وەک پێشەکی : گومانی تێدا نییە لە هەر کۆمەڵگەیەکدا، ململانێ دەتوانێت یان ببێتە بزوێنەری گۆڕانکاری یان ببێتە ئەو جەلاتەی کە وزە و داهێنان لەناو دەبات. گەورەترین قەیرانی مرۆیی کاتێک سەرهەڵدەدات کە ململانێ لە "ئامرازێک بۆ باشترکردن" دەگۆڕێت بۆ "ئامانجێکی وێرانکەر". کاتێک ململانێکان لە بازنەیەکی داخراودا دەمێننەوە و ناگەنە چارەسەر، دەبنە "کوژەری وزە"؛ ئەو وزەیەی کە دەبوو بۆ ئاوەدانکردنەوە و داهێنان بەکاربهێنرێت، لە کێشمەکێشی بێئەنجامدا دەسووتێت و پاشەکشەیەکی گشتگیر لە هەموو کایەکانی ژیاندا دروست دەکات. دەکرێت لە گۆشەنیگای ئەم ڕەهەندانەوە ئەو ململانێیە شرۆڤە بکەین ١. ڕەهەندی مێژوویی: کاتێک پچڕانی شارستانی و سوتانی دەرفەتەکان دیتە گۆڕێ لە مێژووی شارستانییەتە دێرینەکانی ناوچەی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا کاتیک لیکۆڵینەوە دەکریت ، وەک لۆلۆیی، گۆتی و میتانییەکان، دەبینین ململانێی بەردەوام وەک "کونە ڕەشەکان"ی مێژوو کاریان کردووە. کاتێک دەڵێین ململانێ وەک **"کونە ڕەشەکان"**ی مێژووی شارستانییەتە دێرینەکانی وەک "لۆلۆیی، گۆتی و میتانی" کاری کردووە، مەبەستمان لەم سێ خاڵە سەرەکییەیە: ١. هەڵلوشینی وزە و بەرهەم کونە ڕەشەکان لە فیزیکدا هەموو شتێک، تەنانەت ڕووناکیش، بەرەو خۆیان ڕادەکێشن و دەیناوێنن. لە مێژووی زاگرۆس و میزۆپۆتامیادا، ململانێ بەردەوامەکان "چ ناوخۆیی و چ دەرەکی" هەمان کاریان کردووە: وزەی مرۆیی: باشترین گەنج، بیرمەند و جەنگاوەرەکانی ئەو سەردەمە لەبری ئەوەی خەریکی داهێنانی نوێ بن، لەناو ململانێیەکاندا "هەڵلوشراون". • وزەی ئابووری: ئەو گەنم و دانەوێڵە و سەروەتەی کە دەبوو ببێتە بنەمای شارستانییەتێکی گەورەتر، وەک سووتەمەنی بۆ جەنگەکان بەکارهاتووە.

٢. ونبوونی "زانیاری" و "ناسنامە کونە ڕەشەکان زانیاری دەشارنەوە؛ هەر شتێک بچێتە ناویان چیتر نابینرێتەوە. ململانێ کوژەرەکانی ناوچەی زاگرۆسیش وایان کردووە: • ئێمە دەزانین لۆلۆییەکان یان میتانییەکان زۆر لەوە گەورەتر بوون کە لە چەند تاتەبەردێکدا دەیبینین، بەڵام ململانێی وێرانکەر وای کردووە "کولتور، نووسین، و وردەکارییەکانی ژیان"یان تیا بچێت. • ململانێ وەک کونێکی ڕەش وایە کە "مێژووی شارستانییەتەکە" دەخوات؛ ئەوەی ئەمڕۆ پێمان گەیشتووە تەنها چەند پارچە شوێنەوارێکی کەمە، چونکە ململانێکان ڕێگەیان نەداوە گەشەیان بەردەوام بێت و پاشماوەکانیان بپارێزرێن.

٣. ڕاگرتنی "کاتی شارستانی" لە فیزیکدا، کات لە نزیک کونە ڕەشەکان خاو دەبێتەوە یان دەوەستێت. لە مێژووشدا: • کاتێک نەتەوەیەک (بۆ نموونە گۆتییەکان) بۆ چەندین سەدە تەنها خەریکی ململانێی مانەوە بوون، کات بۆ ئەوان لە ڕووی **"پێشکەوتن"**ەوە وەستاوە. لە کاتێکدا گەلانی تر خەریکی داهێنانی سیستەمی نوێی ژیان بوون، ئەمان لەناو ململانێدا "گیرساونەتەوە".

 

ململانێ ڕێگەی نەداوە "کات" ئیشی خۆی بکات و شارستانییەتەکە پێ بگا. بۆ نموونە:گەلێکی وەک میتانییەکان خەریکی دروستکردنی شارستانییەتێکی گەورەن، خەریکی داهێنانی نوێن لە گواستنەوە و پەروەردەی ئەسپ (کە لێی شارەزا بوون). بەڵام لەپڕ دەکەونە ناو ململانێیەکی قورس لەگەڵ هێزە دەرەکییەکان. لێرەدا: • ئەو مامۆستایەی دەبوو زانیارییەکان بنووسێتەوە، دەمرێت.

