, rêxistinên civaka sivîl, tevgerên çepgir û jinan û gelên bindest hene ku li dijî van planan derdikevin û li ber xwe didin. Ji bo têkbirina van planan, tevlîbûn, rêxistin û hevgirtinek mezintir hewce ye. Bi vî rengî, li dijî eniya dewletên kapîtalîst hevpeymaniyek dikare bê avakirin.

Îranê heta niha stratejiyeke cuda li herêmê şopandiye. Bi rêya Hizbullah, Heşdî Şebî, Hûsî û yên din, dikaribûye şer li derveyî axa xwe bihêle. Lê belê, niha operasyoneke leşkerî ya nû li dijî van koman hatiye destpêkirin. Gelo stratejiyeke nû ya dijî-Îranê tê pêşxistin? Gelo dixwazin Sûriyeyê jî ber bi van pevçûnan ve bibin? Bandora şerekî ku hemû deverên ku Îran lê bandorin dike hedef, wê bandorek çawa li ser heremê bike?

Pêşî, derbarê Îranê de, ez nafikirim ku ew karîne xwe ji şer dûr bixin. Bi rastî, Îran di hundirê xwe de rewşek şer dijî. Rejîma Îranê ne tenê mafên mirovên ku di nav sînorên wê de dijîn paşguh dike, her wiha mafên jinan jî paşguh dike. Ger ku Îran bixwaze di rewşek wisa de be ku bikaribe li hember her şerekî derve bisekine, divê pêşî avahiya xwe ya navxweyî li ser bingehên saxlem ava bike. Ev tenê bi misogerkirina ewlehiyê, rakirina rewşa awarte û naskirina mafên hemû gelê xwe, her wiha mafên wan ên çandî û neteweyî bi rêya destûrê dikare pêk bê.

Ez bawer dikim ku Îran bi du vebijarkan re rûbirû ye: An ew ê reformên navxweyî bidomîne, pergalek demokratîk ava bike ku mafên hemû gelê xwe garantî bike û cihêrengiya çandî û neteweyî di nav dewletê de hembêz bike, an jî ew ê ber bi lawaztirbûnê ve here. Li vir, mebesta min ne hewce ye ku hilweşîna dewlet an hikûmetê, an guhertinek di wateya kevneşopî ya rejîmê de be. Di şûna wê de, Îran dikare bibe welatek lawaz û şkestî, nemaze ji ber zextên ku ew pê re rûbirû dimîne - dorpêça hewayî, darayî û aborî - û aloziya aborî û ewlehiyê ya navxweyî.

Ji ber vê yekê, heta eger Îran bikaribe bijî jî, dibe ku ew êdî nebe ew Îrana ku me berê dizanibû. Ew dikare bibe dewletek ku bi valahiyên navxweyî yên girîng re rû bi rû ye û di kapasîteya xwe ya îspatkirina serweriya xwe de kêmbûnek dijî. Ji ber vê sedemê, ez dubare dikim ku Îran du vebijarkan li ber xwe dide, an ew ê pergal û şêweya rêveberiya xwe ber bi demokrasiyê ve biguherîne, bi saya çavkaniyên xwe yên mirovî û madî bibe dewletek bihêz, an jî ew ê ji ber pirsgirêkên ku pê re rûbirû ye bêtir qels bibe.

‘Bilindkirina dengê komên marjînalîzekirî û bindest dikare bo welêt bibe çavkaniyek zengîniyê’

Derbarê Hizbullah, Heşdî Şebî û Hûsiyan ku pirî caran wekî ‘girêdayiyên’ Îranê têne binavkirin de, helwesta me zelal e, bêyî ku di medyayê de çi termînolojî were bikaranîn, nemaze ya ku ji hêla hêzên mezin ve tê serdestkirin. Em mafê her civatek mirovî, neteweyek an komeke etnîkî, çi olî be çi mezhebî, diparêzin ku çarenûsa xwe diyar bikin û di nav dewleta xwe de bi awayekî lihevhatî bi berjewendiyên neteweyî re temsîl bibin û dengek wan hebe. Em bawer dikin ku bilindkirina dengê komên marjînalîzekirî û bindest ên ji netewe, kêmnetewe û komên etnîkî yên cûda dikare ji bo welêt bibe çavkaniyek dewlemendiyê û dê nasnameya neteweyî an serweriya neteweyî qels neke.

