ئەلیف ئاکگول

 

ئیستەنبوڵ – لە ناو قەیران، شەڕ و سەرکوتی سیاسی لە جیهان و تورکیادا، لە ساڵی سێیەمی پرۆسەی چارەسەرکردنی کێشەی کورد و دیموکراتیزەکردندا، ٨٠ ژن لە ئەنقەرە بە دروشمی «با پێکەوە بوەستین، با دەربارەی داهاتوو قسە بکەین» کۆدەبنەوە.

 

دوای بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوێک لە ٢١ی ئەیلوول، بە بۆنەی ڕۆژی جیهانی ئاشتی، ژنان ئامانجیانە لە نێوان ٣١ی تشرینی یەکەم و ١ی تشرینی دووەم  کۆنفرانسێک بەشداریی ٥٠٠ ژنی تێدا بکەن.

 

لە کۆنفرانسەکەدا، بابەتەکان لە هاوڵاتیبوونی یەکسان، ئازادی و دیموکراسییەوە تا دەستدرێژیی کرێکاری، یەکسانیی ڕەگەزی، وێرانکردنی ژینگە و ئاشتی تاوتوێ دەکرێن. کۆنفرانسەکە بە پانێڵی دەستپێکی ڕۆژانی شەممە و یەکشەممە دەست پێ دەکات. دانیشتنەکانی دووەم و سێیەمی هەردوو ڕۆژەکە بۆ ئەو فۆڕمانە تەرخان دەکرێن کە بەشداربووان تێیاندا قسە دەکەن و گفتوگۆ دەکەن.

 

٥٠٠ ژن لە نێوان ٣١ی تشرینی یەکەم و ١ی تشرینی دووەم لە ئەنقەرە کۆدەبنەوە

یڵدیز ئۆنەن، ئەکادیمیست و یەکێکە لەو ژنانەی کە ئەم بانگەوازەیان دەست پێ کردووە. یڵدیز هۆکاری کۆبوونەوەیان، بەرنامە و شێوازی بەڕێوەبردنی کۆنفرانسەکەی بۆ ئاژانسی هەواڵی ئێمە ڕوون کردەوە.

 

یڵدیز ئۆنەن ئاماژەی بەوە دا کە لە ٢١ی ئەیلوول، ڕۆژی جیهانی ئاشتی، ڕاگەیەندراوێک بە واژۆی ٨٠ ژن و بە دروشمی «با پێکەوە بوەستین، داهاتوو بە هاوبەشی دروست دەکەین» بڵاو کرابووەوە.

 

یڵدیز ڕوونی کردەوە کە ئەمە بانگهێشتێکە بۆ کۆنفرانسەکە کە لە نێوان ٣١ی تشرینی یەکەم و ١ی تشرینی دووەم لە ئەنقەرە بەڕێوە دەچێت و وتی:

«ئەو پرسیارەی زۆرترین جار دەکرێت ئەمەیە: ئایا ئەمە حیزبە، پلاتفۆرمە، ڕێکخراوەیە یان بنکەیەکی خێرخوازییە؟ ئێمە هێشتا دامەزراوەیەک نین کە ئەم بابەتانە تاوتوێ بکەین. لە ئێستادا، تەنها و تەنها بە هاوبەشی کۆنفرانسەکە لە ئەنقەرە ساز دەکەین.»

 

بەڕاستی جیهان لە دۆخێکی ئاڵۆزی و ناڕێکخراوییدایە

یڵدیز ئۆنەن ئاماژەی بەو دژوارییانە کرد کە لە سەرانسەری جیهاندا خەڵک ڕووبەڕوویان دەبنەوە و وتی:

«ئێمە هەم لە جیهان و هەم لە تورکیادا بە سەردەمێکی زۆر دژواردا تێدەپەڕین.»

