مەمیهان هلبین زەیدان

 

وان- لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان، منداڵان و گەنجان لە شارە کوردییەکان ڕووبەڕووی هەڕەشەی جددی زیاتر دەبنەوە، داتاکانی وان دەریدەخەن کە تەمەنی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بۆ ١٠-١٢ ساڵ دابەزیوە، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئیتر ئالوودەبوون تەنها کێشەیەکی کەسی نییە، بەڵکو قەیرانێکی کۆمەڵایەتییە، ماددە هۆشبەرەکان بە ئاسانی بەسەر منداڵان و گەنجاندا دابەشدەکرێن، بەتایبەتی لە دەوروبەری قوتابخانەکان و قەیرانی ئابووری، هەژاری، بێکاری، نەبوونی ئاسۆی داهاتوو، ئاوارەبوونی زۆرەملێ و داڕمانی کۆمەڵایەتی کە بەهۆی شەڕەوە دروست بووە ئەم دۆخە قووڵتر دەکەنەوە، هەرچەندە لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژ بە بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان دەست بەسەر چەندین ماددەی هۆشبەردا گیراوە کە لەسەر سنوورە، بەڵام ئەوە ڕاستییەکە کە دەستڕاگەیشتن بە ماددە هۆشبەرەکان ئاسانتر دەبێت و بەکارهێنانیان زیاتر لە نێو گەنجاندا دەردەکەون.

 

هەرچەندە وان لەگەڵ ئۆپەراسیۆنەکانی ماددە هۆشبەرەکان لە هەواڵەکاندا هاتووە، بەڵام بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرە بێکۆنتڕۆڵەکان و توندوتیژەکان جێگەی نیگەرانییە، لەگەڵ کردنەوەی قوتابخانەکاندا، دایکان و باوکان و پەروەردەکاران زۆرترین نیگەرانییان هەیە، چونکە دەروازەی قوتابخانەکان بە شوێنێک دادەنرێت کە مادەی هۆشبەری تێدا دەفرۆشرێت، بەپێی لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان و ئەو زانیاریانەی بەدەست هێنراون، تەمەنی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بۆ ١٠-١٢ساڵ دابەزیوە، زیاتر لە لە ٦٠٪ی ئەو بەکارهێنەرانەی کە داواکاری پێشکەش بە ناوەندەکانی چارەسەرکردن و ڕاوێژکاری (AMATEM/YEDAM) دەکەن یان وەک بەکارهێنەر دەستنیشان دەکرێن گەنجانن کە تەمەنیان لە نێوان ١٦-٣٠ ساڵدایە.

 

فوندا دەمیر بۆزکورت، هاوسەرۆکی لقی وان لە ئەیتیم-سەنێ، ڕایگەیاند، کە نابێت بڵاوبوونەوەی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بە تەنها بۆ تاکەکان یان خێزانەکان وەک کێشەیەک سەیر بکرێت، ئاماژەی بەوەشکرد، کە ئەمە هۆکارە ڕاستەقینەکانی قەیرانەکە دەشارێتەوە، سەرنجی بۆ ململانێ درێژخایەنەکان و ”سیاسەتی شەڕی تایبەت” لە کوردستان ڕاکێشا و دۆخی ئێستای بۆ ژانسەکەمان هەڵسەنگاند.

 

”لەگەڵ قەیرانەکەدا، بەکارهێنانی بەربڵاوتر بوو”

فوندا دەمیر بۆزکورت ڕوونیکردەوە، کە ڕەنگە زیادبوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و دابەزینی تەمەنی بەکارهێنەران هۆکاری زۆریان هەبێت و بە قەیرانی کۆمەڵایەتی ناوی بردووە و وتی: کاتێک ئێمە وەک قەیرانێکی کۆمەڵایەتی سەیری ئەم بابەتە دەکەین، دەکرێت هۆکاری زۆر دەستنیشان بکرێت، دەتوانین بڵێین قەیرانی ئابووری بڵاوکردنی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانی زیاد کردووە، چونکە لەگەڵ هەموو هەژارییەک، بێکاری، نەبوونی ئاسۆی داهاتوو و نیگەرانی لە داهاتوودا، مەیلی بۆ بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لەنێو خەڵکدا زیاد دەکات، جگە لەوەش، کۆچکردنی زۆرەملێ، وازهێنان لە خوێندن، دەستڕاگەیشتن بە ماددەی هۆشبەر بە ئاسانی و نەبوونی هەوڵی هەمەلایەنە و خۆپارێزی بۆ چارەسەرکردنی ئەمە، گرنگیدان بە تەنها ئەو کەسانەی کە ماددەی هۆشبەر دەفرۆشن یان بەکاریدەهێنن و چارەسەرنەکردنی کێشە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکان و هۆکارە جیاوازەکان کە هۆکاری قەیرانەکەن، دۆخی ئێستا قووڵتر دەکاتەوە.