Li gorî vê prensîbê, em li kêleka hemû hêzên ku li dijî dagirkeriyê li ber xwe didin radiwestin û mafê xweparastinê diparêzin; ji ber ku li dijî dagirkeriyê li ber xwe dan û xwe parastin mafekî rewa ye. Rastiya ku li ser rêbazên berxwedanê nêrînên cuda hene, divê nebe sedema nirxandinên neyînî yên berxwedanê; ev mijarek cuda ye. Lê belê, pîvanên bingehîn hene ku divê bên şopandin, berxwedan û parastina mafên komên marjînalîzekirî, kêmneteweyan û neteweyan divê bi berjewendiyên neteweyî re lihevhatî be, beşek ji jiyana aştiyane be û zimanê sereke divê diyalog be, ne çek. Her çekek ku di şerê navxweyî de tê bikaranîn an çekên bêkontrol ên li derveyî çarçoveya serweriya neteweyî, di dawiyê de dibin barek ji bo civak û dewletê. Ew tenê şer dirêj dikin û pevçûnê kûrtir dikin.

Şerê li Yemenê û meseleya Hûsiyan xwedî faktorên navxweyî û derveyî ne. Gelo mimkun e ku Yemen wekî meydana şerekî di navbera Erebîstana Siûdî û Îranê de bê dîtin?

Em dikarin vê rêbazê, bi mînaka Yemenê, li welatên din ên herêmê bicîh bînin. Şer û pevçûnên navxweyî dikarin di çarçoveya nakokî û nerazîbûnên navxweyî de werin dîtin, lê belê ew ji destwerdanên derveyî serbixwe nînin.

Pirsgirêkek heye derbarê dûrxistina dîrokî ya Hûsiyan a li Yemenê de. Lê belê, pirsgirêk bi vê yekê ve sînordar nine. Hikûmeta rewa ya Yemenê ji hêla darayî, ewlehî, îstîxbarat û leşkerî ve ji hêla Erebîstana Siûdî ve tê destekkirin. Di berdêla vê de, Îran çekan dide Hûsiyan. Ev rewş şer bêtir gur dike.

Heta ku komên civakî û nifûs girêdayî hêzên derve bimînin, ew nikarin di nav hev de çareseriyan bibînin. Hêzên derve tenê dema ku ev yek xizmeta berjewendiyên wan bike, mudaxeleyî welatekî din dikin. Aktorên navxweyî, çi hikûmeta rewa be çi jî Hûsî, divê bi aqilmendîtir tevbigerin. Divê ew pirsgirêkan bi diyalog û danûstandinan çareser bikin û pergalekê biafirînin ku berjewendiyên aliyên cûda di nav xwe de bigire û hemû hêzên li Yemenê temsîl bike.

Girêdayîbûna bi aliyên derve re aloziyê zêde dike û aloziyê gur dike. Ev e tiştê ku em li Yemenê dibînin. Tiştê ku di medyayê de wekî pevçûnek di navbera hikûmet û Hûsiyan de tê pêşkêş kirin, beşek jê veguheriye qadeke şer ji bo destwerdanên derve, nemaze reqabeta Erebîstana Siûdî û Îranê.

Dema ku em Sûdanê li Yemenê zêde dikin, krîz û şerên navxweyî û derveyî bûne sedema xirabtirbûna pirsgirêkên civakî û her wiha rewşa jinan. Di bin van şert û mercan de, bi qeyranên civakî yên ku ewqas kûr bûne, avahiya dewleta neteweyî çawa dikare bijî?

Belê, meriv dikare bêje ku jiyan li Sûdan û Yemenê veguheriye dojehê. Em şahidê komkujî û kuştinan, tecawizên sîstematîk û bikaranîna jinan wekî amûr di şer de, her wiha revandina mirovan, koçberbûna girseyî, krîzên xwarinê û belavbûna nexweşiyan in.

Sûdan piştî şerekî ku binesaziyê hedef girt, bi taybetî li bajar, gundan û bandor li çandinî, hilberîn û aramiyê kir, van rewşan pir dijwartir dijî. Ewlehî hilweşiyaye, kiryarên tolhildanê yên takekesî pir zêde ne, û pêdiviyên bingehîn ên jiyanê tune ne.