 

یڵدیز ئۆنەن ڕوونی کردەوە کە لەم سەردەمەی قەیرانە فرەڕەهەندییانەدا، کە جیهان ئێستا ڕووبەڕوویان بووەتەوە، بۆ دۆزینەوەی چارەسەر کۆبوونەتەوە و بەردەوام بوو:

«پێی دەڵێن قەیرانێکی فرەڕەهەندی. بە قەیرانێکی ئابووری دەستی پێ کرد، بە قەیرانێکی سیاسی بەردەوام بوو؛ جیۆپۆلەتیکی، ژینگەیی، هەموویان لە یەک کاتدا. جیهان بەڕاستی لە دۆخێکی ئاڵۆزی و ناڕێکخراوییدایە.

بەپێی بەرنامەی داتاکانی ناکۆکییەکانی ئۆپسالا، لە ساڵی ٢٠٢٥دا ٦٥ ناکۆکی ڕوویداوە کە دەوڵەتان تێیاندا بەشدار بوون. ١٣ دانەیان وەک شەڕ پۆلێن دەکرێن کە تێیاندا زیاتر لە هەزار کەس گیانیان لەدەست داوە و سەدان هەزار کەس بوونەتە قوربانی. ئەم ٦٥ ناکۆکییە لە ساڵی ١٩٤٦ەوە بەرزترین ژمارەی تۆمارکراون.»

 

ئێمە پێویستمان بە دیموکراسییە

یڵدیز ئۆنەن لە بەردەوامیی قسەکانیدا ئاماژەی بە دۆخی تورکیا و قەیرانەکانی تێیدا کراوە کرد و وتی:

«تورکیا لەم جیهانە جیا نییە و سەربەخۆش نییە. ئێمە هەموو ئەو قەیرانانەی کە لێرە باسیانم کرد، یەک بە یەک دەژین. هەر بەیانییەک بە هێرشێکی نوێ بەئاگا دێینەوە. بە دەستبەسەرکردنی کارمەندانی کەناڵی Halk TV بەئاگا هاتینەوە. لە ١٢ی ئەیلوول، لە ڕۆژی ساڵیادی کودەتاکەدا، بە هێرشێک دژی کەسانی LGBTQ+ بەئاگا هاتینەوە؛ ئەمەش هەموو هێرشەکانی ئەو کودەتایەی دووبارە خستەوە بیرمان.

 

لە کاتێکدا قەیرانە نائاساییەکان کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر ژیانی ڕۆژانەمان دادەنێن، ئێمە وەک ژن کۆبووینەتەوە بۆ ئەوەی هەموو ئەم کێشانە بە هاوبەشی تاوتوێ بکەین، چارەسەریان بکەین و پێکەوە بەدوای چارەسەردا بگەڕێین.»

 

یڵدیز ئاماژەی بەوە دا کە لە تورکیا فشارێکی زۆر هەیە و ئەم فشارە بەرامبەر بە ژنان و کەسانی LGBTQ+ بەکاردەهێنرێت. ئەو بەردەوام بوو و وتی:

چەند ڕۆژێک لەمەوبەر لە شوێنێکدا بینیم کە تەنها لە ماوەی مانگێکدا نزیکەی ٤٠ کرێکاری میدیایی دەستبەسەر کراون و هەندێکیان خراونەتە زیندانەوە. ٨٠ ئەندامی ڕێکخراوێکی LGBTQ+ کە جگە لە ئەندامبوونیان لە ڕێکخراوەکەدا هیچ بەرپرسیارییەکیان نەبوو، دەستبەسەر کران. ئیتر کەس نازانێت چەند شارەوانی لە دەستی حیزبی نوێدان؛ زۆربەیان دەستبەسەر کراون.

 

بۆ نموونە، ڕۆژی ڕابردوو یەکێک لەو دەستبەسەرکردنانەی سەرەتایی، کە پەیوەندی بە ’ڕێککەوتنی شارەکان‘ەوە هەبوو، بە بێتاوان ناساندنی تۆمەتباران کۆتایی پێ هات. واتە کەسانێک دەستبەسەر دەکرێن، دەخرێنە زیندانەوە و دواتر بێتاوان دەردەچن. بۆیە ئێمە لە سەردەمێکداین کە بە توندی پێویستمان بە دیموکراسییە.

