ڕاستی سەختی ژنانی کرێکار لە لیبیا

 

لیبیا

 

لە لیبیا ژن دەتوانێت کار بکات و لەگەڵ ئەوەشدا ساڵانێک سەرکەوتنی ئابووری بەدەست نەهێنێت، ژنێکی گەنج دەتوانێت بەدوای کاردا بگەڕێت بەڵام نەیدۆزێتەوە، کارێکی بچووک بکاتەوە و بەهۆی زۆری تێچووی زۆرەوە ناچار بێت دایبخات، کارێکی جێگیر بەجێبهێڵێت، چونکە کەسی نییە بەرپرسیارێتی چاودێری لەگەڵدا هاوبەش بکات.

 

داتاکانی بازاڕی کار لە قۆناغێکی سەرەتاییدا ڕادەی ئەم نایەکسانییە ئاشکرا دەکەن، بەپێی خەمڵاندنەکانی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کار کە لە ڕێگەی بانکی جیهانییەوە بڵاوکراوەتەوە، ڕێژەی بێکاری ژنانی تەمەن ١٥-٢٤ ساڵ لە لیبیا تا ساڵی ٢٠٢٥ دەبێتە ٦٩.٢٪، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٥دا ٤١.٧٪ بووە، بێکاری بۆ خۆی هەموو چیرۆکەکە ناگێڕێتەوە، چونکە ئەو ژنانەی نە کار دەکەن و نە بەدوای کاردا دەگەڕێن لە چوارچێوەی بێکاریدا هەژمار ناکرێن.

 

کارمەندێک کە ترسی ئەوەی هەیە کارەکەی لەدەست بدات ئەگەر لە پێناو مافەکانیدا بوەستێت، خاوەن کارێک کە سەرچاوەی ئەوەی نییە مامەڵە لەگەڵ بەرزبوونەوەی تێچوونەکان بکات، هەروەها ژنێک کە بەهۆی بەرپرسیارێتی خەمخۆرییەوە ناچار بووە بازاڕی کار بەجێبهێڵێت، لە ناوەڕۆکی هەموو ئەم بارودۆخانەدا پرسیارێکی فراوانتر هەیە: ئایا هەبوونی کار بەسە بۆ ئەوەی ژن لە ڕووی ئابوورییەوە سەربەخۆ بێت؟

 

کەمی بەشداری ژنان لە هێزی کاردا

داتاکانی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کار دەریدەخەن کە لە لیبیا بەشداری ژنان لە هێزی کاردا کەمترە لە بەشداری پیاوان، ئەمەش بەو واتایەیە کە هێشتا نایەکسانی لە ئاماری بێکاریدا ڕەنگدانەوەیە، ژنێک کە نە کار دەکات و نە بە دوای کاردا دەگەڕێت، وەک بێکار تۆمار نەکراوە، لەوانەیە بەهۆی بەرپرسیارێتی خێزانییەوە، سنوورداربوونی هەلی کار، نەبوونی هیوای دۆزینەوەی کارێکی گونجاو لە دەرەوەی بازاڕی کاردا بمێنێتەوە، بۆیە لاوازی بە شێوازی جیاواز لە نێوان ژنێکدا دابەش دەکرێت کە هەرگیز نەچووەتە ناو بازاڕی کار، ژنێکی دیکە کە بەدوای کاردا دەگەڕێت بەڵام ناتوانێت بیدۆزێتەوە، ژنی سێیەم کە لە کارێکی ناجێگیردا کاردەکات یان لە چالاکییەکدا کە پارێزگاری کۆمەڵایەتی دابین ناکات،

بۆ ژنانی گەنج لە سەرەتای ژیانی کارکردنیانەوە دەست پێدەکات، بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لە نێوان گروپی تەمەنی ١٥-٢٤ ساڵدا بەو واتایەیە کە زۆرێک لەو ژنانەی کە تازەن لە بازاڕی کاردا، ڕووبەڕووی چاوەڕوانییەکی زۆر دەبنەوە پێش ئەوەی یەکەم کاریان بدۆزنەوە، ئەمەش دروستکردنی داهاتێکی سەربەخۆ و توانای پارەدان دوادەخات، هەروەها بەدەستهێنانی ئەزموونی پیشەیی.

