ڕۆژبین دەنیز

 

ناوەندی هەواڵ-لە ماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا هەژمارە ئۆنلاینەکانی بێناو داوای خۆپیشاندان لە حەسەکە دەکەن دژی قەسەدە و کورد دوای نوێژی هەینی لە ٢ی تشرینی یەکەم، پاشان هەژماری تازە دروستکراو دەرکەوتن، ناوەڕۆکی یەکگرتووی هاندانی دژی دەستکەوتی کورد لە حەسەکە و ڕۆژئاوای کوردستان بڵاوکردەوە.

 

دوابەدوای بانگەوازە سەرەتاییەکە ٢ی تشرینی یەکەم، لە گەڕەکی غویران و نەشوە لە پارێزگای حەسەکە خۆپیشاندان بەڕێوەچوو.

 

گەڕەکی غویران بە ناوی هۆزی غویرانەوە ناونراوە، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا ئەم گەڕەکە پشتیوانێکی سەرسەختی داعش بووە، بەڵام زۆرێک لە دانیشتوانی غویرانیش پەیوەندییان بە قەسەدە و ئاسایشەوە کردووە و بەشێکی دیکەشیان لە دامودەزگا و ئۆرگانەکانی خۆبەڕێوبەریدا کاردەکەن، تەنانەت گەڕەکەکە لە سەردەمی شۆڕشدا شەهیدی بەرهەمهێناوە.

 

گەڕەکەکە لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا هەندێک گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، سەرەڕای دابەشبوون و هەڵوێستە سیاسییە جیاوازەکانی ناو خۆی، توێژێک هەڵوێستێکی هاوسەنگتری هەڵبژاردووە، ئەم گروپە مەیلی بەرەو پچڕانێکی تیژ لەگەڵ کورد نییە و تاکەکان لەخۆ دەگرێت کە پێیان وایە پێکەوەژیانی سەد ساڵە لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکانی پارێزگاکەدا ڕێگای سەقامگیری و ئاشتییە، ئەم گروپە بەشداری خۆپیشاندانەکەی ئەم دواییەیان نەکرد، بەڵکو لەلایەن گروپەکانەوە هاندرابوو کە لە دەرەوەی پارێزگاکەوە هێنرابوون.

 

بە لەبەرچاوگرتنی ژمارەی سنوورداری بەشداربووان و سروشتی تا ڕادەیەک داڕێژراو و دەستکردی توڕەییەکەیان، خۆپیشاندانەکە کە گەیشتە مەیدانی ئاشتی، زۆری نەخایاند و لە ماوەی یەک دوو کاتژمێردا بەشداربووان بڵاوبوونەوە.

 

هێزەکانی ئاسایش ئاگاداری ئەو چالاکییە ڕێکخراوەییانە بوون کە لە ڕێگەی هژماری دیجیتاڵی میدیاوە ئەنجام دەدرێن، لە بەرامبەردا هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ و هێزە تایبەتەکان ڕێوشوێنی ئەمنی بەرچاویان جێبەجێ کرد، بە کورتی هەوڵەکان شکستیان هێنا و ئەنجامە مەبەستەکانیان بەدەست نەهێنا.

 

تۆمەتەکانی کۆبوونەوە نهێنییەکان

ڕەنگە شکستی ئەم هەوڵانە بۆ بەدیهێنانی ئەنجامەکان هەندێک لایەنی توڕە کردبێت، بۆیە ئەمجارەیان لە هەژمارەکانی تۆڕی کۆمەڵایەتیدا بانگەشەی بڵاوبووەتەوە کە گوایە ئەندامانی هەتەشە کە پێشتر گەیشتوونەتە ناوچەکە، کۆبوونەوەی نهێنییان لەگەڵ هۆز و گروپە عەرەبییەکان ئەنجامداوە و ئەحمەد هیلالی لەنێو ئەو کەسانەیە کە گوایە بەشداربوون لەو کۆبوونەوانەدا.

