ئەسما فەتحی

 

قاهیرە – لە سەردەمێکدا کە زانیارییەکان لە چەند خولەکێکدا لە شاشەیەکەوە بۆ شاشەیەکی دیکە دەڕۆن، ئەو زانیاریانەی کە پێدەچێت ئامرازێک بن بۆ یارمەتیدانی دۆزینەوەی ژن یان منداڵێکی ونبوو، دەتوانن لە ژێر هەندێک بارودۆخی کۆمەڵایەتیدا ببنە سەرچاوەیەکی نوێی مەترسی بۆیان.

 

کوشتنی منداڵێکی کچی خوێندکار لە میسر تیشک دەخاتە سەر هاوسەنگی نێوان مافی زانینی کۆمەڵگە و مافی ژنان بۆ تایبەتمەندی و پاراستن، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری چەواشەکاری کۆمەڵایەتی و زیانەکانی دەروونی و کاردانەوەی یاسایی لە کاتی هاوبەشکردنی زانیارییەکانیان، هەروەها ئاڵەنگاری دەستێوەردانی پێشوەختە بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی و هەڵاواردن، مەترسییەکانی ئازاردانی داتا و وێنەی دیجیتاڵی بۆ ناوزڕاندن و هەڕەشەکردن ئاشکرا دەکات، هەروەها پرسیار دەوروژێنێت سەبارەت بە گونجاوی سیستەمی پاراستن و یاسای میسر لە پاراستنی داتای کەسانی ونبوو و زیانبەرکەوتووان توندوتیژی بەبێ ئەوەی سازش لەسەر مافی دەستڕاگەیشتنیان بە زانیاری یان بەرکەوتنیان بۆ مەترسی زیاتر بکات.

 

کاتێک گەڕان بەدوای کەسێکی ونبوودا دەبێتە مەترسی بۆ سەر ژیانی، زەینەب ئەبو تالب، پارێزەر پێی وایە ئەم بابەتە کەلێنێک ئاشکرا دەکات کە پێویستی بە سەرنجی ڕاشکاوانەتر هەیە، وتی: کێشەکە لە پاراستنی زانیارییەکانی تۆمەتبار زیاترە و پاراستنی زانیارییەکانی زیانبەرکەوتووان دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە حاڵەتەکانی بێسەروشوێنکردندا کە ڕەنگە زانیاری زۆر هەستیاریان لەسەر ژنەکە هەبێت.

 

ڕوونیکردەوە، دۆسیەی منداڵە کچە خوێندکارە ونبووەکە وەک دیارنەمان دەستیپێکردووە، بەڵام دوای دۆزینەوەی وردەکاری و وێنەکانی پەیوەست بە خۆی و ئەو کەسەی لەگەڵی بووە دەستیان بە بڵاوبوونەوە کردووە، پێی وایە ئاشکراکردنی ئەم وردەکاریانە دۆسیەکەی لە پرسێکی سنووردارەوە کە پەیوەندی بە ئاسایشەوە هەیە بۆ کایەی گشتی فراوانتر، کە کاردانەوەی کۆمەڵایەتی جددی لێکەوتەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، مامەڵەکردن لەگەڵ داتای منداڵێکی ونبوو دەبێت لە بنەمای پاراستنییەوە دەست پێبکات نەک تەنها ئارەزووی دەستگەیشتن بەو منداڵە کچە، وتی:  پاراستنی زانیارییەکان لەم جۆرە حاڵەتانەدا پێویستی بە میکانیزمێکی ڕوون هەیە، چونکە مەترسییەکە کۆتایی نایەت کاتێک کەسی ونبووەکە دەدۆزرێتەوە، بەڵکو مەترسییەکی دیکە لەوانەیە سەرهەڵبدات ئەگەر ئەو زانیاریانەی کە بڵاودەکرێنەوە وردەکارییەکانی تێدابێت کە دەتوانرێت لە دژی ئەو یان ئەندامانی خێزانەکەی بەکاربهێنرێت.