 

بارودۆخی سەختی کارکردن و کەرتی تایبەت

تەنها دۆزینەوەی کارێک بەس نییە بۆ ئەوەی ژنان لە سووڕی لاوازی دەربچن، لە هەندێک دامەزراوەی بازاڕی تایبەتدا، کارمەندانی ژن ڕووبەڕووی بارودۆخی سەخت دەبنەوە، لەوانە کەمی موچە، درێژخایەنی کاتی کارکردن، ناڕوونی پێناسەی کار، سنووردارکردنی پاراستنی کۆمەڵایەتی و ترسی دەرکردن لە کار ئەگەر ناڕەزایەتیان هەبێت، کاتێک ژنێک سەرچاوەیەکی جێگرەوە بۆ داهات یان هەلی کارێکی دیکەی نەبێت، ئەوە هێندەی تر قورستر دەبێت بۆی کە ڕووبەڕووی ئەم بارودۆخانە ببێتەوە، لەم حاڵەتەدا موچە چیتر تەنها قەرەبووکردنەوەی ئەو کارە نییە کە ئەنجامدراوە و دەبێتە یەکێک لەو هۆکارانەی کە فەرمانبەر مەرجەکان قبوڵ دەکات کە پێی ناڕازییە.

 

نەجمە شەها لە ماوەی ١٩ ساڵی ڕابردوودا وەک پەرستار لە هەردوو دامەزراوەی تەندروستی تایبەت و لە بەشە جیاوازەکاندا کاری کردووە، بەڵام وتی: ئەو ئەزموونەی لەم ساڵانەدا بەدەستی هێناوە، نەبووەتە هۆی ئاسایشی کار و داهاتێکی هاوتا لەگەڵ کوالیتی کارەکەی، هەروەها کاتێک دەستی بە دەوام کرد، مانگانە ١٥٠ دیناری وەرگرتووە بۆ ماوەی هەشت کاتژمێر دەوام، موچەکەی بۆ ٣٠٠ زیاد بووە، دواتر کە ڕووی لە ژووری فریاکەوتن کردووە، بووە بە ٣٥٠ دینار، لەگەڵیدا زۆرترین موچەی لە تەواوی ژیانی پیشەییدا وەریگرتووە هەرگیز لە ٤٠٠ دینار زیاتر نەبووە، لە هەندێک ڕۆژدا کاتی دەوام لە کاتژمێر ٨ی بەیانی بۆ ٤ی ئێوارە یان ٥ی ئێوارە درێژ دەکراوەتەوە و ئەو کاتژمێرە زیادانەی کە دەوامی دەکرد هەژمار نەدەکرا، نە پارەیان پێدەدرا، ئەو بیری دێنێتەوە کە ئەم کاتژمێرە زیادانە لە ناوەندێکی تەندروستیدا ژماردرابوون، بەڵام لە ئەزموونەکانی تری کارکردندا ئەمە وا نەبوو.

 

نەجمە شەها ئاماژەی بەوەشکردووە، کە هەندێک کار بە ڕێکەوتنی نووسراو بەڕێوەنەچوون کە بە ڕوونی مەرجەکانی دامەزراندنی تێدابێت، نەجمە بڵاویکردەوە، کاتێک داوای مافی خۆی دەکات، هەڕەشەی دەرکردنی لێدەکرێت و موچەکەی دەبڕدرێت، بەپێی هەواڵەکەی، جارێک پێی وتراوە خزمەت بە کەسێک بکات کە بانگەشەی ئەوە دەکات پێشتر دەستدرێژی کردۆتە سەری، کاتێک ڕەتیکردەوە، بەڕێوەبەرەکەی هەڕەشەی دەرکردنی لێکرد، دواتر نەجمە بڕیاری دەستلەکارکێشانەوەی دا و جێی هێشت.

 

ئەزموونی نەجمە شەها بەو واتایە نییە کە ئەم پراکتیزەیە نوێنەری هەموو دامەزراوەکانی کەرتی تایبەتە، بەڵام ئەوە نیشان دەدات کە چۆن ترس لە لەدەستدانی داهات دەتوانێت توانای ژنێکی کرێکار سنووردار بکات بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین یان وازهێنان لە کارەکەی.

