ساریا دەنیز

ناوەندی هەواڵ-هەرچەندە ٣ی ئایار ڕۆژی جیهانی ئازادی ڕۆژنامەگەری لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بۆ پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری وەک بەهایەکی گشتگیر ناسێندرا، بەڵام لە ئێستادا ئەم بنەمایە لە سەرانسەری جیهاندا بە تایبەتی لە تورکیادا تووشی داڕمانی جددی دەبێت.

 

  ڕۆژنامەنووسان لە تورکیا زیندانی دەکرێن

 هەندێکی دیکە لە ئۆپەراسیۆنەکانی دەرەوەی وڵات دەکوژرێن و ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە، ڕۆژنامەنووسان لە غەززە بۆردوومان دەکرێن، لە سودان دەستدرێژیان دەکرێتە سەر و لە ئێران ڕووبەڕووی سزای لەسێدارەدان دەبنەوە... ئەمانە هەمووی ڕاستی جیهانی ئێمەن.   ئازادی ڕۆژنامەگەری لە قەیرانێکی جیهانیدا پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ کە لە لایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە بڵاوکراوەتەوە، وێنەیەکی تاریک لە ڕۆژی جیهانی ئازادی ڕۆژنامەگەریدا دەکێشێت. داتاکانی ساڵی ٢٠٢٦ دەریدەخەن کە ئازادی ڕۆژنامەگەری لە دابەزینێکی زیاتردایە لە ئاستی جیهانیدا. لە کاتێکدا، کە لە ماوەی ٢٥ ساڵدا گەیشتە نزمترین خاڵ، ڕۆژنامەگەری لە زۆربەی وڵاتان لە ژێر فشارە ئابووری و یاسایی و سیاسییەکاندا بەرەو بچووکبوونەوە دەچێت. زیاتر لە نیوەی ١٨٠ وڵاتی جیهان دەکەونە پۆلەکانی "سەخت" یان "زۆر جددی"، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دابەزینی ئازادی ڕۆژنامەگەری بووەتە قەیرانێکی پێکهاتەیی جیهانی.

 

  سنووردارکردنی توند لەسەر بەرزبوونەوە بە سەیرکردنی ئەم وێنەیە

 

نمونەکانی ناوچە جیاوازەکانی جیهان زیاتر ڕەهەندەکانی قەیرانەکە دەردەخەن. لە کاتێکدا، وڵاتانی ئەوروپای باکوور ڕیزبەندی تاڕادەیەک بەرز دەپارێزن و سەقامگیری لە پاراستنی ئازادی ڕۆژنامەگەریدا نیشان دەدەن، وڵاتانی وەک ئێریتریا، کۆریای باکوور، چین، ئێران و سعودیە لە خوارەوە لاوازن و نوێنەرایەتی ئەو ناوچانە دەکەن کە توندترین سنووردارکردنیان هەیە. لە ئەمریکادا، دابەزینی ڕیزبەندی ئەمریکا لە ساڵانی ڕابردوودا جێگەی سەرنجە، هاوکاتە لەگەڵ زیادبوونی فشار و توندوتیژی دژی ڕۆژنامەنووسان، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئازادی ڕۆژنامەگەری نەک هەر لە ناوچە دیاریکراوەکاندا لە دابەزیندایە، بەڵکو بە شێوەیەکی سیستماتیکی لە ئاستی جیهانیدا بچووک دەبێتەوە بەهۆی وابەستەیی ئابووری و سنووردارکردنی یاسایی و سیاسەتە ئەمنییەکان.

 

  ناوچەی ململانێ و ڕۆژنامەنووسانی ئامانجدار لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ناوچە جێناکۆکەکان لە سەرانسەری جیهاندا

ڕوونە کە ڕۆژنامەنووسان لە یەکەم ئامانجەکانن، سەرەڕای ئەو "بەرگرییە" کە گوایە چێژیان لێ وەردەگرن، ڕووداوەکان بە تایبەتی لە غەززە لە ژێر هێرشەکانی ئیسرائیلدا، لەگەڵ بێدەنگی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، ئاشکرای دەکەن کە چۆن ڕۆژنامەنووسان بەبێ پاراستن و مسۆگەرت دەمێننەوە، سەرەڕای بوونی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان.   دۆخی غەززە، لەژێر ئەو شەڕەدا کە هێزەکانی ئیسرائیل بەڕێوەی بردووە، بە کوشندەترین دۆخ بۆ ڕۆژنامەنووسان لە سەرانسەری جیهاندا پێناسە دەکرێت. بەگوێرەی داتاکان، لە سەرەتای دەستپێکردنی هێرشەکانەوە لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لانیکەم ٢٦٠ ڕۆژنامەنووس کوژراون و ڕۆژنامەنووسان تا ئێستاش لە هەر ساتێکدا ئامادەن بۆ ئەوەی ببنە ئامانج.  بە گوێرەی ڕاپۆرتی ڕێکخراوە ڕۆژنامەوانیەکان، کوشتنی ڕۆژنامەنووسان لە غەززە و لوبنان بە شێوەیەکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەشێکە لە هێرشێکی فراوانتر بۆ سەر ئازادی ڕۆژنامەگەری. دوایین تاوانی ئەم تاوانانە کوشتنی ڕۆژنامەنووس ئامال خەلیل بوو، کە سەرەڕای ئاگربەست، لە هێرشێکی هێزەکانی ئیسرائیل لە نەباتیە لە باشووری لوبنان گیانی لەدەستدا، ئەمەش وەک نموونەیەکی دیکەی بە ئامانجگرتنی ڕۆژنامەنووسان بوو.   قەیرانی میدیا لە سودان سودان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە قەیرانێکی قووڵی مرۆیی بەخۆیەوە دەبینێت، لەم وڵاتەدا کە ساڵانێکە لە ململانێدا تێوەگلاوە، بارودۆخی نامرۆڤانە لە سەرانسەری کەرتە جیاوازەکاندا تیشک دەخرێتە سەر، کەیسەکانی ڕفاندن، هەڕەشە، دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و دەستدرێژی سێکسی دژی ژنان بە تایبەتی دیارن، هەروەها سودان بەدەست ڕەشبوونەوەی بەرفراوانی میدیاکانەوە دەناڵێنێت، سەرەڕای ئەوەی ڕووبەڕووی یەکێک لە گەورەترین قەیرانەکانی ئاوارەیی جیهان بووەتەوە، هاوکات لەگەڵ ئازاری بێئەندازەی مرۆڤ بەهۆی بەردەوامی ململانێکانەوە، بەڵام لە میدیا نێودەوڵەتییەکاندا گرنگییەکی ئەوتۆی پێنادرێت.