 

هەمان ئەم هەژمارانە بەردەوام بوون لە پۆست و هاندانەکانیان و بەشێکی فراوانتری دانیشتوانی عەرەبیان کردە ئامانج، بانگەوازەکان داوایان لێکردن کە ٩ی تشرینی یەکەم دەست بەسەر حەسەکەدا بگرن، ڕوون بوو کە سیاسەتێک بۆ پتەوکردنی ئەو تێڕوانینە جێبەجێ دەکرا کە بەردەوامی کۆنترۆڵی کورد لە پارێزگای حەسەکە بێڕێزیکرنە بە عەرەب و لێدانێکە لە کەرامەتیان.

 

لەبەرامبەردا هەڵوێستی عەرەبی نیشتەجێی حەسەکە وەک خۆی مایەوە، تەنها بەشێکی سنووردار وەڵامی پەیوەندییەکانیان دایەوە و ئامادەیی خۆیان بۆ بەشداریکردن لە خۆپیشاندانەکەدا ڕاگەیاند، بە ڕێکخزتنی ئاستی بەشداریی خودی حەسەکە و دەربڕینی سنوورداری توڕەیی بەرامبەر بە کورد، پلانی زیادە کارا کرا.

 

گروپەکانی سەر بە داعش لە شەدادی، تل براک، تل حەمیس، دێرەزوور و ڕەققەوە گواسترانەوە بۆ حەسەکە، ئەو ناوچانەی کە بە داڵدەدانی تاکەکانی دوژمنایەتی کورد و چالاکانە لەگەڵ داعش ناسراون، ئەم گروپانە لە ژێر پاراستنی یەکەکانی پۆلیسی هەتەشە گواستراونەتەوە.

 

ئەم کەسانە ئەندامی گروپە چەکدارەکان بوون کە پەیوەندییان بە داعش و جەبهەت نوسرت و قاعیدەوە هەبووە، کە تا ئێستا بە شێوازێک یان شێوازێکی تر لە ناوچەکەدا مابوونەوە.

 

ئامانجیان هەڵگیرسانی شەڕی کوردو عەرەب بوو

پلانەکە وەک خۆی مایەوە، کە دوای نوێژی هەینی خۆپیشاندانێک سازبکرێت، هێرش بکرێتە سەر ئەو گەڕەکەی کە زۆرینەی کوردە، تاڵان و دزی و سووتاندنی ماڵ و دوکان و ئۆتۆمبێلی کورد و بە ئامانجگرتنی ئاماژەکانی کورد، جگە لەوەش هەموو توڕەیی و ڕق و کینەیەکی کۆکراوە لە بەرامبەر ئاماژەکانی بەرخۆدان و قارەمانێتی ژناندا ئازاد دەکرا، بەپێی پلانەکە هەموو شتێک لەسەر هاندانی کورد و ڕاکێشانی بۆ ناو شەڕ بوو، ئامانج لێی هەڵگیرسانی شەڕی کورد و عەرەب بوو بە ڕاکێشانی کورد بۆ ڕووبەڕووبوونەوە، پاشان دەست بەسەر هەموو ناوچە کوردستانییەکان و بەتایبەت حەسەکەدا بگیرێت.

 

هەروەها گێڕانەوەیەکی هاوشێوە لە هەواڵەکاندا کە لە دیمەشقەوە بڵاودەبوونەوە پەرەی پێدرا، دەزگاکانی ڕاگەیاندن و هەژمارەکانی تۆڕی کۆمەڵایەتی دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ئەو بانگەشانەی کە دانیشتووانەکە ناڕەزایی خۆیان دەربڕیوە، هەروەها داوای کاراکردنی دامودەزگاکانی حکومەت دەکەن، عەرەبەکان زۆرینەی دانیشتووان پێکدەهێنن، هەربۆیە داوای ئەوە دەکەن کە پارێزگای حەسەکە بدرێتە عەرەبەکان.

