هێڤی سەڵاح 

  

 سلێمانی_ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگەدا پێویستی بە متمانە بەخۆبوون و ویست و بیری بەرز هەیە، جگە لە دەستپێشخەری و کۆڵنەدان و ئارەزووی شاراوەی کارکردن و بەدەستهێنان و خوڵقاندن، ژنان دایک و سەرکردەیەکن کە توانای پەروەردەکردنی گەنجیان هەیە، ژنانی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی باش و کاریگەر بەشدارن لە سەرکەوتنەکانیان، بۆیە ڕۆڵی ژنان بە یەکێک لە کاریگەرترین ڕۆڵەکانی مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا دادەنرێت. ژنان لە ئێستادا سەلماندوویانە کە دەتوانن خۆیان لەگەڵ گەشەسەندنی بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی دەوروبەریان بگونجێنن و ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە پێشکەوتنی سەرنجڕاکێشیان لەو بوارانەی کە پێویستیان بە زانیاری و گفتوگۆ و کارکردن لەسەر ئەوە هەیە، پسپۆران دەڵێن کە بەشداری ژن لە خوێندن و کار کاریگەریەکی ڕاستەوخۆی لەسەر گۆڕینی بیری کۆمەڵگە هەیە، ژن بە هەوڵ و ئەرکدارییەکانی لە ناو خێزاندا بنەمای پەروەردەی نەوەی داهاتوو دادەنێت، ئەمەش کاریگەری درێژخایەنی لەسەر شێوازی بیرو هەڵسوکەوتی کۆمەڵگە دادەنێت. 

  

ژن و کشتوکاڵ 

ژنان لە بوارە جیاوازەکاندا شوێندەستیان دیارەو دەتوانن گۆڕانکاری دروست بکەن، بەپێی توێژینەوەکان، ژنان ٤٣%ی هێزی کاری کشتوکاڵی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا پێکدەهێنن، ژنان بە شێوەیەکی سەرەکی بەشداری لە چالاکییە کشتوکاڵی و ئابوورییەکانی گوندەکاندا دەکەن لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا و ڕۆڵیان لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە جیاوازە. وەک جووتیارێک لە کێڵگەی خۆی یان لە کێڵگەی خێزانەکەیدا کاردەکات، هەروەها ڕەنگە لە کێڵگە و دامەزراوە گوندنشینەکانی دیکەدا کار بکەن. ڕۆڵی ژنان لە کەرتی کشتوکاڵدا بریتییە لە بەرهەمهێنانی بەروبوومی کشتوکاڵی، هێنانی ئاو، بەخێوکردنی ماسی، چاودێریکردنی ئاژەڵ و کار لە بازرگانی و بازاڕکردندا دەکەن. 

  

ژن و دایکایەتی 

گرنگی ڕۆڵی دایکایەتی لە ژیانی ژندا لەوەدایە کە هۆکارێکی بنەڕەتییە لە دامەزراندنی شارستانیەت و نەتەوەکاندا تا ئەوەی زانا و کەسانی مەزن هەبن کە بەشداری بکەن لە گۆڕینی واقیعدا بۆ سوودگەیاندن بە مرۆڤایەتی. دایکایەتی زۆر ڕۆڵی لاوەکی گرنگ لەخۆدەگرێت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری سۆزداری و دەروونی ئەندامانی خێزان و بۆ بنیاتنانی کەسایەتی هاوسەنگ، بەخشراو بە بەها و ئەخلاقی باش، کە ڕەنگدانەوەی لەسەر کۆمەڵگا بە گشتی دەبێت، جا ئەوە لە ڕێگەی بەرژەوەندی ژنانەوە بێت لە ئەندامانی خێزان و کێشەکانیان، یان پاڵپشتی سۆزداری و دەروونی بۆیان، سەقامگیرکردنیان و خۆگرتنیان، بەتایبەتی لە کاتی ناخۆشیدا، جگە لە پەروەردەکردنی منداڵ و پەروەردەکردنیان لەسەر بنەماکانی ژیانی کۆمەڵایەتی ، بەرزکردنەوەی وزەکانیان و زیادکردنی هۆشیارییان لە بابەتە ئایینی، فیکری، سیاسی و کولتوورییەکان کە بەها و ڕەفتارە دروستەکان دەچەسپێنن. 

