ناوەندی هەواڵ

 

ململانێکان لە سودان لە ناوەڕاستی مانگی نیسانی ٢٠٢٣ سەریهەڵدا و بەھەزاران کوژراو و برینداری لێکەوتەوە و وێرانکارییەکی بەرفراوانی ژێرخانی لێکەوتەوە، لە نێوان پەرەسەندنی برسێتی و شەپۆلی پێوانەیی ئاوارەبوون، وڵاتەکە ڕووبەڕووی کارەساتێکی مرۆیی بووەتەوە کە پێویستی بە دەستێوەردانی بەپەلەی نێودەوڵەتی هەیە بۆ ڕزگارکردنی ژیانی ملیۆنان کەس.

 

بەپێی هۆشدارییەکی نوێ کە دەستپێشخەری پۆلێنکردنی قۆناغی یەکگرتووی ئاسایشی خۆراک (IPC) لە ١٢ی تشرینی یەکەمدا دەرچووە، سودان ڕووبەڕووی مەترسی زیادبوونی برسێتی بووەتەوە لە چەند ناوچەیەک کە بەهۆی ململانێی بەردەوامەوە زیانیان بەرکەوتووە.

 

ئەم قەیرانە مرۆییە بەهۆی یەکگرتنی هۆکارەکانەوە خراپتر دەبێت، دیارترینیان وشکەساڵی کە بەهۆی نینۆوە دروست بووە، کەمیی توندی بودجەی یارمەتییەکان و سنووردارکردنی ئەمنی کە ڕێگری لە گەیاندنی هاوکارییە مرۆییەکان دەکات.

 

ڕوونیکردەوە، کە ئازارەکان لە ناوچەکانی وەک ئەبتەزدا دیارە، کە ژنان و منداڵانی بە ڕەچەڵەک ڕەنگیم جیاوازی ئەفریقی لە خاڵەکانی دابەشکردندا ڕیز دەگرن، دەفر و دەبەی نایلۆنیان هەڵگرتووە بۆ وەرگرتنی ئاوی خواردنەوەی پاڵاوتەکراو کە لە ڕێگەی بارهەڵگرەکانەوە دەگەیەنرێت.

 

پۆلێنبەندی قۆناغی ئاسایشی خۆراکی یەکگرتوو هۆشداری داوە لە خێرابوونی مەترسی برسێتی لە بەشێک لە دارفۆری گەورە و کۆردۆفانی گەورە، کە بەهۆی مەترسی سێ لایەنەی شەڕی چەکداری و ئاوارەبوونی بەرفراوان و وشکەساڵی توندەوەیە.

 

نائاسایشی خۆراک جێگەی مەترسییە

دوایین داتاکان ئاستی بەرزی مەترسیدار لە نائاسایشی خۆراک و بەدخۆراکی توند لە چەند ناوچەیەکی سودان نیشان دەدەن، وشکەساڵی توند لە سەرانسەری بەشێکی زۆری دارفۆری گەورەدا، لەگەڵ کاریگەرییە یەکگرتووەکانی ململانێ و کەمی بارانبارین لە کۆردۆفانی گەورە، بە خێرایی ئەوەی لە کۆگاکانی خۆراکی ماوەتەوە کەمدەکاتەوە.

 

پۆلێنکردنی قۆناغی یەکگرتووی ئاسایشی خۆراک (IPC) جەختی لەسەر پێویستی بەپەلە کردەوە بۆ دەستەبەرکردنی دەستڕاگەیشتنێکی مرۆیی بێ بەربەست بۆ ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ململانێ لە کۆردۆفان و دابینکردنی دەستبەجێی بودجەی زیادە بۆ گەورەکردنی ئۆپەراسیۆنە مرۆییەکان و ڕێگریکردن لە دەرئەنجامە کارەساتبارەکان و لەدەستدانی زیاتری ژیان.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، دۆخی زۆربەی ئەو ناوچانەی کە پێشتر لە شیکارییەکانی مانگی ئایاردا بە "مەترسی برسێتی" پۆلێنکراون، تا ئێستاش لەڕادەبەدەر نیگەرانکەرن، بەڵگە و نیشاندەری نوێ ئاماژە بە خراپبوونی ڕێژەی بەدخۆراکی توند و بڵاوبوونەوەی بۆ ناوچە دیکە دەکەن.

 

دەستپێشخەرییەکە هۆشداری داوە لە خراپتربوونی مەترسییەکانی برسێتی لە سودان، کە وڵاتەکەی لە کارەساتێکی مرۆیی بە ڕێژەیەکی مێژوویی نزیک دەکاتەوە و کاریگەرییەکانیش دەتوانن تا سەرەتای ساڵی ٢٠٢٧ درێژببنەوە.

 

هەروەها دەستپێشخەرییەکە ئاوارەبوونی زیاتر لە ٣٠٠ هەزار کەسی لە کۆردۆفانی گەورە لە مانگی تشرینی یەکەمی  ساڵی ڕابردووەوە بەڵگە کردووە، چونکە شەڕی توند کۆمەڵگەی جوتیارانی ناچارکردووە بەرەو ئەبیەز ئاوارەببن، کە دەرفەتەکانی بژێوی ژیانیان کەمدەبێتەوە بەهۆی نائەمنیەوە.

 

سەبارەت بە ئاڵەنگاری فریاگوزاری، دەستپێشخەرییەکە ڕوونیکردەوە، کە بۆشایی نێوان زیادبوونی پێداویستییەکان و قەبارەی وەڵامدانەوە لەسەر زەوی فراوانتر دەبێت، ئۆپەراسیۆنە مرۆییەکان ڕووبەڕووی کەمیی دارایی توند بوونەتەوە، کە پلانی ساڵانەی وەڵامدانەوەی تەنها ٥٠٪ دەگرێتەوە ئەم بۆشاییە هاوکاتە لەگەڵ توندبوونەوەی سنووردارکردنی ئەمنی کە ڕێگری لە گەیاندنی هاوکارییەکان دەکات، لەم دواییانەدا نموونەی هێرشکردنە سەر دوو بارهەڵگری بەرنامەی خۆراکی جیهانی کە بووە هۆی مردنی یەکێک لە شۆفێرەکان.