 

بەڵام ئەوەی ڕۆژی هەینی لە حەسەکە ڕوویدا لەلایەن خەڵکەوە هان نەدرابوو، لەڕاستیدا عەرەبی نیشتەجێی حەسەکە وتیان: ئەم خەڵکە نوێنەرایەتی ئێمە ناکەن، ئێمە قبوڵی دەکەین لەگەڵ کورد بژین، ناتەبایی لەنێوانماندا نەچێنن، هەروەها لە گەڕەکی غویران توڕەن کە پێیان وایە ڕۆڵی هەبووە لە دروستکردنی ئەو هەلومەرجەی کە بووەتە هۆی ئەم ڕووداوانە.

 

لە کاتی هێرشەکاندا گروپە چەکدارەکان هەوڵیاندا هێرش بکەنە سەر کوردەکان و هاوکات وتنەوەی "اللە ئەکبر" و بەرزکردنەوەی دروشمەکانی داعش و پۆستەری سەدام حوسێن، هێرشێکی پلان بۆ داڕێژراو و ڕێکخراو بوو، ڕاستەوخۆ مافی کورد و ژنانی کردە ئامانج، لەگەڵ پێشڕەویکردنیان بۆ ناو گەڕەکەکانی ناوەوەی حەسەکە، ئاماژە و تابلۆکانی ژنان کە بە زمانی کرمانجی نووسرابوو تێکدران.

 

توڕەیی لەسەر مافەکانی ژنان زیاتر دەبێت

کاردانەوەکانی ژنانی کورد و گەلی کورد بەباشی ناسراوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی داعش کە پێشتر کەزی شەڕڤانێکی بڕیبوو، لە تۆڕی کحمەڵایەتیدا پراکتیزەکانی بەرامبەر بە ژنان ئاشکرا کرد، کردەوەی ئەندامێکی داعش کە بڕینی کەزی ژنێکی کورد و نمایشکردنی بەدەوری خۆیدا، توڕەیی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، خەڵک نەیتوانی ئەمە قبوڵ بکات و ئەم کاردانەوەیانە گۆڕا بۆ هەڵمەتێکی فراوان کە ژنان لە هەموو چین و توێژەکانی ژیانەوە یەکگرت.

 

ئەو وێنەیە، بەو شێوە زیندووە گوزارشت لەوە دەکات کە عەقڵی داعش بەنیازە چی بەسەر ژناندا ب‌هنێت، ئاشکرای کرد کە چۆن چەمکی شۆڕشی ژنان لە ڕۆژئاوای کوردستان، ئەو شۆڕشەی کە لە مەیدانە لەم چەمکەوە بەدیهات، هێزی جیاواز لە پێشەنگی ئەواندا داعشیان خستۆتە دۆخێکی سەختەوە، ئەم هێزانە پێشبینی کاردانەوەی بەم قەبارە و کاریگەرییەیان نەدەکرد.

 

بەباشی دەزانرێت کە ئەو هێزە سیاسیانەی کە توڕەیی ژنانیان بە کەم سەیر کرد، لە دیمەشق ڕووبەڕووی دۆخێکی چەقبەستوو و پارچەپارچەبوون بوونەتەوە، هێرشی گروپە چەکدارەکان لەسەر ئەو تابلۆکان کە وێناکردنی بڕینی کەزییەکەیە لە کاتی هێرشەکانی هەینیدا ناتوانرێت وەک ڕووداوێکی سادە یان شتێکی بێ بایەخ مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، لە پشت ئەو توڕەییەی کە ئاراستەی ژنان دەکرێت و ئەو دەستکەوتانەی کورد لە ژێر سەرکردایەتی ژنان بەدەست هاتوون، حیساباتی سیاسی لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی سووریاوە هەیە.