 

”سیاسەتی جەنگی تایبەت بەردەوامە”

فۆندا دەمیر بۆزکورت ئاماژەی بەوەدا، کە یەکێک لە هۆکارە دیارەکانی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان ئاسانیی دەستڕاگەیشتن بە ماددە هۆشبەرەکانە، کە بە ئاسانی دەستکەوتنی ماددە کیمیاییەکان بووەتە هۆی بەکارهێنانی بەربڵاو و وتی: بە گشتی ئێمە لە تورکیا و بەتایبەت لە کوردستان زیادبوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان دەبینین، دەتوانین بڵێین تەمەنی بەکارهێنەران لە وان بۆ ١٠ ساڵ و لە ئامەد ٨ ساڵ و لە بورسا بۆ ٩ ساڵ دابەزیوە، بەڵام کاتێک ئەم بابەتە هەڵدەسەنگێنین، پێویستە چوارچێوەیەکی جیاواز بۆ کوردستان دروست بکەین، چونکە ٥٠ ساڵە لە کوردستان ناوچەی جێناکۆک هەیە، بۆیە دۆخێک هەیە کە ئەم زۆنە بووەتە هۆی قەیرانی کۆمەڵایەتی، لە هەمووی گرنگتر ناتوانین ئەم دۆخە ململانێیە تەنها لە ڕووی چەک و موشەکەوە و هەڵسەنگێنین، تەنها بەم شێوەیە ئەنجام نادرێت، لە هەمان کاتدا پۆلێکی جیاواز هەیە، ئێمە وەک سیاسەتی شەڕی تایبەت پێناسەی دەکەین، کە ئەم دۆخە ململانێیە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، سیاسەتی شەڕی تایبەت بریتییە لە هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی ئەنجام وتی: ئاشت بە چەک بەدەست ناهێنرێت، بە میتۆدی دەروونی و کۆمەڵناسی و کۆمەڵایەتی بەدەست دێت، قەیران لە کۆمەڵگەدا دروست دەکات و زەمینە بۆ داڕمانی کۆمەڵایەتی ئامادە دەکات.

 

"هۆکاری بڵاوبوونەوەی لە کوردستان سیاسییە”

فوندا دەمیر بۆزکورت ڕایگەیاند، هاندانی گەنجان بۆ بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر، ناچارکردنی ژنانی گەنج بۆ لەشفرۆشی و وێرانکردنی بوارە ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی و هونەریەکان هەمووی لە ڕێگەی سیاسەتی شەڕی تایبەتەوە ئەنجام دەدرێن و وتی: دەبێت بڵاوبوونەوەی لە کوردستان لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، لەم سەردەمەی باسکردنی ئاشتی بەردەوامدا، ئێستا دەست دەکەین بە بینینی ئەو وێرانکاری و قەیرانە ڕاستەقینەیەی کە دوای پرۆسەی ململانێکان ڕوویداوە، ئێستا کۆمەڵگە هەست بەم بابەتە دەکات و ئەزموونی دەکات و شیکاری دەکات، ئێمە ساڵانێکە بە سیاسەتی شەڕی تایبەت ناوی دەبەین، یەکێک لە هۆکارە هەرە گرنگەکانی قەیرانی ئابووری پرۆسەکانی ململانێیە، هاوکات لەگەڵ قەیرانی ئابووری، هەژاری و بێکاری قووڵ سەرهەڵدەدات. پێناسە و ناوی هەژاری لە گۆڕاندایە، پێناسەکانی وەک هەژاری ژن و منداڵ و گەنج سەرهەڵدەدەن، هەروەها ئەمەش دەبێتە هۆی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان، پرۆسەی ململانێ تەنها لە بارودۆخی ململانێی پەیوەست بە ناوچەیەکی دیاریکراوەوە سنووردار نییە، توندوتیژی کۆمەڵایەتی دەبێتە هۆی توندوتیژی خێزانی، ئێمە دەڵێین، ”ژنکوژی سیاسییە” بۆچی سیاسییە؟ چونکە خۆراک دەداتە ناو زمان و بارودۆخی ململانێ، بەهەمان شێوە توندوتیژی لە ناو کۆمەڵگەدا، لە پرۆسەکانی ململانێ و شەڕ دەخوات کە لەناو کۆمەڵگەدا هەن، بێگومان ئەگەر کەسێک تووشی توندوتیژی خێزانی یان کۆمەڵایەتی بووبێت، پەراوێزخراوە، نەیتوانیبێت جێگەی دڵخۆشکەر لە کۆمەڵگەدا بدۆزێتەوە، یان خۆی وەک هاوڵاتییەکی یەکسان نەبینێت، ئەگەری زۆرە کە چارەسەرێک لە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکاندا بدۆزێتەوە.