• ئەو گەنجەی دەبوو تەلارسازی بکات، دەچێتە شەڕ. • ئەو پارەیەی دەبوو بدرێت بە دروستکردنی پەرستگا و کتێبخانە، دەدرێت بە چەک. لێرەدا ململانێکە وەک کونێکی ڕەش هەموو ئەو "دەرفەت و وزە و داهاتووە" هەڵدەلوشێت و تەنها ناوی ململانێکە لە مێژوودا دەمێنێتەوە. بۆیە مەبەستمان ئەوەیە: ململانێ تەنها شەڕ نییە، بەڵکو "مەکینەیەکی هەڵلوشەری وزەیە" کە ڕێگەی نەداوە گەلانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا ئەو پڕۆژە شارستانییە مەزنەی لە خەیاڵیاندا بووە، تەواوی بکەن.

• پچڕانی کەڵەکەبوونی مەعریفی: پێشکەوتنی مرۆیی لەسەر بنەمای ئەوەیە کە هەر نەوەیەک لەو شوێنەوە دەست پێ بکات کە نەوەی پێشوو لێی وەستاوە. بەڵام ململانێی کوژەر هێڵی کاتیی پێشکەوتن دەپچڕێنێت و کۆمەڵگە ناچار دەکات هەمیشە لە "سفر"ەوە دەست پێ بکاتەوە. ئەمە وای کردووە "ئەرشیفی مەعریفی" ئەم گەلانە بە پچڕپچڕی بگات، چونکە وزەی پاراستنی ئەرشیف لەناو وزەی جەنگدا سووتاوە.

• ئابووریی بەرگری بەرامبەر داهێنان: لە مێژووی ئەم ناوچەیەدا، وزەی مرۆیی و دارایی لەبری ئەوەی ئاراستەی پڕۆژە مەزنەکانی وەک تەلارسازی، زانست و ئاودێری بکرێت، بۆ "ئابووریی جەنگ" خەرج کراوە. ئەمە گەورەترین "تێچووی دەرفەتی لەدەستچووە کاتێک وزەی نەوەیەک لە سەنگەرەکاندا دەپوکێتەوە، مێژوو لە جوڵە دەوەستێت.

• گۆڕانی ناسنامە لە بنیاتنەرەوە بۆ قوربانی ململانێی درێژخایەن ناسنامەی مێژوویی گەلان دەگۆڕێت. لەبری ئەوەی وزە بۆ "داهێنانی داهاتوو" تەرخان بکرێت، هەموو وزەکە دەچێتە ناو "پاساوهێنانەوە بۆ مەزڵومیەت" و مانەوە لە ژیان، ئەمەش کۆمەڵگە لە کێبڕکێی جیهانی دووردەخاتەوە.

 

٢. لە رووی ڕەهەندی فەلسەفیشەوە : داگیرکردنی ئاگایی و قەیرانی مانا هاتە ئاراوە کە لە پشت هەر ململانێیەکی وێرانکەرەوە، قەیرانێکی فەلسەفی قووڵ هەیە کە پەیوەندی بە تێگەیشتنی ئێمەوە بۆ بوون هەیە. چونکەململانێ مرۆڤ تووشی نامۆبوون دەکات. لەبری ئەوەی مرۆڤ "بەرەرهەمهێنەری ژیان" بێت، دەبێتە کەرەستەیەکی بێ ڕۆح لە ناو مەکینەی شەڕدا. لێرەدا وزەی فەلسەفی مرۆڤ کە دەبوو بۆ "دۆزینەوەی مانای ژیان" بێت، دەبێتە "وزەی ڕق" کە نزمترین و وێرانکەرترین ئاستی وزەی مرۆییە.

• ئیرادەی کاردانەوەیی بەرامبەر ئیرادەی دەسپێشخەر: زۆرجار ململانێکان لەسەر بنەمای ڕقێکی شاراوە بنیات دەنرێن. ئەمە وزەیەکی کاردانەوەییە واتە مرۆڤ تەنها وەڵامی کردەوەکانی بەرامبەر دەداتەوە و توانای بڕیاردانی سەربەخۆی نامێنێت. فەلسەفەی چارەسەر داوای وزەی دەسپێشخەردەکات کە مرۆڤ تێیدا بڕیار دەدات بنیات بنێت بەبێ ئەوەی لە ژێر تەڵەی ململانێی بەرامبەردا بێت.  تێپەڕاندنی لۆژیکی دوانەپەرستی: بیرکردنەوەی یان من یان ئەو ، گەورەترین تەڵەی فەلسەفییە کە وزە دەکوژێت. ئەم لۆژیکە هەموو وزەی مرۆڤ بۆ سڕینەوەی جیاوازییەکان بەکاردەهێنێت، لە کاتێکدا فەلسەفەی "پێکەوەبوون" پێمان دەڵێت جیاوازییەکان سەرچاوەی وزەن نەک هەڕەشە.