 

بونیادنانی قەوارەیەکی سیاسی و پێکهاتەیەکی دەوڵەتی کە ژن ڕەت بکاتەوە، بە سروشتی خۆی لەسەر ناڕەزایی بەرامبەر بە دەستکەوتی ژنان دامەزراوە، ئەمڕۆ هەوڵی بونیادنانی سووریای نوێ لەسەر دیواری تووڕەیی و دوژمنایەتی بەرامبەر دەستکەوتەکانی ژنان دەدەن.

 

گرنگی کاتی سەردانەکەی شەیبانی بۆ ئەنقەرە

کێ زۆرترین سوود لەم حیساباتانە وەردەگرێت؟ پێدەچێت بەڕێوبەرایتی دیمەشق هەڵوێستێکی دووبەرەکی لەم پرسەدا بگرێتەبەر، بەڵگەکان جیاوازییەک لە نێوان ئەحمەد شەرع و ئەسەد شەیبانیدا نیشان دەدەن، چ لە ڕووی سیاسی و چ لە ڕووی بەرژەوەندییە ناوچەییەکانەوە، وا دیارە ئەو فراکسیۆنەی کە زۆرترین تامەزرۆی درێژکردنەوەی دەسەڵاتییەتی بەسەر ناوچە کوردنشینەکاندا گروپی شەیبانییە.

 

ناوی شەیبانی بە تایبەتی بەهۆی پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیادا دیارە، لەڕاستیدا ژمارەی دیدارەکانی نێوان شەیبانی و فیدان لەدوای پێکهاتنی سووریای نوێوە نزیکە لە بێ سنوور، هەفتانە کۆبوونەوە هەیە کە لە شێوەی ڕاپۆرت و زانیاری کورتدا ئەنجام دەدرێت.

 

کاتێک ڕووداوەکانی حەسەکە دەستیان پێکرد، شەیبانی لە ئەنقەرە بوو، باوەڕناکەم ئەوە تەنها ڕێکەوت بووبێت، لە کاتێکدا پارێزگای حەسەکە لە لێواری شەڕدا دەلەرزێت، بەم زووانە پەیوەندی نێوان ڕۆیشتنی خێرای شەیبانی بۆ ئەنقەرە و ڕووداوە پەرەسەندووەکان ڕوونتر دەبێتەوە.

 

ئەحمەد هیلالی کە زیاتر مەیدانەکەدا دیارە، بە دەستی ڕاستی شەیبانی دادەنرێت، بە قسەکردن بە زمانی کرمانجی هەوڵدەدات کاریگەری لەسەر کورد دروست بکات، بەڕێکەوت نییە کە ئەحمەد هیلالی زۆرجار لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان، پێش هەموو ڕووداوێک و دوای هەموو ڕووداوێک دەردەکەوێ، هەروەها پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ ئەنجومەنی نیشتمانی کورد لە سووریا دەپارێزێت.

 

خەمڵاندنەکان باس لەوە دەکەن، کە ئەو کەسانە لە پشت هاندانی گەنجانی کوردن لە ڕێگەی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردەوە، پاڵیان پێدەنێن بۆ ئەوەی بچنە سەر شەقامەکان، بەپێی دەقەکە، ئەم زانیاریانە ڕاستەوخۆ لە مەیدانەکەوە وەرگیراون و لەلایەن سەرچاوەی باوەڕپێکراوەوە گواستراونەتەوە.

 

لە لایەکی دیکەوە وا دەردەکەوێت کە ئەحمد هیلالی سیاسەتێک پەیڕەو دەکات کە ئامانجی پەراوێزخستنی ڕۆڵی پارێزگار و چەسپاندنی هەژموونی عەرەبە بەسەر کورددا، بە واتایەکی تر دووبارەکردنەوەی تاکتیکەکانی ڕژێمی بەعس.