 

”قوتابخانەکان دەبێت شوێنی پارێزراو بن”

فوندا دەمیر بۆزکورت ڕایگەیاند، قوتابخانەکان کەشی گشتین و پێویستە کەشی پارێزراو بن بۆ قوتابیان و مامۆستایان و هەموو کەسێک کە لە قوتابخانەکاندا کاردەکات و وتی: لەم دواییانەدا لەگەڵ توندوتیژی لە قوتابخانەکان و توندوتیژی دژی قوتابخانەکان و توندوتیژی بەرامبەر بە خوێندکاران و کارمەندانی پەروەردە، دەستمان کردووە بە گفتوگۆکردن لەسەر پەیوەندی نێوان قوتابخانەکان و توندوتیژی، هەروەها ماوەیەک پێش ئێستا هێرشێک بۆ سەر قوتابخانەیەک لە شاری مانیسا، لە شاری وان ڕوویدا کاتێک منداڵێکی کچ بە دەمانچە چووە قوتابخانە و کارمەندانی پەروەردە و دایک و باوک دەستوەردانیان کرد، قەیرانێکی گەورە ڕوویدا بەڵام ڕێگری لێکرا، لە عوسمانییە ئەندامێکی کارمەندی پەروەردە کوژرا، زۆر ڕوونە قوتابخانەکانمان شوێنی پارێزراو نین، هەرچەندە پێویستە شوێنی گشتی و پارێزراو بن، بەڵام سیستەمی ئێستا قوتابخانەکانی لەو حاڵەتە پارێزراوە دەرهێناوە، ئەگەر ئەوەندە ئاسان بێت بچیتە ناو قوتابخانەیەکەوە بە دەمانچە یان چەقۆوە، ناتوانیت ڕێگری لە بازرگانانی ماددە هۆشبەرەکان بکەیت کە لە بەردەم قوتابخانەکاندا بگەڕێن، توندوتیژی هەیە کە هاتۆتە ناو پۆلەکانیشەوە، دەوروبەری قوتابخانەکان زیاتر مەترسی توندوتیژییان لەسەرە، بە ئاسانی دەتوانێت ببێتە شوێنێک کە بازرگانانی ماددە هۆشبەرەکان دەتوانن دوکانیان تێدا دابنێن، ئێمە دەڵێین کە قوتابخانە و ژینگەی قوتابخانەکان شوێنی پارێزراو بن بۆ گەنجان و منداڵان.

 

”پێویستە نەخشەیەک هەبێت بۆ مەترسییەکانی دەوروبەری قوتابخانەکان”

فوندا دەمیر بۆزکورت سەبارەت بەو شتانەی کە پێویستە بکرێت و شێوازەکانی خەبات لە قوتابخانەکان و دەوروبەری ئەمانەی خوارەوە وتی: داوای هێزی ئەمنی یان یاسایی لەبەردەم قوتابخانەکاندا ئەو کێشەیە چارەسەر ناکات، ئێمە ناتوانین توندوتیژی لە قوتابخانەکان یان دژی قوتابخانەکان چارەسەر بکەین بەبێ پەروەردەیەکی یەکسان و دادپەروەرانە و دیموکراتی و ئاشتیانە، ناتوانین لە پرسی توندوتیژی تێبگەین و ڕوونی بکەینەوە بەبێ ئەوەی پەیوەندی نێوان قوتابخانەکان و کۆمەڵگە هەبێت، دەبێت مەترسییەکانی دەوروبەری قوتابخانەکان ببینرێت، دەبێت ڕێوشوێنی جیاواز بگیرێتەبەر، گرنگیدان بە تایبەتمەندی و ناسنامەی منداڵان، پێویستە ژمارەی ڕاوێژکاری ڕێنمایی زیاد بکرێت بەپێی ژمارەی خوێندکاران لە هەر قوتابخانەیەکدا، هەموو قوتابخانەیەک پێویستی بە پسپۆڕی خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی هەیە، دەبێت هەلی کار پەیوەست بەمەوە دروست بکرێت، لەبری ئەوەی ئاسایش لە قوتابخانەکاندا تەنها بە تێگەیشتنێکی خام لە ئاسایش دابمەزرێندرێت، دەبێت میکانیزمێک دروست بکرێت کە قوتابخانە و خێزان و دایک و باوک و منداڵ و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و سەندیکاکانی پەروەردە تێیدا بەشداربن، قوتابخانەکان پێویستیان بە چییە، دۆخی هەرێم چۆنە، چ جۆرە هەڕەشەیەک هەیە؟ بۆ ئەوەی مەترسییەکانی ئێستا نەهێڵرێت "پێویستە ڕێوشوێنی خۆپارێزی بگیرێتەبەر".

