رەجا حەمید ڕەشید

 

عێراق- دەستگیرکردنی چەند کەسێک کە دەستیان لە دۆسیەکانی گەندەڵیدا هەبووە، لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا زاڵ بووە بەسەر ڕای گشتی لە عێراقدا، دوای ئەوەی دەسەڵاتداران زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنیان ڕاگەیاند، کە تۆڕەکانیان کردە ئامانج کە تێوەگلاون لە گەندەڵکردنی سامانی گشتیدا، کە ئەمەش هەنگاوێکە کە زۆر کەس بە سەرەتای سەرکوتکردنی جددیتر دەزانن.

 

ئێوارەی 1ی تەمووز، گروپ و چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە بەغدا ناڕەزایەتییان ئەنجامدا و داوای ڕێوشوێنی یەکلاکەرەوە و هەمەلایەنەیان کرد بۆ لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ناڕەزایەتییە بەردەوامەکانی عێراق دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی تۆمەتی بەیانی لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە لەم هەفتەیەدا، لەگەڵ نوێبوونەوەی داواکاری گشتی بۆ سەروەری یاسا و بەرەنگاربوونەوەی هەمەلایەنەی دژی گەندەڵی، بەبێ هەڵبژاردن یان کەمکردنەوە بۆ هیچ لایەنێکی پەیوەندیدار.

 

ڕێکخراوەکانی ژنان و ژمارەیەک لە چالاکوانان لەگەڵ هێزە نیشتمانییەکان و کەسایەتییە دیموکراتیەکان بەشدارییان لە ناڕەزایەتییەکدا کرد کە لە کەهرامانا و مۆنۆمێنتی چل دز لە بەغدا بەڕێوەچوو، ناڕەزایەتیەکە دژی گەندەڵی و سیستمی پشکنین بوو، داوای بەرەنگاربوونەوەی جددی و هەمەلایەنە لە دژی گەندەڵی لە عێراقدا کرد کە هیچ لایەنێک بەدەر نەکات و تەنها بە کەسایەتییە بچووکەکانی تێوەگلاوە سنوردار نەکرێت و نەبێتە هەڵمەتێکی هەڵبژێردراو.

 

خۆپیشاندەران پانکارتیان بەرزکردەوە و داوای کردنەوەی دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی و لێپرسینەوەیان لەگەڵ ئەو کەسانە کرد کە بەشدارن لە بەفیڕۆدانی سامانی گشتی و ئاشکراکردنی تۆڕەکانی پاراستنی سیاسی کە ڕێگریان لە ڕێڕەوی دادپەروەری خستووە و بەشدارییان کردووە لە دابینکردنی بەرگ بۆ گەندەڵکاران.

 

بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەرپرسیارێتییەکی نیشتمانییە

چالاکوان و نووسەر نەعیمە مەجید ڕوونی کردەوە، کە ئەم ناڕەزایەتییە بۆ داواکردنی بەرەنگاربوونەوەی ئەو گەندەڵییە بەربڵاوەی لە وڵاتدا ڕێکخراوە کە "هەموو شتێکی خواردووە"، هەروەها حکومەت دەبێت بەردەوام بێت لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەبێ جیاوازی لە نێوان بەرپرسەکاندا، هەروەها دەبێت یاساکە بەبێ جیاوازی بۆ هەموو کەسێک جێبەجێ بکرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، نەهێشتنی گەندەڵی هەنگاوی بناغەییە بۆ دڵنیابوون لەوەی گەلی عێراق لە ئاسایش و ئارامی و سەقامگیریدا بژی، وتی: بەردەوامبوونی ئەم بەڵایە هەڕەشە لە ئێستا و داهاتووی کۆمەڵگە دەکات، داوا لە هەموو خەڵک دەکات هێزەکان یەکبخەن و ڕیزەکان یەکبخەن لە پێناو نەهێشتنی گەندەڵکاران و کۆتاییهێنان بەو سیستەمە گەندەڵییەی کە بارگرانی لەسەر وڵات دروستکردووە.

 

نەخێر بۆ هەر سازشێک لەگەڵ گەندەڵکاران

ئەندازیار و شاعیر حەسینە عەباس بنیان دووپاتی کردەوە، کە بەشداربووانی دانیشتنەکە هەموو هەوڵێک بۆ سازشکردن لەگەڵ ئەو کەسانەی تێوەگلاون لە دۆسیەی گەندەڵی ڕەتدەکەنەوە، حزبی شیوعی عێراق، لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، داوای پاککردنەوەی دامودەزگاکانی دەوڵەت لە دزەکان و ئەو کەسانە دەکات کە لە ئەرکەکانیاندا شکستیان هێناوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو داڕمانە ئەمنی و سیاسییەی کە عێراق لە ساڵانی ڕابردوودا شاهیدی بووە، دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی گەندەڵی بەربڵاو و خراپ بەڕێوەبردنی سامانی گشتی بووە، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان نەیانتوانیوە ئەم دیاردەیە سنووردار بکەن، لە ڕاستیدا دۆخەکە لەگەڵ هەر حکومەتێکی نوێدا خراپتر بووە.