 

لە نێو ئەو هەواڵانەی کە بڵاوبوونەتەوە ئەوەیە کە ئەحمەد هیلالی لە ئێستادا هەوڵدەدات کۆبوونەوەی پشت پەردە لەگەڵ هۆزە عەرەبەکان ئەنجام بدات بۆ ئەوەی بتوانێت دەستیان بەسەردا بگرێت، بە پێی دەقەکە، ئەم هۆزانە بەم شێوەیە ئەو حیزبەن کە بە دوای ناسەقامگیری حەسەکە و هەڵگیرسانی شەڕی کورد و عەرەبن.

 

چی لە پشت ئەو نائارامییەی شاری حەسەکە هەیە؟

بەپێچەوانەوە کەسانێک هەن کە بە پەیوەندی نزیکیان لەگەڵ مەڕوان عەلی و ئەحمەد شەرع ناسراون و ناڕەزایی خۆیان بەرامبەر کورد ناشارنەوە، بەڵام ئەوان لەوە تێدەگەن کە شەڕێکی لەم جۆرە زیاتر زیان بە سووریا دەگەیەنێت لەوەی کە زیان بە کورد بگەیەنێت، بۆیە دژی ئەو گروپانە دەوەستنەوە کە دەیانەوێت ناوچەکە بەرەو ناسەقامگیری ببەن.

 

ئامانجی ئەحمەد شەرع ئەوەیە کە سووریا بکاتە جێگرەوەیەکی پۆتانسێلی بۆ گەرووی هورمز و گۆڕینی بۆ ڕێڕەوی بازرگانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەم پرسەدا یەکدەگرێتەوە، هەروەها ڕێگای بازرگانی M4 بە ناوچە کوردنشینەکاندا تێدەپەڕێت، کاراکردنەوەی ئەم ڕێگایە، لەگەڵ دەستپێکردنەوەی بۆری نەوت کە درێژدەبێتەوە بۆ بانیاس لە باشووری سووریا، تورکیا لە بازرگانی ناوچەکە دوور دەخاتەوە.

 

بەم شێوەیە کەنارەکانی تورکیا دەتوانێت پێگەی خۆی وەک بژاردەی سەرەکی بۆ بازرگانی ناوچەیی لەدەست بدات، ئەمەش پێکهاتێکی نوێیە کە کاریگەری لەسەر پارتی دیموکراتی کوردستانیش دەبێت.

 

لە ئەنجامدا سەقامگیری سووریا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تورکیا هەیە، بەڵام بەپێی دەقەکە تورکیا لەڕێگەی شەیبانیەوە کاردەکات بۆ سووتەمەنی ئاژاوەگێڕی لە سووریا و دروستکردنی کەشێکی توندوتیژی و قەیران، ئەمەش یەکێکە لە لایەنەکانی پشتیوانی تورکیا بۆ ئەم پلانە.

 

ڕەهەندەکەی تر ئەوەیە کە پڕۆسەی ئاشتی بەردەوام و کۆمەڵگەی دیموکراتی لە تورکیا گەیشتووەتە قۆناغێک کە هەموارکردنی یاسایی و هەنگاوی کۆنکرێتی بەو ئاراستەیە دەگیرێتەبەر.

 

لە کاتێکدا ئاشتی نێوان کورد و تورکیا بە قازانجی هەردوولا، کورد و گەلی تورکیا، ئەو بیرکردنەوەیە سیاسییەی کە بەپێی حیساباتی دەرەکی کار دەکات و هەوڵدەدات ململانێی کورد-عەرەب و کورد-تورکیا ب‌هێڵێتەوە، دەسەڵات و بەرژەوەندییەکانی لە بەردەوامیی ململانێکەوە وەردەگرێت.

 

ئەو پارتانە پشتیوانیان لە هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە نەکرد، هەروەها پشتیوانیشیان لە تێکەڵکردنی ڕۆژئاوای کوردستان بە سووریا نەکرد، بەڵکو ئەوان بوون کە ململانێکانیان هەڵگیرساند و بەردەوام بوون لە سووتەمەنیکردنی، بە ئامانجی نەهێشتنی دەستکەوتی کورد.