 

ڕۆڵ و ئەزموونی ژنان لە پرۆسەی ئاشتی

یڵدیز ئۆنەن جەختی لەوە کردەوە کە ژنان لە پرۆسەی چارەسەرکردنی کێشەی کورد و دیموکراتیزەکردندا ئەکتەری گرنگن و بەردەوام بوو:

 

«لەگەڵ ئەمەشدا، پرۆسەیەکی ئاشتی هەیە. ئێمە دەڵێین ’پرۆسەی ئاشتی دەستی پێ کردووە‘، بەڵام ئەوەی لەم دوو ساڵەدا چەند هەنگاوێک نراوە، خۆی بابەتێکی گرنگی گفتوگۆیە.

 

ئێمە پرۆسەکانی ئاشتی دەناسین؛ ئەمانە پرۆسەیەک نین کە تەنها بە دانانی چەک کۆتاییان پێ بێت یان چارەسەر ببن. چەک دانانەوە یەکەم هەنگاوە. دوای ئەم هەنگاوە، دەیان هەنگاوی تر هەن کە دەبێت بنرێن تا ئاشتیی کۆمەڵایەتی بەدی بێت.

نموونەکانی ناوچە جیاوازەکانی جیهان نیشان دەدەن کە کۆمەڵایەتیکردنی ئاشتی، پرۆسەیەکی زۆر درێژتر و ئاڵۆزترە لە چەک دانانەوە. تەنانەت لە نموونەکانی ئیرلەندا، باسک و ئەفریقای باشووریشدا، هێشتا کێشەی چارەسەرنەکراو هەن.

بۆیە هەنگاوی زۆر هەن کە دەبێت بنرێن؛ هەم بۆ پەرەپێدانی دیموکراسی و فراوانکردنی ئەو بۆشاییە سیاسییەی کە ڕۆژ بە ڕۆژ تەسک دەکرێتەوە، هەم بۆ کۆمەڵایەتیکردنی پرۆسەی ئاشتی.

 

دەمانەوێت سوود لەم ئەزموونە وەربگرین

یڵدیز ئۆنەن باسی ئەزموون و توانای ژنانی لەم بوارەدا کرد و ڕوونی کردەوە:

لە ساڵانی ١٩٨٠ەوە، لە تورکیا جووڵانەوەیەکی ژنان هەیە کە دەتوانێت ببێتە نموونە بۆ جیهان. هاوپەیمانی و ڕێکخراوەکانی ژنان، هەم دژی توندوتیژیی ناوماڵ و هەم بۆ بەدەستهێنانی یەکسانیی کۆمەڵایەتی، تێکۆشانێکی گرنگ دەکەن. ئێمە دەمانەوێت سوود لەم ئەزموونە وەربگرین.

 

وەک لە ڕاگەیەندراوەکەماندا جەختمان لەسەر کردووەتەوە، بێ دادپەروەری ئاشتی نابێت، بێ ئاشتی دیموکراسی نابێت، بێ دیموکراسی یەکسانی نابێت و بێ یەکسانی ئازادی نابێت.

 

ئێمە وەک ژنانی خاوەن پاشخانە سیاسییە جیاوازەکان، بۆ بەدەستهێنانی ئەم پێنج بەهایە لە یەک کاتدا کۆبووینەتەوە. باوەڕمان وایە ئەگەر بتەوێت هەنگاو بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد، پەرەپێدانی دیموکراسی، پاراستنی ژنان لە توندوتیژیی پیاوان و دەوڵەت و زۆر بابەتی تریش بنێیت، دەبێت سەرەتا گفتوگۆ بکەین و قسە بکەین و دواتر بە هاوبەشی هەنگاوی کرداری بنێین. بۆ ئەم ئامانجە، بانگەوازێکمان بۆ بەڕێوەبردنی کۆنفرانسێک بڵاو کردەوە.

 

کاریگەریی قەیرانی ئابووری لەسەر ژنان

یڵدیز ئۆنەن ڕوونی کردەوە کە بەرنامەیەکیان بۆ کۆنفرانسەکە ئامادە کردووە کە ژنان لە هەموو بوارەکانی تێکۆشانی کۆمەڵایەتیدا لەخۆ بگرێت و بەردەوام بوو:

 

«بەرنامەی کۆنفرانسەکە بە بابەتەکانی هاوڵاتیبوونی یەکسان، ئازادی، یەکسانی و دیموکراسی دەست پێ دەکەین. دواتر دەربارەی شێوازی تێکۆشان دژی دەستدرێژیی کرێکاری و وێرانکردنی ژینگە قسە دەکەین.