 

جەختی لەسەر پێویستی دەسەڵاتی دادوەری کردەوە،کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ و بە توندی ڕۆڵی خۆی لە لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران بە دوور لە هەر دەستوەردانێک بەڕێوە ببات، دانیشتنەکە بۆ بەرگریکردن لە عێراق و سەروەری عێراق و کەرامەتی گەلەکەی ئەنجامدراوە.

 

دادگاییکردنی گشتی

سالمە ناسر کەمالدین، وتی: ناڕەزایەتییەکە ڕەتکردنەوەی ئەو گەندەڵییە بەردەوامە، دوای ئەوەی عێراقییەکان شایەتحاڵی بڕە پارەیەکی زۆر بوون کە لە ماڵی ئەو کەسانەدا شاراوەتەوە کە تۆمەتبارن بە دزیکردن، وتی: ئەم پارەیە هی گەلی عێراقە، لە کاتێکدا گەنجان بەدەست بێکاری و نەبوونی هەلی کارەوە دەناڵێنن، هاوکات بەشێک لە بەرپرسان بەردەوامن لە تاڵانکردنی سامانی گشتی لە ڕێگەی نایاساییەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، تاکەی ئەم دۆخە بەردەوام دەبێت؟ عێراق لەماوەی ساڵانی ڕابردوودا ماندوو بووە، لەکاتێکدا هاوڵاتیان بەتایبەت خانەنشینان بەهۆی ترسی دواکەوتنی موچەی خانەنشینی مانگانە لە دڵەڕاوکێی بەردەوامدا دەژین.

 

ئەو داوای کەمکردنەوەی خەڵات و موچەی زیادەڕۆیی بەرپرسانی کرد، جەختی لەسەر ڕەتکردنەوەی هەر قسەیەک لەسەر یەکلاکردنەوە لەگەڵ ئەو کەسانە کردەوە کە پەیوەندییان بە دزینی سامانی گشتیەوە هەیە، ئەم بابەتە نوێنەرایەتی مافی گەلی عێراق دەکات و پێویستە تۆمەتباران لە دادگاییکردنی گشتیدا لەبەردەم دەسەڵاتی دادوەریدا ئامادەبن و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت و بە زیندانیکردن سزا بدرێن، نەک تەنها پارە دزراوەکان وەربگیرێتەوە یان یەکلاییکردنەوەیان لەگەڵدا بگات.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، دەبێت تاکی گەندەڵکاران بۆ هەمیشە لە چالاکییە سیاسییەکان قەدەغە بکرێن، چونکە دوای وێرانکردنی وڵات و تاڵانکردنی سەروەت و سامانەکەی، متمانەی خەڵکیان لەدەستداوە، هەروەها عێراقییەکان بەردەوامن لە بەدەست نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و پچڕانی کارەبا، هاوکات بەرپرسانی گەندەڵ دەستیان بەسەر دامودەزگا و وەزارەتەکانی دەوڵەتدا گرتووە، ئەمەش دەرفەتی ڕاستەقینەی خەڵکی مەدەنی شایستەیان ڕەتکردووەتەوە بۆ خزمەتکردنی گەل، "تا کەی ئەم گەندەڵییە بەربڵاوە بەردەوام دەبێت؟"

 

گەندەڵی درێژدەبێتەوە بۆ سیستەمی زیندان

عایدە مەهدی حسێن موسەوی، ئەندامی چادری عێراقی ئازاد کە لەلایەن چالاکوان و ئەندامی ڕاپۆرتی زیندانیان، ئیسرا قیسی بەڕێوەدەبرێت، دووپاتی کردەوە، کە بەشداریکردنی ئەو وەک ناڕەزایەتییەک بوو بەرامبەر بەو گەندەڵییەی لە عێراقدا بڵاوبووەتەوە، هەروەها سامانی وڵات بە تایبەت نەوت تاڵان کراوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی هاوولڵاتیان دروستکردووە.