 

ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان ئەم دۆخەی بە "دەوڵەتێک لە دەرەوەی نۆرمەکان" پێناسە کرد، پێدەچێت ئەم دۆخە یەک ڕەهەندی ئەو شەڕە پێکبهێنێت کە تورکیا لە ڕێگەی حەسەکەوە هەوڵی هەڵگیرسانی دەدات.

 

دەبێت یەک خاڵی کۆتایی زیاد بکرێت:

کشانەوەی ئەمریکا لە کوردستان، ڕاستیەکی نوێی ناوچەیی بۆ کورد درستکردووە، ئەم ڕاستیە لە دەوری دابەشبوونی کورد و بێتوانایی لە وەرگرتنی داهاتووی خۆی لە ئیرادە و هێزی خۆیەوە دەسوڕێتەوە.

 

کاتێک سەیری دەرئەنجامەکانی ئەم دابەشبوونە دەکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە کورد بە بێ پاراستن مانەوەی کورد، ئەو سەختییانەی کە ڕەنگە ڕووبەڕووی ببنەوە لە ئاراستەکردنی هێزەکانی بەرەو پێگە گونجاوەکان، مەترسیی گەیاندنی زیانی قورس بەسەر گەلی کورددا هەڵدەگرن.

 

ئەوانەی لەم دۆخەدا کورد بە لاوازی دەزانن، لە حەسەکە و کەرکوک هێرش دەکەنە سەریان، کارتی داعش وەک ئامرازێک بۆ فشار و تۆقاندن بەکاردەهێن، بە واتایەکی تر هەوڵ دەدەن کورد لاواز بکەن و متمانەیان بە تواناکانییان تێکبدەن.

 

بەپێچەوانەوە ئەگەر کورد یەکڕیزی بەدەست بهێنێ و چەمکی بەرگری بەکۆمەڵ بگرێتەبەر، دەتوانێت بەشێوەیەکی کاریگەر وڵامی دوژمنان بداتەوە، جا چ لە حەسەکە بێت یان لە کەرکوک.

 

دانای زانین و خۆگرتن لە شارەکەدا زاڵ بوو

بەکورتی ئەو پیلانەی کە لە ڕێگەی حەسەکەوە داڕێژرابوو، لە سایەی ئەو هەڵوێستە وریایانەی گەلی کورد و عەرەبە ڕەسەنەکانی حەسەکە پووچەڵ بووەوە،هەڵوێستی دیموکراتی و هەڵسوکەوتی دیسپلینکراوانەی گەلی کورد جارێکی دیکە توانای بەرپەرچدانەوەی هاندانیان نیشان دا و نەیانهێشت هاندەران بە ئامانجەکانیان بگەن.

 

ئەو گەنجە کوردانەی بەرگریان لە حەسەکە کرد، بە خۆبەخشییەکی زۆر و بەرخۆدانێکی بێئەندازە ئەو کارەیان کرد، ئەم هەڵوێستە ئەو پڕوپاگەندەیەشی پووچەڵ کردەوە کە ناسیۆنالیستە کوردەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە یەکینەکانی پاراستنی کورد کە چوونەتە ناو پرۆسەی ئەتیگراسۆمەوە، توانای پاراستنی گەلیان لەدەستداوە، دانیشتوانی شارەکە بە دانای زانین و خۆگرتنێکی سەرنجڕاکێش بەرگرییان لێدەکرا.

 

ئەوەی ئێستا ماوەتەوە سەیرکردنی پشت پەردەی ئەو شتانەیە کە ڕوویدا، تێگەیشتنە لە پەرەسەندنی توڕەیی ژنان بەرامبەر بە گروپە چەکدارەکان، هەروەها لە پێداگری و ئیرادەی پتەوی گەلی کورد بۆ پاراستن و بەرگریکردن لە دەستکەوتەکانیان.