 

”سیستمی ئێستا ناتوانێت منداڵان لە توندوتیژی و ماددە هۆشبەرەکان بپارێزێت”

فوندا دەمیر بۆزکورت، ئاماژەی بەوەدا، کە سیستمەکە ڕۆڵی دامەزراوە پەروەردەییەکان سنووردار دەکات بۆ بوارێکی سنووردار، وەک ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و ڕوونکردنەوەی زیانەکانی ماددە هۆشبەرەکان، هەروەها ڕایگەیاندووە، سیستەمەکە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە وتی: پێویستە زیانەکان و بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە قوتابخانەدا ڕوونبکرێتەوە، بەڵام ئەوە ببەس نییە، هەروەها داتا و شیکارییەکان ئەمە نیشان نادەن، قوتابخانەکان شوێنی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی و پارێزراو بن، منداڵ کاتێک دەچێتە قوتابخانە پێویستە هەست بە پارێزراوی بکات و بتوانێت پەیوەندی کۆمەڵایەتی بکات و کولتوورەکەی بژی و بە زمانی دایکی خۆی قسە بکات و هەست بە سەربەخۆیی بکات لە قوتابخانە و دەوروبەری، هەروەها پێویستی بە سیستەمێکی لەو شێوەیە هەیە، سیستەمی ئێستا ناتوانێت منداڵان لە توندوتیژی و ماددە هۆشبەرەکان بپارێزێت، لەم دواییانەدا خۆکوشتنی منداڵان لە زیادبووندایە و ناتوانین هیچ لەوبارەیەوە بکەین، ئەمەش بەو واتایەیە کە کێشەیەکی جددی لە میکانیزمەکەدا هەیە، پێویستە هەوڵی جددی بدرێت بۆ ئەوەی ئەم میکانیزمە کار بکات.

 

”پێویستە هەموو کەرتەکانی کۆمەڵگە ڕۆڵی خۆیان بگێڕن”

فوندا دەمیر بۆزکورت، بە ئاماژەدان بەوەی کە ناتوانن دەستیان بە داتاکانی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بگات، وتی: کرێکارانی پەروەردە ناتوانن بەشداری لە ڕێکارەکانی خۆپارێزیدا بکەن و بڵاوبوونەوەی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و گۆڕینی بۆ کێشەیەکی کۆمەڵایەتی کێشەیەک نییە کە تەنها دامەزراوە پەروەردەییەکان بتوانن چارەسەری بکەن، ئەگەر باس لە قەیرانێک یان کێشەیەکی کۆمەڵایەتی بکەین، دەبێت هەموو دەزگا و ڕێکخراو و کۆمەڵەکانی ناو ئەو کۆمەڵگەیە ڕۆڵ و ئەرک و بەرپرسیارێتی لەو بوارەدا بگرنە ئەستۆ، دامەزراوە پەروەردەیی و تەندروستییەکان، لایەنە سیاسییەکان، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، ڕێکخراوی گەلی دیموکراتییەکان و ئەو کۆمەڵەیانەی کە لەگەڵ منداڵان و ژنان و گەنجان کاردەکەن، دەبێ لەم بوارەدا کار بکەین، پێویستە ئەم دامەزراو و ڕێکخراوانە هاوکاری یەکتر بکەن.

 

”ئەگەر دامەزراوەو کۆمەڵگە کۆببنەوە، دەتوانرێت ڕێوشوێنی پێویست بگیرێتەبەر”

فوندا دەمیر بۆزکورت وریایی ژنانی لە گەڕەکی خاچۆرتای شاری وان لە مانگی ئابدا وەبیرهێنایەوە بۆ ڕێگریکردن لە فرۆشتن و بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و وتی: ئەمە ئەوە دەردەخات کە ئەگەر دامەزراوەکان و کۆمەڵگە کۆببنەوە، دەتوانرێت ڕێوشوێنی پێویست لە بەرامبەر سروشتی تێکدەرانەی دۆخەکەدا بگیرێتەبەر و بناغەیەک دابنرێت بۆ پێناسەیەکی ڕوون بۆ ئەوەی کە چی پێویستە، ئێمە ناتوانین تەنها لە دەوری دەستگیرکردنی بازرگانانی ماددە هۆشبەرەکان و چاککردنەوەی بەکارهێنەران چارەسەر بدۆزینەوە،  بەپێچەوانەوە دەبێت هەموو کۆمەڵگە باس لە ڕێگا و ئامرازەکان بکەن بۆ جێبەجێکردنی ئەم پرۆسەیە بە شێوەیەکی تەندروست، پێویستە باس لە ڕێگا و ئامرازە سیستماتیکییەکان بکەین بۆ پاراستنی منداڵان و گەنجان لە زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان.