سارا پورخزری

کرماشان- بە نزیکی دوو مانگ بەسەر سەرهەڵدانی شەڕ لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان تێدەپەڕێت و زۆرێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن بەردەوامن لە وێناکردنی ئەم ململانێیە وەک ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمریکا، ئیسرائیل و کۆماری ئیسلامی، بەڵام لەناو ئەم ململانێیەدا پۆلێک زیانبەرکەوتوو هەیە کە ناویان لە هیچ ئامارێکی فەرمیدا دەرناکەوێت، زیانبەرکەوتووەکان کە لە مێژە لە سێبەردا ماونەتەوە: ژنان.

لەگەڵ چڕبوونەوەی ململانێی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک و ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە لایەکی دیکە، لەگەڵ کەمیی خۆراک و دەرمان و پەککەوتنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و زیادبوونی فشارە ئابووری و ئەمنییەکان، دۆخی کۆمەڵایەتی و دەروونی ژنان بەرەو خراپتر بوون، لە ناوەڕاستی ئەم شەڕەدا ژنان نەک هەر ڕووبەڕووی کاردانەوەی گشتی قەیرانەکان دەبنەوە بەڵکو بارگرانییەکی قورستری گرژییە خێزانیی و کۆمەڵایەتی و پێکهاتەییەکانیان لە ئەستۆ دەگرن.

لە کاتی شەڕدا توندوتیژی لە ئاستی کۆمەڵگە و ناو خێزاندا بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەدەستێنێت، نیگەرانییە ئەمنییەکان و ئەو فشارانەی کە لە ناسەقامگیرییەوە سەرچاوە دەگرن، بنەمای خنکاندنی جەستە و ڕەفتارەکانی ژنان پێکدەهێنن، هەروەها شەڕ ئەم نایەکسانییە گەورەتر دەکات و پیاوسالاری زیاتر بەرچاو و شەڕانگێزی دەبێت، لە ڕاستیدا ژنان لەم قەیرانەدا تەنها شایەتحاڵی شەڕ نین، بەڵکو ئەوان خەریکی شەڕێکی هاوتەریبن، شەڕێک دژی توندوتیژی خێزانی، جیاکاری پێکهاتەیی، وەدەرنانی کۆمەڵایەتی و فشارە ئابوورییەکان کە لە نێوان ململانێی سەرەکیدا نابینرێن، ئەم شەڕە شاراوەیە کەمتر ڕاستەقینە و وێرانکەر نییە، بەڵام بە دەگمەن دەگێڕدرێتەوە.

 

”کاتێک چارەسەرکردن دەبێتە خەونێکی دوور”

میترا. ب، ژنێکی دووگیان بەدەوی کە لە دەشتەکانی دەوروبەری قەسری شیرین دەژی، وتی: شەش مانگ دووگیانم، نزیکەی دوو مانگە لەم دەشتانەدا دەژین، هەموو ڕۆژێک گوێمان لە هاوارە ترسناکەکانی موشەکەکان و دەنگی فڕۆکە جەنگییەکان دەبێت کە بەسەر سەرمدا دەفڕن، بەڵام ئەمە تەنها بەشێکی بچووکە لە نیگەرانییەکانم، مانگی ڕابردوو ناچار بووم بچمە کرماشان بۆ پشکنینی پزیشکی و پشکنینی دووگیانی، چونکە هەموو جەستەم ئازاری هەیە، بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕ و ترسی بۆردوومان، هاوژینەکەم هەموو جارێک بە تووڕەییەوە داواکارییەکەم ڕەتدەکاتەوە و دەڵێت چوون بۆ کرماشان ژیانی هەمووان دەخاتە مەترسییەوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، دامەزراوە پزیشکییەکان لە قەسری شیرین لەڕادەبەدەر سنووردارن، پسپۆڕ و ئامێری پێویست بەشی پێویست نییە، هەروەها هەموو ڕۆژێک ئازار دەچێژم، نرخی ئەو دەرمانانەی پێویستم پێیەتی نزیکەی دە هێندە بەرزبوونەتەوە، ئێستاش زۆرێکیان کەمن، زیاتر لە مانگێک لەمەوبەر هەندێک لە دەرمانە سەرەکییەکانم تەواو بوو، سەرەڕای هەموو ئەم بارودۆخانە، هەوڵدەدەم بەرگەی بگرم، بەڵام ترسی گەورەم ساتەوەختی منداڵبوونە، نازانم دوای سێ مانگ دەتوانم لە نەخۆشخانەیەک منداڵم ببێت، یان ئەگەر هەیە کە لەم چادرەدا منداڵم ببێت.