 

دووپاتی کردەوە، کە یاسای پاراستنی زانیاری کەسی ژمارە ١٥١ی ساڵی ٢٠٢٠ نوێنەرایەتی چوارچێوەیەکی گرنگ دەکات بۆ پاراستنی زانیاری، بەڵام مامەڵەکردن لەگەڵ داتاکانی پەیوەست بە دۆسیە تاوانکارییەکان پێویستی بە کۆنترۆڵ و پرۆتۆکۆڵی تایبەتتر هەیە، بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاری ئەم جۆرە زانیارییە و دەرئەنجامە ئەگەرییەکانی ئاشکراکردنی، کە درێژدەبێتەوە لە تەنها پێشێلکردنی تایبەتمەندی.

 

چۆن بڵاوکردنەوە دەتوانێت مەترسییەکە گەورەتر بکات

کێشەکە تەنها لە خودی داتاکاندا نییە، بەڵکو لەو واتایەشدایە کە کۆمەڵگە دوای بڵاوبوونەوەی بۆ ئەم داتایە دیاری دەکات، ئەو زانیاریانەی کە ڕەنگە بێلایەن بن بۆ دەزگایەکی ئەمنی یان ڕۆژنامەنووس، لە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی کۆنەپەرستانەدا دەتوانن ببنە "بەڵگەی تاوانباری" لە چاوی خێزان یان کۆمەڵگەی دەوروبەریدا، تەنانەت پێش ئەوەی هیچ لێکۆڵینەوەیەک تەواو بێت یان هەر تاوانێک بسەلمێنرێت.

 

زەینەب ئەبو تالب، وتی: وردەکارییەکانی پەیوەندییەکە گەیشتن بە خێزانەکە، دواتر بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بڵاوبوونەوە، بووە هۆی ئەوەی ڕووداوەکە لە هاوێنەی "شەرمەزاری" و "کەرامەت" لێکبدرێتەوە، نەک وەک بابەتێک مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت کە پێویستی بە پاراستن و لێکۆڵینەوە هەبێت.

 

ئاماژە بە کاردانەوەکان لە تۆڕی کۆمەڵایەتی میدیا کرد وتی: دۆخەکەی خراپتر کردووە، بەتایبەتی لەگەڵ دەرکەوتنی قسەکان کە ستایشی کردەوەی کوشتن دەکەن یان بکوژەکە وەک "پیاوێک" پیشان دەدەن کە بەرگری لە کەرامەتی خێزانەکەی کردووە، بۆ ئەو ئەم جۆرە وتارە نەک هەر پاساو بۆ تاوانەکە دەهێنێتەوە دوای ئەوەی ڕوویدا، بەڵکو بەشدارە لە ئاساییکردنەوەی ئەو بیرۆکەیەی کە کوشتنی ژن سزایەکی قبوڵکراوە بۆ ئەو ڕەفتارانەی کە بە پێچەوانەی نۆرمەکانی کۆمەڵایەتی دادەنرێت.

 

کاتێک چەواشەکاری کۆمەڵایەتی دەبێتە پاساوێک بۆ توندوتیژی

زەینەب ئەبو تالب پێی وایە پێناسەکردنی ئەم تاوانانە بە "کوشتنی شەرەف" خۆی بەشێکە لە کێشەکە، چونکە ئەو دەستەواژەیە پاساوێکی ناوازە بۆ توندوتیژی پێشنیار بکات، لەکاتێکدا کوشتن وەک کوشتن دەمێنێتەوە و ناتوانرێت بگۆڕدرێت بۆ کردەوەیەکی شەرعی تەنها لەبەر ئەوەی تاوانبارەکە بەرگێکی کۆمەڵایەتی پێدراوە.

 

ڕوونیکردەوە، کە جیاوازی هەیە لە نێوان بارودۆخی یاسایی تایبەت کە ڕەنگە لەلایەن دەسەڵاتی یاسادانانەوە لە حاڵەتە تایبەتەکاندا ڕێکبخرێت، لەگەڵ گۆڕینی چەمکی "کەرامەت" بۆ پاساوێکی گشتی کە ڕێگە بە باوک یان برایەک دەدات ژنێک سزا بدات یان بیکوژێت، هەروەها کۆمەڵگە پێویستی بە هۆشیاری یاسایی زیاترە لەم سنوورانە بۆ ئەوەی داب و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان نەبنە دەسەڵاتێکی هاوتەریب لەگەڵ یاسادا.

 

ئەو هۆشداری دەدات لە وتارێک کە مامەڵە لەگەڵ پیاوێکدا دەکات، کە ئەندامێکی ژنی خێزانەکەی دەکوژێت وەک ئەوەی "شەرەفی خۆی گەڕاندووەتەوە"، چونکە ئەم وتارە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات کە جۆرێک لە ناساندن بە بکوژەکە دەبەخشێت لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی کوشتنێکی تەواو بێتەوە، وتی: دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ئەم بیرۆکانە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی مەترسییەکە گەورەتر دەکات، چونکە ئەو کۆمێنتانەی کە بکوژەکە شکۆمەند دەکەن یان بەدوای بیانوودا دەگەڕێن بۆی، ڕەنگە بەشداربن لە بەهێزکردنی ئەو باوەڕەی کە توندوتیژی دژی ژنان دەتوانێت قبوڵکراو بێت ئەگەر لەژێر ئاڵای "شەرەف"دا لە چوارچێوەیەکدا دابنرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە ئەو بیرۆکەیەی کە پیاو لەناو خێزان مافی ئەوەی هەیە ژنێک "دیسیپلین" بکات یان سزای بدات بەهۆی ڕەفتاری کەسییەوە، مەترسییەکی ڕاستەقینە دروست دەکات، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ وتارێکی ئایینی یان کۆمەڵایەتی ڕێکنەخراودا یەکدەگرێتەوە کە شەرعیەت بە توندوتیژی دەدات، ڕەخنە لەوە دەگرێت کە بە بەکارهێنانی هەندێک دەقی یاسایی یان چەمکی گشتی بۆ پاساوهێنانەوە بۆ دەستدرێژیکردن لە ژێر پەردەی دیسپلیندا، ناتوانێت ببێتە پاساوێک بۆ کوشتن، هەروەها پێویستی بە پێداچوونەوە بەو وتاری یاسایی و کۆمەڵایەتی هەیە کە ڕەنگە ڕێگە بدات بە لێکدانەوەی هەڵە بۆ هەندێک بڕیار.

 

بەڵام پرسەکە بە دەقی یاسایی کۆتایی نایەت، تەنانەت بەهێزترین دەقەکانیش بەس نین ئەگەر کۆمەڵگە بەردەوام بێت لە سەیرکردنی کوشتنی ژنێک وەک کردەوەیەک کە دەتوانرێت لە ڕووی ڕەوشتییەوە لێی تێبگات یان بێڕێز بکرێت تەنها لەبەر ئەوەی زیانبەرکەوتووەکە ژنە و تاوانبارەکە ئەندامی خێزانەکەیەتی، لێرەدا گرنگی هۆشیاری یاسایی، نەک تەنها لە نێو ژناندا، بەڵکو لە نێو خێزانەکان و کۆمەڵگە بە گشتی، بۆ ئەوەی بنەماکە ڕوون بێتەوە: ناکۆکی خێزانی، توڕەیی، چەواشەکاری، یان چەمکی "شەرەف" مافی ئەوەی بە کەس نادات خۆی بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی سزا لە دەرەوەی یاسا.

 

کاتێک تاوان دەبێتە بەشێک لە شێوازێکی فراوانتری توندوتیژی

لە دەرەوەی کەیسی منداڵە کچە خوێندکارەکە، کوشتنی دووبارەبوونەوەی ژنان پێویستی بە سەیرکردنی هەر ڕووداوێک هەیە وەک بەشێک لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوانتر، نەک وەک ڕووداوێکی گۆشەگیر مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.

 

زەینەب ئەبو تالب پێیوایە کە ڕێژەی توندوتیژی و کوشتن بە شێوەیەکی مەترسیدار بەرز دەبێتەوە، ئەمەش دەگەڕێنێتەوە بۆ یارییەکی ئاڵۆزی نێوان هۆکارەکان، لەوانە لاوازی پەروەردەکردنی خێزان، دابەزینی گفتوگۆی خێزانی، بەرکەوتنی بەرفراوان بە ناوەڕۆکی توندوتیژی، هەروەها جۆرەها شێوەی چەوساندنەوە و هەڵاواردن لەناو خێزان و قوتابخانە و کۆمەڵگەدا.

 

هەروەها ئەو توندوتیژییەی منداڵان لە ژینگەکەیاندا شاهیدی دەبن، دەبەستێتەوە بە ئەگەری بەردەوامبوونی دواتر، ئاماژە بە کاریگەریی هەندێک فیلم و یارییە ڤیدیۆیی و ناوەڕۆکی دیجیتاڵی دەکات کە هەندێکجار توندوتیژی وەک ئامرازێک بۆ دەسەڵات یان سەرکەوتن دەخەنە ڕوو.

 

بەڵام ئەو پێی وایە کە بەرپرسیارێتی ناتوانرێت بخرێتە سەر یەک فاکتەری، بونیادنانەوەی سیستەمی بەها لە ناو خێزانەوە دەست پێدەکات و درێژدەبێتەوە بۆ قوتابخانە و دامەزراوە ئاینییەکان و کۆمەڵگە بەگشتی، ئەمەش پێویستی بە گفتوگۆی بەردەوام هەیە لەناو ماڵدا کە ڕێگە بە منداڵان و هەرزەکاران بدات توڕەیی و کێشەکان دەرببڕن لەبری ئەوەی پەنا بۆ ڕەفتاری توندوتیژی ببەن.

 

کۆمەڵگە چۆن فێری توندوتیژی دەبێت؟

زەینەب ئەبو تالب ئاماژەی بەوەشکرد، کە جیاکاری لە نێوان منداڵانی ناو خێزاندا، چ لە نێوان کچ و کوڕ یان لە نێوان منداڵێک و منداڵێکی تردا، دەتوانێت هەستی توڕەیی و ڕق و کینە بچێنێت، بە تایبەت کاتێک لەگەڵ سزای جەستەیی و بێڕێزیکردن و قسەی ناشرین.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە قوتابخانەکان بەرگریان لەم کێشەیە نییە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دەستدرێژییە جەستەیی و بێڕێزیکردن و قسەی ناشرینانەی کە ڕەنگە هەندێک لە منداڵان تووشی ببن، ئەم پراکتیزانە دەتوانن توندوتیژی ئاسایی بکەنەوە لەبری ئەوەی بیکەن بە قبوڵنەکراو، هەروەها چارەسەرکردنی ژنکوژی ناتوانرێت تەنها لە زیادکردنی سزاکاندا کورت بکرێتەوە دوای تاوانەکە، چونکە بەشێک لە چارەسەرەکە زۆر زووتر دەست پێدەکات، لە شێوازی پەروەردەکردنی منداڵان، لەو وێنەیەی خێزانەکە پەیوەندی نێوان ژن و پیاو دەخاتە ڕوو، لە چۆنیەتی مامەڵەکردنی قوتابخانەکان لەگەڵ قسەی ناشرین و توندوتیژی، هەروەها لە پەیامەکانی کە لەلایەن میدیا و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکانەوە دەگوازرێنەوە.