  

 ژن و تەندروستی 

ڕۆڵی ژنان لە بواری پزیشکیدا بە ڕۆڵێکی سەرەکی دادەنرێت لە سەرانسەری جیهاندا لە پسپۆڕییە پزیشکییە جیاوازەکاندا، جا چ پزیشک بن مامان بن، یان کارمەندی تەندروستی کۆمەڵگە بن، ژنان لەم سەردەمەدا توانیویانە لە بەڕێوەبردنی نەخۆشخانەکاندا سەرکەوتوو بن، و هەندێکی تر دەستکەوتە پزیشکییەکانیان وای لێکردوون خەڵاتی نۆبڵ بەدەستبهێنن لە ڕۆڵی سەرکردایەتیکردنیان لە کەرتی تەندروستی لە ڕێگەی دەستکەوتە زۆرەکانیان و ڕۆڵە چالاکەکانیانەوە کە بەشدارییان کرد لە باشترکردنی خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان و چارەسەرکردن بە پەرەپێدانی پلان و ستراتیژییەکان کە بەشدارییان لە پێشخستنی کەرتی تەندروستیدا کرد. 

  

مێژوو شایەتحاڵی چەندین ناوی دیاری پزیشکی ژن بووە کە لە ئەنجامی کۆششەکانیان لە پەرەپێدانی بواری پزیشکی و دۆزینەوەی دەرمان و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان خۆیان جیاکردۆتەوە. شێوازی نوێ لە سیستەمی چاودێری تەندروستی و پەیوەندی پیشەیی لە مامەڵەکردن لەگەڵ نەخۆشەکاندا بەشداریکردنی ژنان لە بواری پزیشکیدا بووەتە هۆی لێکۆڵینەوەی تایبەتمەند لەسەر تەندروستی ژنان و ئەو نەخۆشیانەی کە کاریگەرییان لەسەرە. 

  

ژن و ڕاگەیاندن  

لە بوارەکانی ڕاگەیاندن و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکاندا، ژن زیاتر لە پێشتر دەردەکەوێت و باس لە کێشە و داواکارییە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن، ئەم چالاکییانە بوونەتە هۆکاری زیندووکردنەوەی گفتوگۆی گشتی و هاندان بۆ گۆڕان لە یاسا و هەڵسوکەوتە کۆمەڵایەتییەکان. 

  

  

لەگەڵ ئەوەشدا، ژن هێشتا لەگەڵ چەند بەربەستێکی کۆمەڵایەتی و کولتووری ڕووبەڕووە، وەک نائاسایی لە دەرفەتی کار، فشارە کۆمەڵایەتییەکان و کەمبوونی پشتگیری یاسایی. بەڵام بە بەردەوامی هەوڵدان و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی، ئەم بەربەستانە بە هێواشی دەستیان بە لابردن کردووە. 

  

ژن و پاراستن 

یەکێکی دیکە  لە گرنگترین بوارەکانی ئەم گۆڕانە، بواری پاراستن و بەرگرییە. لە ڕۆژئاوای کوردستاندا، ژنان چالاکی پاراستن وەک نموونەیەکی دیار و ئاشکرا لە توانا و ئازادی ژن دەردەکەون. ئەو ژنانەی کە لە هێزەکانی پاراستندا کار دەکەن، تەنها ڕۆڵی سەربازی نەگرتووە، بەڵکو بوونەتە هێزیەکی مەعنەوی و هۆشیارکەرەوە بۆ کۆمەڵگە، کە بیرکردنەوەی باوەڕدار و نێرینەسەنتەری گۆڕیوە، ئامادەبوونی ژن لە بوارێکی وەک سەربازی، کە زۆرجار بە بواری پیاوان ناسراوە، بووەتە هۆکاری شکاندنی کلێشە و ڕوانینە کۆنەکان، ئەم ژنانە بە تێکەڵکردنی ئازایەتی و ئەرکداری، نیشانیان داوە کە ژن دەتوانێت هەمان ئاستی توانای پاراستن و بڕیاردان هەبێت و کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ لەسەر هێزی نیشتیمانی دروست بکات. 