لە کۆمەڵگادا بۆچوونێک هەیە کە پێی وایە هەموو کێشەکان تەنها بە دڵنیابوون لە یەکسانیی ژنان چارەسەر دەبن. ئێمە دژین بەوەی ژنان تەنها بەو بوارەوە سنووردار بکرێن. ژنانیش وەک هەر کەسێکی تر، یان بە بڕوای من دوو هێندە زیاتر، کاریگەریی قەیرانە فرەڕەهەندییەکانیان لەسەرە. بە تایبەتی هەژاری بارێکی قورس دەخاتە سەر شانی ژنان. بۆیە دەربارەی ئەو کارانەش گفتوگۆ دەکەین کە دەتوانین لەم بوارانەدا بە هاوبەشی ئەنجامیان بدەین.

 

وتارێک کە لە ڕۆژنامەی «The Economist» بڵاو کراوەتەوە

لە وتارێکی نوێی ڕۆژنامەی «The Economist»دا هاتووە کە ئەگەرچی ژنان لە ساڵانی ١٩٨٠دا بۆ دۆزینەوەی کار ڕووبەڕووی دژواری دەبوونەوە، ئەمڕۆ بۆ هاوسەرگیری و بوون بە ژنی ماڵەوە ڕووبەڕووی دژواری دەبنەوە. لە پشت ئەم دۆخەوە کێشەیەکی ئابووریی جدی هەیە.

 

باوەڕم وایە لە کۆنفرانسەکەدا دەرفەتمان دەبێت ئەم بابەتە تاوتوێ بکەین. لە ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا، ڕێژەی بەشداریی ژنان لە بازاڕی کاردا، هەم لە سەرانسەری جیهان و هەم لە تورکیا، بە تایبەتی لە کەرتی خزمەتگوزاری و بوارەکانی تردا، زیاد بوو. ژنان کاریان دۆزییەوە، چوونە ناو هێزی کار و خەرجیی ژیانی خۆیان و خێزانەکانیان دابین کرد.

بەڵام لەگەڵ قەیرانە ئابوورییەکاندا، وەک بە تایبەتی لە تورکیا ڕوون بووەتەوە، ژنان دەستیان بە دەرکردن لە کار کرد یان ناچار بوون بە مووچەیەکی زۆر کەمتر کار بکەن. ئەم دۆخە توانای ژنانی بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزانەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو سنووردار کرد.

 

وتارەکەی «The Economist» کاریگەریی قەیرانی ئابووری لەسەر ژنانی کرێکار تاوتوێ دەکات. ئێمە لە کۆنفرانسەکەدا ئەم بابەتەش تاوتوێ دەکەین.

 

ئامانج، شێواز و داهاتووی کۆنفرانسەکە

یڵدیز ئۆنەن جەختی کردەوە کە گرنگترین بابەتی کۆنفرانسەکە «ئاشتی»یە و ڕوونی کردەوە کە نوێنەرانی حیزبە سیاسییە جیاوازەکان بەشداری دەکەن. یڵدیز بەردەوام بوو و وتی:

 

وەک دەزانن، یاساکە بە پشتگیریی چەندین حیزبی سیاسی پەسەند کرا کە نزیکەی ٩٠ لە سەدی کورسییەکانی پەرلەمان نوێنەرایەتی دەکەن. بەڵام هێشتا نەمانبینیوە یاساکە بووبێتە یاسای جێبەجێکراو و ڕێنماییە یاساییەکانیش جێبەجێ کرابن.

 

دەمانەوێت لەگەڵ نوێنەرانی حیزبە سیاسییەکاندا گفتوگۆ بکەین دەربارەی ئەو بەرپرسیارییانەی کە لە پرۆسەی دروستکردنی ئاشتی، دەکەونە ئەستۆی پەرلەمان و حیزبە سیاسییەکان، هەروەها ئەوەی کە ئێمە دەتوانین لەم بوارەدا چی بکەین.