• کاتی پەپکەخواردوو: ململانێی کوژەر کاتی مێژوویی و فەلسەفی مرۆڤ دەکاتە بازنەیەکی داخراو. کاتێک داهێنان ڕوودەدات کە کات کراوە بێت بەرەو داهاتوو، بەڵام لە ململانێدا دوێنێ هەمیشە دەبێتەوە بە ئەمڕۆ و هیچ وزەیەکی نوێ ناتوانێت بێتە ناو ژیانەوە.

 

٣. لەڕووی ڕەهەندی دەروونی و کۆمەڵایەتیەوە: داخورانی سەرمایەی مرۆیی دیتە پێش هەربۆیە ململانێ کاتێک دەبێتە جەلات، تەنها جەستەکان وێران ناکات، بەڵکو متمانە دەکوژێت. متمانە ئەو وزە شاراوەیەیە کە بزوێنەری هەموو هاوکارییەکی کۆمەڵایەتییە. کاتێک متمانە دەمرێت، وزەی تاکەکان لەبری ئەوەی بۆ داهێنان یەکبخرێت، بۆ بەرگری لە خود بەرامبەر ئەویتر بەفیڕۆ دەچێت. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی شێرپەنجەی نائومێدی و سستییەکی بەکۆمەڵ کە توانای دەسپێشخەری لە کۆمەڵگە دەسەنێتەوە. شایەنی گوتنە پێشکەوتنی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە مرۆڤ لەو ڕاستییە تێبگات کە ئەو وزەیەی بۆ چارەسەر پێویستە، لە ناو خودی ململانێکەدا نییە، بەڵکو لە تێپەڕاندنی ململانێکەدایە. بۆ ئەوەی ململانێ نەک هەر کوژەر نەبێت بەڵکو ببێتە کلیلێک بۆ پێشکەوتن، پێویستە: ئەم ئاگاییانەمان هەبێت:

١. ئاگایی مێژوویی: خوێندنەوەی مێژوو وەک وانەیەک بۆ ئەوەی چیتر ڕێگە نەدەین ڕابردوو وزەی داهاتوومان بکوژێت.

٢. بەرپرسیارێتی ئەخلاقی: تێگەیشتن لەوەی کە پاراستنی وزەی بنیاتنان ئەرکێکی ئەخلاقییە بەرامبەر نەوەکانی داهاتوو. ٣. گۆڕینی وزەی توندوتیژی بۆ وزەی دیالۆگ: ئەمە بە واتای نەهێشتنی جیاوازییەکان نایەت، بەڵکو بە واتای شێلانی وزەی ململانێیە بۆ بەرهەمهێنانی فکری نوێ و سیستەمێکی دادپەروەرتر.

 

سەرچاوە کان:

• کۆزەر، لویس. (٢٠٢١). ئەرکەکانی ململانێی کۆمەڵایەتی. (وەرگێڕانی: ئازاد حەمە). سلێمانی: دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان.

• گالتۆنگ، یۆهان. (٢٠١٩). ئاشتی بە ئامرازی ئاشتییانە: ململانێ، گەشەپێدان و شارستانییەت. (وەرگێڕانی: هەورامان فەریق). هەولێر: ناوەندی ئاوێر.

• ئۆجەلان، عەبدوڵڵا. (٢٠١٢). مانیمێستۆی شارستانییەت (کتێبی یەکەم: شارستانییەتی دەستەڵاتدار و دیموکراتیک). سلێمانی.

• توین‌بی، آرنولد. (١٣٩١). بررسی تاریخ (دوره‌ مختصر). (ترجمه: محمدحسین آریا). تهران: امیرکبیر.

• زرین‌کوب، عبدالحسین. (١٣٨٠). تاریخ در ترازو. تهران: انتشارات امیرکبیر.

• فیشر، راجر و یوری، ویلیام. (١٣٩٥). اصول و فنون مذاکره (رسیدن به به). (ترجمه: مسعود حیدری). تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.

• هیگل، جی. دبلیو. اف. (١٣٩٣). پدیده شناسی روح. (ترجمه: باقر پرهام). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

• فروم، اریک. (١٣٨٩). انسان برای خویشتن: پژوهشی در روانشناسی اخلاق. (ترجمه: اکبر تبریزی). تهران: کتابخانه‌ مروارید.

• نیک‌بین، نصرالله. (١٣٩٠). تاریخ تمدن لولوبی، گوتی و میتانی. تهران: انتشارات جامی.

• مەحمود، ئەحمەد. (٢٠٢٠). کۆمەڵناسیی ململانێ و گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. سلێمانی: ناوەندی غەزەلنووس.