ناوەندی هەواڵ

 

ماری لە دەوروبەری ساڵی ٣٠٠٠ پێش زایین دامەزراوە، وەک یەکێک لە شارە گرنگەکانی شارستانیەتی سۆمەری و ئامۆریەکان سەریهەڵداوە. شارەکە شایستەترین قۆناغی خۆی بە تایبەت لە نێوان ساڵانی ٢٩٠٠ پێش زایین تا ١٧٥٩ پێش زایین ئەزموون کردووە. مێژوونووسان ماری بە دووەم گەورەترین شاری دێرین لە میزۆپۆتامیا دادەنێن، دوای بابل.

 

ناوەندێکی ستراتیژی بۆ بازرگانی

ئەم شارە کە لە کەناری ڕووباری فورات دروستکراوە، بەهۆی سیستمی کشتوکاڵی پێشکەوتوو و تۆڕی بازرگانییەوە بووە ناوەندی ئابووری ناوچەکە. ماری کە کۆنترۆڵی ڕێڕەوی بازرگانی نێوان ناوەڕاست و باکووری میزۆپۆتامیا بوو، بە یەکێک لە ناوەندە بازرگانییە ستراتیژییەکانی سەردەمی خۆی ناسرابوو. شارەکە پلانی پێشکەوتووی شارەکانی پیشان دا و سیستەمی بەرگری دوو قاتەکەی بە تایبەتی سەرنجڕاکێش بوو. دیوارەکانی دەرەوە شارەکەیان لە لافاو دەپاراست، دیوارەکانی ناوەوەش بۆ پاراستنیان لە هێرشە سەربازییەکان داڕێژرابوو.

 

خاوەن ئەرشیفێکی بەرفراوانە

هەڵکۆڵینەکان لە ماری چەندین شوێنەواری مێژوویی دەرکەوتووە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٥٠٠ پێش زایین.

 

لەناویاندا زیگورات عشتار و گەنجینەی شاهانە و ئەرشیفێکی بەرفراوان کە زیاتر لە ٢٠ هەزار لتابلۆی مێخی تێدایە. ئەم ئەرشیفە بە "تابلێتەکانی ماری" ناسراوە، لەلایەن زۆرێک لە توێژەرانەوە بە گەورەترین پەرتوکخانەی پێش پەرتوکخانەی ئەسکەندەریە دادەنرێت.

 

سووتاندن و لەناوبردنی شار

نووسراوەکانی ناو ئەرشیفەکان زانیاری بەرفراوان سەبارەت بە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئایینی ئەو سەردەمە دەدەن. هەروەها لە هەڵکۆڵینەکاندا پەرستگا گەورەکانی تایبەت بە عشتار (ئینانا)، داگان و نیننی-زازا دەرکەوتووە، کە پەیکەرەکانیان فیگەری نوێژکەر و کانیاوی ئاو و دیواری شار و گۆڕی شاهانە وێناکراون. سەردەمی گەشەسەندنی ماری لە سەردەمی حامورابی پاشای بابلدا بوو. شارەکە تا ڕادەیەکی زۆر بە هۆی هێرشەکانی نێوان ساڵانی ١٧٦٠ بۆ ١٧٥٧ پێش زایین سووتا و وێران بوو.

 

بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٣دۆزرایەوە

ئەم شارە دێرینە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٣ دۆزرایەوە و لەو کاتەوە بە بەردەوامی هەڵکەندراوە، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن تیمە شوێنەوارییە فەرەنسییەکانەوە.

 

نیگەرانییەکان سەبارەت بە میراسی مێژوویی خۆی

یونسکۆ لە ساڵی ١٩٩٩ ماری لە لیستی میراسی جیهانی تاقیکاری خۆیدا خستە لیستی میراسە جیهانییە تاقیکارییەکانی خۆیەوە، هەرچەندە پرۆسەی هەڵسەنگاندن بۆ جێگیرکردنی هەمیشەیی لە لیستەکەدا بەردەوامە، بەڵام ئەوەی کە ناوچەکە کەوتۆتە ژێر کۆنترۆڵی داعش و گروپە چەکدارەکانی پەیوەست بە قاعیدە لە ساڵانی ڕابردوودا نیگەرانییەکی جددی لەبارەی میراسە مێژووییەکەیەوە دروستکردووە.