 

کێشەکانی دەستڕاگەیشتن بە مافە یاساییەکان

جەمیلە موسا، پارێزەر و سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی زیرەک وتی: لاوازی ئابووری ژنان تەنها بە بێکاری یان کەمی داهات ڕوون ناکرێتەوە، بەڵکو کێشەکە پەیوەندی بە توانای ژنانەوە هەیە بۆ دەستڕاگەیشتن و پاراستنی دامەزراندن و سوودمەندبوون لەو پارێزگاریانەی کە یاساکە دابینی دەکات، هەروەها بوونی ڕێسای یاسایی بەو واتایە نییە کە ژنانی کرێکار بتوانن بەکاریان بهێنن، بە تایبەتی کاتێک ڕاستە کە ترسیان لەوە هەیە کە گلەییکردن ببێتە هۆی لەدەستدانی کارەکەیان یان سەرچاوەی داهاتیان.

 

جەمیلە ئاماژەی بەوەشکرد، کە ئەم کێشەیە بە تایبەتی لە کەرتی تایبەتدا دیارە و ڕایانگەیاند، کە ڕەنگە ژنان ناچار بکرێن موچەی کەم، کاتژمێری کارکردنی زیاتر، بارودۆخی کارکردنی نادیار وەربگرن، چونکە هیچ جێگرەوەیەکی ئابوورییان نییە، وتی: بەهێزکردنی ئابووری تەنها بە پەروەردە یان پشتگیریکردن بۆ دەستپێکردنی کارێکی بچووک سنووردار نییە، هەروەها کاری باش، کرێی دادپەروەرانە، پاراستنی کۆمەڵایەتی و میکانیزمی کاریگەری سکاڵاکردن لەخۆدەگرێت.

 

جەمیلە موسا ڕوونیکردەوە، ژنێک کە داهاتی سەربەخۆی نەبێت کاتێک بەرکەوتەی توندوتیژی خێزانی دەبێت، بژاردەی سنوورداری هەیە، وتی: توانای دەربازبوون لە پەیوەندییەکی زیانبەخش بە دابینکردنی شوێنی مانەوە، دابینکردنی خەرجییەکانی ڕۆژانە و دابینکردنی پێداویستییەکانی منداڵەکانی، بەشێکی پەیوەستە بە هێزی داراییەکەیەوە.

 

سنووردارکردنی دارایی

هەموو ژنان لە ڕێگەی دامەزراندنێکی فەرمیەوە ناچنە ناو هێزی کارەوە، هەندێکیان لە ماڵەوە کاردەکەن، دورین، خواردن ئامادە دەکەن، بەرهەم و خزمەتگوزاری لە ڕێگەی تۆڕی کۆمەڵایەتیەوە دەفرۆشن، کاری بچووک و دەستی دادەمەزرێنن، ئەم چالاکییانە داهات بۆ هەندێک لە ژنان دابین دەکەن، بەڵام مسۆگەری داهاتی ڕێکوپێک و بیمە و پاراستنی کۆمەڵایەتی ناکەن، هەروەها کاریگەری تێچووی کەرەستەی خاو و گواستنەوە و بازاڕکردن و توانای کڕینی خەڵکیان لەسەرە، لەم حاڵەتەدا تەنانەت ئەگەر ژنێک لە ڕووی ئابوورییەوە جێگیربێت، ڕەنگە ئەزموونەکەی لە شێوازەکانی کارکردنی نەریتیدا ڕەنگ نەداتەوە.

 

لاوازی زیاتر خراپتر دەبێت کاتێک کارەکە وابەستەی داهاتی ڕۆژانە یان وەرزی بێت، کاتێک خاوەن کارەکە توانای دارایی نەبێت بۆ بەرگەگرتنی ماوەکانی کەمی فرۆشتن، هەروەها بەربەستی دارایی کاتێک سەرهەڵدەدات کە ژنێک هەوڵی دەستپێکردنی کارێکی تایبەتی خۆی بدات، هەرچەندە خاوەن کارەکان پێویستیان بە سەرمایە هەیە بۆ ئامێرەکان، کەرەستەی خاو و خەرجییەکانی کارکردن، بەڵام پێداویستییەکانی بارمتە، پێداویستییەکانی بەڵگەنامەی داهات و دۆخی خاوەندارێتی موڵک دەتوانن دەستڕاگەیشتن بە دارایی سنووردار بکەن، هەر بۆیە کێشەکە لەوە زیاتر دەردەکەوێت کە ژنێک بە سەرچاوەیەکی کەمەوە دەست بە کاری خۆی بکات، هەر زیادبوونێکی تێچووی کەرەستە یان دابەزینی فرۆش دەتوانێت ببێتە هۆی داخستنی کارەکە پێش ئەوەی بتوانێت ببێتە سەرچاوەیەکی جێگیرتر بۆ داهات، بۆیە تەنها پێوانەکردنی ژمارەی ئەو ژنانەی دەست بە کارێک دەکەن بەس نییە، پێویستە سەیری توانای ژنان بکرێت بۆ بەردەوامبوونی کارەکانیان و دەستڕاگەیشتن بە دارایی زیادە لەکاتی پێویستدا.

 

دەستپێکردنی کارێک بە تەنها نابێتە هۆی ئەوەی ببێتە سەرچاوەیەکی جێگیر بۆ داهات

ئیمان محەمەد جگە لە کارەکەی پاڵپشتی کچەکەی دەکات، بۆ تەواوکردنی داهاتەکەی کارێکی بچووکی دەستپێکردووە کە شیرینی دروست دەکات، بۆ بۆنە تایبەتەکان بە فرۆشگاکان و کڕیارەکانی دەفرۆشێت، بەڵام بەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی کەرەستە و بەرهەمەکان و دابەزینی فرۆش، ناچار بوو کارەکەی دابخات، ئەزموونی ئەو لایەنێکی دیکەی لاوازی خۆبەخشی ئاشکرا دەکات، کار دەتوانێت ڕێگەیەک بێت بۆ ژنێک بۆ تەواوکردنی داهاتەکەی، بەڵام دەستپێکردنی کارێک بە تەنها نابێتە هۆی ئەوەی ببێتە سەرچاوەیەکی جێگیر بۆ داهات، بە تایبەت کاتێک سەرمایە سنووردارە و هیچ ڕێگەیەک نییە بۆ داپۆشینی زیانەکان.

 

کاری ماڵەوە و چاودێری منداڵ

خەدیجە سەعد، پزیشکی ددان بەهۆی بەرپرسیارێتی ماڵەوە و چاودێری منداڵەکانی ناچار بوو واز لە کارەکەی بهێنێت، وتی: دەتوانیت کاتێکی خۆش بەسەر بەریت، لە خەو هەڵسە، دواتر گەڕانەوە بۆ سەر کارەکەی و موچەیەکی کەمێک باشتری بەدەست دەهێنا، بەڵام بەهۆی نەخۆشی منداڵەکانی و باری نائاسایی خێزانەکەی، ناچار بوو زۆرجار لە کارەکەی بێبەش بێت، هەروەها ئەم ئامادەنەبوونە دووبارەبووانە بووە هۆی لەدەستدانی کارەکەی.

 

بۆ خەدیجە سەعد کێشەکە ئەوە نەبوو کە نەیویستووە کار بکات، بەڵکو سەختی هاوسەنگکردنی کارێکی موچەی باش بوو لەگەڵ بەرپرسیارێتییە ناوخۆییەکان کە بە یەکسانی هاوبەش نەبوون، ئەم ئەزموونە بووە هۆی لەدەستدانی سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ داهات، کە ئەویش ڕووبەڕووی هەمان دووڕیان بووەوە، پێویستی بە کارکردن بوو بۆ دەستەبەرکردنی داهاتەکەی، بەڵام پێویستی بە کاتێکیش بوو بۆ ئەوەی چاودێری خێزانەکەی بکات، بەرپرسیارێتی چاودێریکردن لەناو ماڵەکەدا بە یەکسانی دابەش نەکرابوو.

 

سەربەخۆیی ئابووری و پەیوەندییەکەی بە توندوتیژیەوە

ناڵێین بەرزبوونەوەی نرخەکانی خۆکارانە دەبێتە هۆی زیادبوونی توندوتیژی خێزانی، بە هەمان شێوە توندوتیژی دژی ژنان تەنها بە هۆکاری ئابووری ڕوون ناکرێتەوە، بەڵام نەبوونی داهاتێکی سەربەخۆ دەتوانێت بژاردەکانی ژن سنووردار بکات کاتێک تووشی توندوتیژی دەبێت، ژنێک کە ناتوانێت بژێوی ژیانی خۆی و خواردنەکەی، پێداویستییەکانی منداڵەکانی دابین بکات، ڕەنگە زۆر قورستر لە پەیوەندییەکی توندوتیژدا جێبهێڵێت.

 

بۆیە ئاڵوگۆڕێک لە نێوان سەربەخۆیی ئابووری و پاراستن لە توندوتیژیدا هەیە، ئەمەش لەبەر ئەوە نییە کە هەژاری خۆی دەبێتە هۆی توندوتیژی، بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە وابەستەیی ئابووری دەتوانێت توانای ژن بۆ بڕیاردان سەبارەت بە ژیانی خۆی سنووردار بکات.

 

پشتگیری بەرنامە و چارەسەری سنووردار

دەستپێشخەرییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان ئامانجیان دابینکردنی پەروەردە و پاڵپشتی بازرگانی بچووک و ڕاهێنانی پیشەیی و داراییە بۆ ژنان، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە بەهۆی ململانێکانەوە زیانیان بەرکەوتووە، ئەم بەرنامانە دەرفەت بۆ بەشێک لە ژنان دەڕەخسێنن، بەڵام کێشەکانی بازاڕی کاری لیبیا بە تەنها چارەسەر ناکەن، ئەم کێشانە بریتین لە هەمەچەشنییەکی تەواو لە ئابووری، پشتبەستنی زۆر بە کەرتی گشتی و سنووردارکردنی هەلی کارێکی سەقامگیر.

 

کارێکی بچووک دەتوانێت یارمەتی ژن بدات بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی دارایی، بەڵام بە تەنها ناتوانێت کێشەی کەمی بەشداریکردنی ژنان لە بازاڕی کار یان خراپی پاراستنیان لە هەندێک کاردا چارەسەر بکات.

 

ئەنجام

توێژینەوەکانی کەیس و داتاکان دەریدەخەن کە لاوازی ئابووری ژنان لە لیبیا ناتوانرێت تەنها بە بێکاری ڕوون بکرێتەوە، ژنێکی گەنج کە بەدوای یەکەم کاردا دەگەڕێت، ژنێک کە لە کەرتی نافەرمی کاردەکات، کرێکارێک کە مەرجی ناجێگیر لە ترسی دەرکردن قبوڵ دەکات، خاوەن کارێک کە توانای لەدەستدانی پارەی نییە، ژنێک کە باری بژێوی ژیانی خێزانەکەی لە ئەستۆ دەگرێت، ژنێکی دیکە کە وازی لە کارەکەی هێناوە بەهۆی بەرپرسیارێتی چاودێری هەموویان نوێنەرایەتی لایەنە جیاوازەکانی ئەم وێنەیە دەکەن.

 

بۆیە تەنها پرسیارکردن “چەند ژن کار دەکەن؟” بەس نییە بۆ پێوانەکردنی دۆخی ئابووری ژنان، پێویستە پرسیاری فراوانتر بکرێت: ژنان چ جۆرە کارێک دەکەن؟ چەند داهاتیان هەیە؟ ئایا ئاسایشی کۆمەڵایەتی و ڕێککەوتنیان هەیە؟ چی ڕوودەدات کاتێک نەخۆش دەکەون یان کارەکانیان لەدەست دەدەن؟ ئایا دەتوانن ناڕەزایەتی دەرببڕن لەسەر بارودۆخی کارکردنیان بەبێ ئەوەی سەرچاوەی داهاتەکەیان لەدەست بدەن؟

 

لە لیبیا کێشەکە تەنها دەستڕاگەیشتن بە بازاڕی کار لەلایەن ژنانەوە نییە، بەڵکو توانای مانەوەیان لەو بازاڕەدا لەژێر هەلومەرجێکدا کە داهاتێکی سەقامگیر و پاراستنی ئابووری دابین دەکات.