چیرۆکی میترا. ب تەنها یەک نموونەیە لە نێو سەدان کەسدا کە ئەو فشارانە دەخاتە ڕوو کە ژنان لە هەموو ئاستەکانی ژیانیاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە لە کاتی شەڕی ئەم دواییەدا، ئەوەی ئەو ئەزموونی دەکات بەدەر نییە، بەڵکو بەشێکە لە ڕاستی فراوانتر کە شەڕ و هەژاری و نەبوونی سەرچاوە و پیاوسالاری لەیەکتردا تێکەڵ دەبن و سێبەرێکی دوور و درێژ بەسەر جەستە و ژیانی ژناندا دادەنێن، بۆ ژنێکی دووگیان وەک میترا.ب، نەبوونی دەستڕاگەیشتن بە دەرمان و چاودێری پێش لەدایکبوون و دامەزراوە پزیشکییەکان دەتوانێت لێکەوتەی وێرانکەر و گەڕانەوەی نەبێت، میترا.ب لە تاریکیدا ئازار دەچێژێت سەبارەت بە تەندروستی خۆی و منداڵە لەدایک نەبووەکەی، چەند مانگێکە نەیتوانیوە پشکنینی پزیشکی پێویست ئەنجام بدات، شەڕەکە گەشتەکانی ناپارێزراو کردووە و هەروەها بڕیاری هاوژینەکەی کاریگەری ترس و فشاری دەروونی و پێکهاتە پیاوسالارییە قووڵە چەسپاوەکانی لەسەر بووە، بە شێوەیەکی کاریگەر مافی بنەڕەتی خۆی بۆ چاودێری پزیشکی بێبەش کردووە، ئەم بڕیارە کە بە ڕواڵەت وەک پاراستنی ئاسایشی خێزانەکە ڕەوا دەبینرێت، لە ڕاستیدا تەندروستی و خۆشگوزەرانی میترا.ب دەخاتە مەترسییەوە.

لەم جۆرە هەلومەرجەدا، شەڕ نەک هەر ژێرخانی لەناو دەبات، بەڵکو داینامیکی دەسەڵات لەناو خێزانیشدا خراپتر دەکات، سیستەمی پیاوسالاری کە پێشتر لە ژیانی زۆرێک لە ژناندا هەبووە، ئێستا بەهۆی پاساودانی باری نائاسایی چڕتر دەبێتەوە. میترا.ب ڕووبەڕووی ئازاری جەستەیی و دڵەڕاوکێ دەبێتەوە سەبارەت بە تەندروستی منداڵە لەدایک نەبووەکەی، هەروەها ئەو فشارە دەروونیانەی کە لە سنووردارکردنەکانەوە سەرچاوە دەگرن کە بەسەریدا سەپێنراوە، بۆ ئەو شەڕ تەنها دەنگی مووشەک و فڕۆکە نییە، بەڵکو لە بڕیارەکاندا ئامادەیە کە کۆنترۆڵی جەستەی لێ داگیر دەکەن و دەیخەنە دۆخێکەوە کە تەنانەت سەرەتاییترین پێداویستییەکانی پشتگوێ بخرێن، گێڕانەوەی ئەو ئاشکرای دەکات کە چۆن ژنان لە هێڵی پێشەوەی قەیرانەکاندا دانراون، نەبینراو و نەبیستراو و بەبێ بچووکترین پشتیوانیە.

 

”شەڕ و پیاوسالاری”

فەرەنگیس. س، چالاکوانی مافەکانی ژنان لە کرماشان وتی: لە شەڕەکاندا ژنان و منداڵان یەکەم کەسن کە دوو هێندە زیاتر تووشی فشار دەبن، هەروەها بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە فشار لەسەر ژنان زۆرجار زیاترە لە فشارەکانی سەر منداڵان، لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاریدا چاوەڕوانییەکانی قوربانیدان لە ژنان لە بارودۆخە مەترسیدارەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبنەوە، ئەم ڕاستییە بە ڕوونی لە ژیانی میترا.ب دا دیارە، ئەو نەک تەنها لە سەرەتاییترین پێداویستییەکان بێبەشە، بەڵکو هاوژینەکەی هاوکاری ناکات لە دابینکردنی تەنانەت کەمترین پێداویستییە بناغەیەکانی و بە کردەوە لە دابینکردنی کەمترین پێداویستییە سەرەکییەکانیشی بێبەشی دەکات، کە مافی پاراستنیەتی، ئەقڵیەتی پیاوسالاری هاوژینەکەی لەسەر ئەو باوەڕە دامەزراوە کە بارودۆخی شەڕ ڕێگەی پێدەدات ژنان لە ئارەزوو و پێداویستییەکانیان بێبەش بکات و بڕیارەکانی وەک ڕاستییەکی ڕەها بزانێت لە ژینگەیەکی ئاوادا، ژنان نەک تەنها ڕووبەڕووی نەبوونی دەرفەت دەبنەوە، بەڵکو جۆرێک لە باڵادەستی کە شەڕ وەک بیانوویەک بەکاردەهێنێت بۆ پشتگوێخستنی ماف و کەرامەتەکانیان.

 

ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد، کە لە پارێزگای سنووری کرماشان، ترسی بەردەوام لە زیانگەیاندن بە منداڵانی کچ هەیە کە سێبەرێکی سەخت دەخاتە سەر ژیانی خێزانی و زۆرێک لە منداڵانی کچ کە سەرەتاییترین مافەکانی ڕۆژانەیان دەکات لێ داگیر دەکات لە ژێر فشاری نائەمنی و ناسەقامگیریدا، خێزانەکان پێیان باشە منداڵا کچەکانیان لە ماڵەوە بهێڵنەوە وەک ئەوەی تاکە پەناگەیان بێت، لە ئەنجامدا زۆرێک لە مندالانی کچ ناچار بوون واز لە خوێندن و کار و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان بهێنن بۆ ئەوەی ببنە ژنی ماڵەوە، تەنانەت لە سادەترین و سروشتیترین بابەتە وەک خوێندنی زانکۆدا، بوونی ئەندامێکی خێزانی پیاو وەک ئەسکۆرت نزیک بووەتەوە لە ناچاری، ئەم دۆخە دوو بێبەشی بەسەر ژناندا سەپاندووە، هەندێکجاریش توندی خودی شەڕەکە تێپەڕاندووە، پێش ئەوەی هەر مەترسییەکی ڕاستەقینە بەسەریاندا بێت، ئەم ژنانە لە زیندانێکی شاراوەدا بە شێوەیەکی کاریگەر سزا دەدرێن، دیوارەکانی لە ترس و نائەمنی و بڕیاری پیاوەکانی ناو خێزانەکانیان دروست دەکرێن، بەبێ ئەوەی هیچ تاوانێکیان ئەنجامدابێت زیندانی دەکرێن، تەنها ژن بوون لەم بارودۆخە ئاژاوەگێڕانەدا بەسە بۆ سنووردارکردنی ئازادییەکانیان، ئەم خولە ناڕەوایە وایکردووە ژنان لە ناوچەکەدا نەک هەر بارگرانی شەڕ بەڵکو بارگرانی کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی و سنووردارکردنیش لە یەک کاتدا هەڵبگرن.

 

”شەڕ تەنها لە مەیدانی شەڕدا قەتیس نییە”

بە گشتی دەکرێ بوترێ شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و کۆماری ئیسلامی پێش ئەوەی ڕاستەوخۆ گیانی خۆیان ببەن، ژنانی زۆریان کردە زیانبەرکەوتوو، لە ناو ئەو ململانێیانەدا، ترس و نائەمنی کۆمەڵایەتی ژیانی ژنانی گرتووەتەوە و لە سەرەتاییترین مافە مرۆییەکانیانی داگیرکردووە، زۆرێکیان بوونەتە ژنی ماڵەوە، نەک بە هەڵبژاردن، بەڵکو لە ژێر فشاری بیروباوەڕی باو و نەریتە چەسپاوەکاندا، لە ڕاستیدا، هەلومەرجی هەنووکەیی و کەشوهەوای سیاسی و سەربازی گرژ، دەسەڵاتی بە پیاوانی ناو خێزان بەخشیوە کە ژنان لە ماڵەکانی خۆیاندا قەتیس بکەن، ئەم زیندانییە ناوخۆییە تەنها سنووردارکردنی تاکەکەسی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ئەو بیروباوەڕانەیە کە ئازادی ژنان دەکەنە یەکەم زیانبەرکەوتووان لە دۆخە سەختەکاندا، تەنانەت پێش ئەوەی ڕووبەڕووی مەترسیی ڕاستەوخۆی شەڕ ببنەوە، ژنان بەهۆی ڕەگەزییەوە لە ژیانی گشتی دوور دەخرێنەوە و باری بێبەشی و گۆشەگیری لە ئەستۆ دەگرن، ئەم راستیە سەختە ئەوە نیشان دەدات کە شەڕ تەنها لە بەرەکانی شەڕدا قەتیس نییە، لە ماڵ و مێشک و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا بەردەوامە، ژنان یەکەمین زیانبەرکەوتووی بێدەنگن، زیانبەرکەوتووێک کە کەمتر دەنگیان دەبیسترێت، لەناو بزووتنەوەکانی دژایەتی و پشتیوانی شەڕدا، بوونەتە زیانبەرکەوتووی نەبینراو کە هەرگیز نابینرێن.

لە زۆرێک لە کۆمەڵگە پیاوسالارەکاندا پیاوان لە کاتی شەڕدا نەک وەک هاوەڵ بەڵکو وەک خاڵی سست سەیری ژنان دەکەن، لە مێشکیاندا شەڕ گۆڕەپانێکە کە دەبێت هێز و کۆنترۆڵ و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان پیشان بدەن، بەڵام ئەم تێڕوانینە بۆ هێز بەهۆی بوونی ژنانەوە تێکدەچێت، وەک ئەوەی بوونی ئەوان بەرپرسیارێتی و چاودێری و سستیان بیربخاتەوە، ئەم توخمانە لە کاتی قەیرانەکاندا لەگەڵ وێنەی دەسەڵاتی پیاودا بەریەکدەکەون. هەر لەبەر ئەمەشە کە زۆرێک لە پیاوان لە شەڕدا هەوڵی سنووردارکردن و تاوانبارکردنی ژنان و تەنانەت بێدەنگکردنی ژنان دەدەن، ئەوان پێیان وایە کە ژنان بڕیاردان بە ئازادی یان دەربڕینی پێداویستییەکانیان سەرقاڵیان دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکە، لە ڕاستیدا بۆ پاراستنی وێنەی دەسەڵاتە، پیاوان ژن وەک سەرچاوەی سستی نیشان دەدەن و هەوڵی شاردنەوە یان کۆنتڕۆڵکردنی ئەم سستیە هەستپێکراوییە دەدەن لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردن و زۆرەملێکردنەوە. ئەم ڕەفتارە لە هێزەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لە ترسەوە سەرچاوە دەگرێت، ترس لە داڕمانی ڕۆڵ و بەرپرسیارێتی نەریتی، ترس لەوەی شەڕ سستیە شاراوەکانی پەیوەندی و پێکهاتە پیاوسالارییەکان ئاشکرا بکات، لە ژینگەیەکی وادا ژنان نەک هەر ڕووبەڕووی مەترسییەکانی شەڕ دەبنەوە بەڵکو لەناو ماڵ و لە پەیوەندییەکانیاندا شەڕێکی دیکە دەکەن، شەڕێک کە جەستە و ئازادی و دەنگیان مەیدانی سەرەکی شەڕە، هەر لەبەر ئەمەشە کە ژنان هەندێک جار لەم جۆرە بارودۆخانەدا خۆیان تاوانبار دەکەن و وەک بارگرانییەک لەسەر پیاوانی ناو خێزانەکە هەست پێدەکەن.

 

”دەنگۆ و ترس”

عیزەت.ه وتی: ئەم دەنگۆیانە ترسیان لە ئێمەی ژنانی گەنجەکاندا چاند تا ئەو ڕادەیەی تەنانەت بە خۆکوشتنیشمان دەزانی، لەبیرمە هەندێک پیاو دەیانوت ئەگەر گەمارۆ بدرێین، خۆمان ژن و خوشکەکانمان دەکوژین بۆ ئەوەی نەکەونە دەستی دوژمن، لەگەڵ ئەوەی جارێکی دیکە شەڕەکە هەڵگیرساوەتەوە، هەمان ئەو ترسە گەڕاوەتەوە، منیش نیگەرانم بۆ کچەکانم.

ئەو باوەڕەی کە ژن سستی پیاوە لە خێزان و سەرچاوەی کێشەکانی، دەتوانرێت لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازرێتەوە و لە نائاگایی بەکۆمەڵدا چەسپاوە، لە شەڕی ئەم دواییەدا هەمان ئەو ترسە لە دەستدرێژی سێکسی و هەراسانکردن بێ گومان لە ژنانی وەک عزەتەوە بۆ ژنانی گەنج گواسترایەوە، ئەم خولە خراپەی ترس بووە هۆی ئەوەی زۆرێک لە ژنان لە کاتی شەڕدا تووشی ناڕەحەتی دەروونی توند ببن، ڕەگێکی قووڵی لە هۆشیاری بەردەوامی ئەگەری ئازاردانی سێکسی و هەستکردن بە بێدەسەڵاتیدا، هەمان ئەم باوەڕە مێژووییە بە کەمتەرخەمی سێکسی ژنان، بەتایبەتی لە سەردەمی جەنگدا، پیاوانی ناو خێزانەکەی ناچارکرد کە ڕێگری لە ژنان بکەن لە بەشداریکردن لە هەر چالاکیەکی سەربەخۆدا و لە ژێر هەلومەرجێکی لەو جۆرەدا لە ماڵەوە قەتیسیان بکەن، لە ئەنجامدا ژنان نەک تەنها ڕووبەڕووی هەڕەشەی دەرەکی دەبنەوە بەڵکو ڕووبەڕووی سنووردارکردنی ناوخۆیی دەبنەوە لەناو خێزانەکەدا؛ ئەو سنووردارکردنانەی کە خۆیان بەرهەمی هەمان ترسە کۆنەکان و بەردەوامبوونی بیروباوەڕە ژنکوژییەکانن.