‘Şerê li Sûdanê di bingeha xwe de şerekî desthilatdariyê ye’

Sûdan di navbera artêşa Sûdanê û Hêzên Piştgiriya Lezgîn de şerekî navxweyî dijî, lê belê di bingeha xwe de, ev şerekî desthilatdariyê ye. Ev bi gelemperî ji bo herêmê jî rast e. Nakokiyên navxweyî berjewendiyên gel û civakên ku li aramî û serfiraziyê digerin temsîl nakin, ew bi komkirina desthilatdariyê ji yek destî ve girêdayî ne. Her wiha gelek destwerdanên derveyî yên navneteweyî û herêmî hene ku pevçûnê hîn bêtir gur dikin. Ji ber vê yekê kî ji vê yekê zirarê dibîne? Gel, bi taybetî jin, xizan, çînên karker û yên bêparastin. Şerên li herêmê îro ne şerên jinan in, ne jî şerên gel, çînên karker û yên bêparastin in. Ev şerên desthilatî û berjewendiyên darayî ne.

Dema ku em li dîroka nêzîk a gelan dinhêrin, em dibînin ku avakirina dewletên neteweyî bi têgeha mafê diyarkirina çarenûsa gelan û jiyana di nav dewletek bi sînorên siyasî ve girêdayî ye. Em rêzê li qurbanî û şoreşên ku gelan li dijî dagirkeriyê û ji bo azadiya xwe kirine digirin. Lê belê, divê ev pirs bê kirin. Piştre gel berê xwe dan ku derê? Wan berê xwe dan avakirina dewletên neteweyî. Lê belê, ev dewlet li ser bingeha hêzek û elîtek serdest ku civak, aborî û ewlehî di bin kontrola xwe de digirt, hatin avakirin. Bi vî awayî civak, ji tekelê dagirkeriyê derbasî tekelê komeke ku ji nava heman welatî derketibû, bû.

Her wiha, sînorên siyasî herêm bi giranî parçe kirin. Lê belê, têkiliyên eşîrî û qebîleyî, hevpariyên çandî û zimanî, dîroka hevpar û berjewendiyên hevpar di navbera gelan de hebûn. Van sîsteman aborî, ewlehî û rêveberiyê manîpûle kirin, zilm li ser nifûsan domandin û li gelek welatan, bûn sedema otorîterîzm, dij-demokrasî û tepeserkirina dengan bi rêya amûrên ewlehiyê. Zindan ne tenê bi kesên ku sûc û binpêkirin dikirin ve sînordar bûn, dest bi girtina ramanwer, rojnamevan, rewşenbîr û muxalifan jî kirin.

‘Rûyê nû yê Rojhilata Navîn dikare bibe Rojhilata Navîn a demokratîk’

Ji ber vê yekê, dewleta neteweyî ji bo gel û civakan bûye barekî giran. Ji ber vê yekê divê em têgehên dewlet, serwerî û sînoran ji nû ve bifikirin. Em dikarin ji hin modelên li Rojava jî fêr bibin. Mînak, modela Yekîtiya Ewropayê. Di vê modelê de, sînor li gelek deveran hatine rakirin, astengiyên gumrikê hatine rakirin û hevkarî di warên aborî, projeyan û di asta parlementoyê de hatiye pêşxistin. Ez nabêjim ku ev model bêkêmasî ye lê belê ew mînakek pêşkêş dike ku em dikarin jê fêr bibin.

Çima herêm di asta herêmî de ber bi federasyonê û rakirina sînorên heyî ve neçe û li şûna têgihîştina dewleta netewe ya hişk ku tê de gelek hewl dide serdestiyê li ser gelê din bike an jî bi înkarkirina gel yan nasnameyeke din dewletê ava dike, berê xwe nede avakirina sîstemên demokratîk? Hingê rûyê nû yê Rojhilata Navîn dikare bibe Rojhilata Navîn a demokratîk ku maf û azadiyên jinan lê bên naskirin, pîşesazî û hilberîn bipêş bikevin û serweriya welatan bê parastin.

Sibê beşa 2

Nûbihar Mistefa: Azadiya jinan û demokrasî, du şertên avakirina aştiyê li Rojhilata Navîn in.