 

من پێی دەڵێم ’کۆنفرانس‘، بەڵام لەوانەیە ’فۆڕم‘ ناوێکی گونجاوتر بێت؛ چونکە شێوازی ئەم کۆبوونەوەیە لە کۆنفرانسە ئاساییەکان کە دەیانناسین جیاواز دەبێت.

 

ئامانجمان ئەوەیە بەشداریی ٥٠٠ ژن دڵنیایی پێ بدەین. ڕۆژانی شەممە و یەکشەممە پانێڵی کردنەوە دەبەسترێت. بەڵام دانیشتنەکانی دووەم و سێیەمی هەردوو ڕۆژەکە بە تەواوی بۆ ئەو دانیشتنانە تەرخان دەکرێن کە بەشداربووان تێیاندا قسە و گفتوگۆ دەکەن. لەم فۆڕمانەدا بابەتگەلی وەک دەستدرێژیی کرێکاری، یەکسانیی ڕەگەزی، وێرانکردنی ژینگە و شێوازی دروستکردنی ئاشتی تاوتوێ دەکەین.

 

«دەمانەوێت گفتوگۆ بکەین کە لەم سەردەمە نوێیەدا چی دەتوانین بکەین»

یڵدیز ئۆنەن ڕوونی کردەوە کە ئامانجی سەرەکیی کۆنفرانسەکە «قسەکردن»ە و وتی بە کۆکردنەوەی تێکۆشانی ژنان لە بوارە جیاوازەکاندا، دەیانەوێت نەخشەڕێگایەک دابڕێژن. لەم بارەیەوە وتی:

 

«قسەکردن گرنگە. هەم ئەو ٨٠ ژنەی ڕاگەیەندراوەکەیان واژۆ کردووە و هەم ئەو ٥٠٠ ژنەی کە بەشداریی فۆڕمەکە دەکەن، گرنگن. هەرچەندە زۆرێک لەو ژنانە لە بوارە جیاوازەکاندا تێدەکۆشن، بەڵام هەندێکیان تەنها لە یەک بواردا تێکۆشان دەکەن.»

یڵدیز ئاماژەی بە ڕێگا و شێوازەکانی تێکۆشانی داهاتوو کرد و ڕوونی کردەوە:

 

«بە کۆکردنەوەی تێکۆشانەکانمان لە بوارە جیاوازەکاندا، وەک ژن، دەمانەوێت گفتوگۆ بکەین کە لەم سەردەمە نوێیەدا چی دەتوانین بکەین بۆ دڵنیابوون لە ئاشتیی کۆمەڵایەتی و تێکۆشان دژی هەژاری، نایەکسانی و زۆرداری بە مافە دیموکراتییەکان.

ئەمە یەکەم هەنگاوە. لەوانەیە دوای ئەمە کارەکانمان لە ئاستی ناوچەیی بەردەوام بکەین، لەوانەشە دەستپێشخەرییەکانی تر ئەنجام بدەین. بەڵام هەنگاوەکانی داهاتوو لە ڕێگەی گفتوگۆکانی نێوان ژنانی بەشدار لە فۆڕمەکەدا دیاری دەکرێن.

 

لە ماوەیەکی زۆر کورتدا، لە نێوان دوو تا سێ هەفتەدا، واژۆی ٨٠ ژنمان کۆکردەوە. بەڕاستی لەو ڕۆژەی ڕاگەیەندراوەکەمان بڵاو کردەوە، ژمارەی واژۆکان زیاتر لە ٨٠ بوو، بەڵام ژمارەکەمان لەسەر ٨٠ ڕاگرت بۆ ئەوەی ئەگەر ٥٠٠ کەس بەشداری بکەن، بتوانین ناوی هەموویان لە یەک کاتدا ڕابگەیەنین.

 

ئێستا لە نێوان خۆماندا کۆدەبینەوە بۆ ئەوەی گفتوگۆ بکەین کە چۆن فۆڕمەکە ڕێک بخەین؛ چونکە بەشداریی هەمووان زۆر گرنگە.