  

لە لایەکی دیکەوە ، بەشداریی ژن لە بوارە سەربازییەکان کاریگەرییەکی قووڵی هەیە لەسەر ژنانی تر و گەنجان، ئەو نموونانەی کە لە ڕۆژئاوای کوردستاندا دەبینرێن، بوونەتە سەرچاوەی هاندان و هیوابەخشین بۆ نەوەی نوێ، بۆ ئەوەی سنووری کلیشە و ترس بشکێنن و بەشداریی ژنان لە هەموو بوارەکاندا بە ئاسایی ببینن. 

  

هەروەها، ئەم گۆڕانە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان هەیە لەسەر وتووێژی نێودەوڵەتی سەبارەت بە مافی ژن. ژنانی ڕۆژئاوای کوردستان لە زۆر ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتیدا وەک نموونەی پاراستن و بەرخۆدێر ناسراون، کە ئەمەش بووەتە هۆکاری گۆڕینی وێنەی ژن لە ڕۆژهەڵات ناوەڕاستدا. 

  

لەگەڵ ئەوەشدا، ژن هێشتا لەگەڵ چەند بەربەستێکی کۆمەڵایەتی، یاسایی و کولتووری ڕووبەڕووە، بەڵام ئەزموونی ژنانی چالاک لە بوارە سەربازییەکان نیشان دەدات کە بە هەبوونی دەرفەتی یەکسان و پشتگیری کۆمەڵایەتی، ژن دەتوانێت ببێت هێزیەکی سەرکەوتوو و کاریگەر. 

  

ژنان خاوەنی سەربەرزی و شکۆی ئەمڕۆن 

بە دڵنیایەوە تەڤگەری ڕزگاریخوازی کوردستان بە بێ بەشداریی بەرینی ژنانی تێکۆشەر و خەباتکار لە شێواز و ئاستی جۆراوجۆردا نەیدەتوانی لەم ئاستەی ئەمڕۆدا بەردەوام بێ و ئەو دەسکەوتانەی ئەمڕۆی بەدەستبهێنێت، تەڤگەری کوردستان بە بێ ئیرادە و خۆڕاگری ئەو دایکانەی کە وێڕای لە دەستدانی ڕۆڵەکانیان بە ورەی بەرزەوە راوەستاون و بوونەتە هیوابەخشی شۆڕش، خاوەنی ئەم سەربەرزی و شکۆی ئەمڕۆی نەدەبوو. کەم نەبوون و نین ژنانێک لە زیندانەکان خۆڕاگرانە ڕاوەستان و گیانیان بەختکرد، ئەو ژنانەی کە ئازایانە وەستانەوە و سەرەڕای هەموو ئاستەنگی و ڕێگرەکان لە خەبات بەردەوام بوون.     

  

بەشداری ژن لە گۆرانی کۆمەڵگە پێوێستییەکی سەرەکییە 

ئەم ڕۆڵانەی ژنان ئەوە پیشان دەدات کە بەشداری ژنان لە گۆڕانکاری کۆمەڵگەدا نەک تەنها هەنگاوێکی گرنگە بەڵکو پێویستیەکی سەرەکییە بۆ گەشەی درێژخایەنی کۆمەڵگە،ژنان بە بەشداریان لە بوارە جیوازەکاندا کاریگەری ڕاستەوخۆیان هەیە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و دروستکردنی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ئەنجامەکان دەری دەخەن هەر کاتێک ژنان دەرفەتی یەکسیانیان پێدراوە  بۆ بەشداریکردن ئەو کۆمەڵگەیە توانای زیاتری هەبووە بۆ ڕووبەرووبوونەوەی ئاستەنگەکان، بەڵام هێشتا هەندێک ئاستەنگ و سنووردارکردنی کۆمەڵایەتی یاسایی و کولتووری بونیان هەیە کە پێویستی بە هۆشیاری گشتی هەیە بۆ تێکشکاندنیان، بۆیە پشتگیری و بەهێزکردنی ڕۆڵی ژنان، بەتایبەتی لە پرۆسەی بڕیارسازی و سەرکردایەتی، دەتوانێت ببێتە هۆکاری سەرەکی بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی یەکسانتر، دادپەروەرتر و گەشەپێدراوتر، سیاست و بەرنامە گشتییەکان دەبێت بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرنج بدەن بە تواناکانی ژنان و دەرفەتەکان بۆ بەشداریکردنیان، چونکە گۆرانکاری ڕاستەقینە بە بەشداریکردنی ژنان  دروست دەبێت.