 

داوای لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بە تایبەتی ئاو و کارەبا پێشکەش بکەن و داوای کرد لێکۆڵینەوە لە گەندەڵی لەناو سیستەمی زیندانەکاندا بکرێت، وتی: زۆرێک لە زیندانییەکان تووشی داگیرکردنی دارایی دەبن، داوایان لێدەکرێت بەرتیل بدەن بۆ ئەوەی لە ناوەندەکانی دەستبەسەرکردندا بمێننەوە و دوور بکەونەوە لە گواستنەوەیان بۆ زیندانەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، بارودۆخی زیندانەکان هێشتا خراپە، خواردنی زیندانییەکان کوالیتی ئەوپەڕی خراپە، لە کاتێکدا دوکانەکانی زیندانەکان خواردن بە نرخێکی زۆر دەفرۆشن، ئەمەش بارگرانییەکی زیاتر دەخاتە سەر زیندانییەکان و خێزانەکانیان،هەروەها زیندانییەکان بەدەست برسێتی و نەخۆشییەوە دەناڵێنن، خێزانەکانیان تووشی کێشە دەبن لە گەیاندنی خۆراک بۆیان، چونکە زۆرجار ڕێگری لێدەکرێت لە هێنانی خۆراک.

 

داواشی لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد ئەو بەرپرسە گەورانەی دەستیان لە دۆسیەی گەندەڵیدا هەیە دادگایی بکەن، هەروەها داوای ئازادکردنی دوو کوڕە زیندانیکراوەکەی کرد و دادپەروەرییان پێبدرێت، لەگەڵ هەموو دایکان و زیندانییەکان و گەلی عێراق.

فراوانکردنی هەڵمەتی بەدواداچوونی بەرپرسانی گەندەڵ

ئینتیسار میالی، چالاکوان و داکۆکیکاری مافی مرۆڤ دووپاتی کردەوە، کە ئەم خۆپیشاندانە بۆ پاڵپشتی ئەو هەڵمەتە دێت کە کۆمیسیۆنی دەستپاکی بە هاوکاری لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان سەرپەرشتی دەکات بۆ ڕاوەدوونانی هەموو ئەو کەسانەی کە دەستیان لە دزینی سامانی گشتیدا هەیە، جا بەرپرس بن یان ئەندامێکی فەرمی کە تۆمەتبارن بە خراپ بەکارهێنانی پارەی هاوڵاتیان.

 

هیوای خۆی دەربڕی کە هەڵمەتەکە تەنها بەو ناوانە سنووردار نەبێت کە تا ئێستا ڕاگەیاندراون، جەختی لەوە کردەوە، کە چەندین کەسایەتی دیکەی بەشدارن لە تاڵانکردنی سامانی گشتی و بەفیڕۆدانی سامانی وڵات و هەژارکردنی هاوڵاتیان و نوقمکردنی عێراق لە قەرزدا لە ئەنجامی سیستەمی پشک و گەندەڵی کە بووەتە هۆی بەربڵاوی هەژاری و برسێتی و نەخۆشی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئێستا هاوڵاتیانی عێراقی سەرەتاییترین پێداویستییەکانیان بۆ ژیانێکی شکۆمەندانە نییە، وەک هەلی کار، چاودێری تەندروستی، خوێندن، شوێنی نیشتەجێبوونی گونجاو، هۆکاری سەرەکی بۆ ئەمەش ئەو سیاسەتانەیە کە لەلایەن بەرپرسە گەندەڵەکانەوە پەیڕەوی لێدەکەن کە سامانی گشتییان بەفیڕۆ داوە لەبری ئەوەی بۆ خزمەتکردنی گەل و هاوڵاتیانی بە کاربهێنن.

 

لێپرسینەوە لەو کەسانەی پارەی گشتی دەدزن

چالاکوان ئیخلاس کامل بەهنام ڕوونیکردەوە، کە ئەو خۆپیشاندانە پەیامی پشتیوانی بوو بۆ ئەو ڕێوشوێنانەی ئەم دواییە بە ئامانجی لێپرسینەوە لە گەندەڵکارانی سامانی گشتی و گەندەڵکاران لە بەرامبەر ئەو زیانە بەرچاوانەی کە بە دامەزراوە و سەروەت و سامان و سەرچاوەکانی دەوڵەت گەیاندووە، هەروەها سامانی وڵات بەفیڕۆ دراوە لە کاتێکدا هاووڵاتییان بەدەست هەژاری و سەختی دەناڵێنن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، هەندێک کەسی گەندەڵ سامانێکی یەکجار زۆریان لە سامانی گشتی کۆکردۆتەوە، هاوکات هاوڵاتیانی عێراق لە ژێر قورسایی بارودۆخی سەختی ئابووری و ژیاندا خەبات دەکەن، داوای لە سەرۆکوەزیران و دەسەڵاتی دادوەری کرد، بەردەوام بن لە لێپرسینەوە لە هەموو ئەو کەسانەی کە پەیوەندییان پێوە هەیە، سزای یاسایی بەسەریاندا بسەپێنن، وەرگرتنەوەی پارە دزراوەکان بۆ خزمەتکردنی هاوڵاتیان و بونیادنانەوەی دەوڵەت لەسەر بناغەکانی دادپەروەری و سەروەری یاسا.