 

بەداخەوە، شێوازی گشتیی کۆبوونەوەکان لە تورکیا زۆرجار لە قسەکردنی پیاوان پێک دێت؛ تەنانەت لە ٨ی ئادار، ڕۆژی جیهانی ژنانیشدا، پیاوان مایکرۆفۆن وەردەگرن و ژنان هەر ناتوانن قسە بکەن. ئێمە دەمانەوێت لەم شێوازە دوور بکەوینەوە.

ئامانجمان ئەوەیە ژینگەیەک دروست بکەین کە هەر بەشداربوویەک بتوانێت بۆچوونی خۆی دەرببڕێت و ژنانی بوارە جیاوازەکان، لە ژینگەپارێزییەوە تا چالاکییەکانی LGBTQ+، بتوانن پێکەوە گفتوگۆ بکەن.»

یڵدیز ئۆنەن ڕایگەیاند کە پلانیان هەیە لە ئامەد، وان و ئیستەنبوڵیش کۆنفرانس بەڕێوە ببەن و وتی:

دروشمە سەرەکییەکەمان ئەمەیە: ناهێڵین سیاسەت بەبێ ژنان بەردەوام بێت.

 

زیادبوونی دەسەڵاتی ڕەها و تێکۆشانی ژنان

یڵدیز ئۆنەن ئاماژەی بە زیادبوونی سیاسەتە سەربازییەکان و شەڕ لەلایەن سەرکردە پیاوە ڕاستڕەو و دەسەڵاتخوازەکانەوە کرد و ڕوونی کردەوە کە:

بەداخەوە، وەڵامی سەرکردە پیاوە ڕاستڕەو و دەسەڵاتخوازەکانی جیهان و تورکیا بەرامبەر بە قەیرانە جۆراوجۆرەکان، سەربازیکردنی زیاتر، ململا‌نێی زیاتر و شەڕی زیاترە.

 

بە پێچەوانەوە، قسەکردن لە ئاشتی، بەهێزکردنی یەکگرتوویی و باشترکردنی هاوکاری، وەک شتێک کە ’تەنها بۆ ژنانە‘ سەیر دەکرێت و ژنان لەم پرۆسەیانە دوور دەخرێنەوە.

 

ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە ترامپ ئەمریکا و جیهان بەڕێوە دەبات. هەڵوێستی ئەو بەرامبەر بە ئەندامانی میدیا و ڕۆژنامەنووسانی ژن ڕوون و ئاشکرایە. پرۆسەیەکی هاوشێوە لە تورکیاشدا ڕوودەدات. تەماشای ژمارەی ژنان لە پەرلەمان، لە بەڕێوەبردنی حیزبە سیاسییەکان و لە زانکۆکان بکەن. لە هەموو شوێنێکدا کە سەیری دەکەین، جگە لە چەند حیزبێک، لە ئاستی بەڕێوەبردن و لە نێو ئەوانەی کە دەتوانن لە سیاسەتدا دەربڕینی خۆیان بکەن، ژنانی زۆر کەم دەبینین. ئێمە هەوڵ دەدەین ئەو دەرگایانە بکەینەوە کە لەم بوارەدا بەڕووماندا داخراون.

 

یڵدیز ئۆنەن گرنگی یەکگرتوویی و فرەڕەنگی لە نێو ژناندا خستەڕوو و بەو شێوەیە کۆتایی بە قسەکانی هێنا:

بێگومان، ژنان کۆدەبنەوە و لە زۆر بواردا تێکۆشانی هاوبەش دەکەن. بەڵام لێرەدا ژنانی خاوەن پاشخانە جیاوازەکان کۆدەبنەوە. ئەوانەی لە بواری ژینگەپارێزیدا تێدەکۆشن، ئەوانەی لە بواری ئابووریدا کار دەکەن، ئەوانەی بۆ یەکسانیی ڕەگەزی تێدەکۆشن و ئەوانەی لە بوارە جیاوازەکانەوە دێن، هەموویان بەشداری ئەم کۆبوونەوەیە دەکەن. من ئەمە بە یەکەم ئەزموونی ژنان دادەنێم کە ئەوەندە گرووپی جیاواز لە یەک شوێندا کۆبوونەتەوە.