بە ژنکردنی هەژاری لە تونس قەیرانێکی ئابووری و سیاسەتی دوورخستنەوەیە

 

زهور مەشریقی

 

تونس- ئابووری تونس لەگەڵ قەیرانە پێکهاتەییەکان دەجەنگێت کە بووەتە هۆی دابەزینی توانای کڕین و ڕێژەی مەترسیداری هەڵاوسان، هەرچەندە ئەم داڕمانە کاریگەری لەسەر هەموو کەرت و چینەکانی کۆمەڵگە هەبووە، بەڵام قەیرانەکە ڕەهەندێکی تایبەتی ڕەگەزی هەیە، ژنان قورسترین بارگرانی لە ئەستۆ دەگرن، ئەمەش دەرئەنجامی کاریگەرییە یەکگرتووەکانی نایەکسانی پێکهاتەیی و جیاکارییە کە بووەتە هۆی دووبارەبوونەوە و سەرهەڵدانی شێوازی نوێی وەدەرنانی و قووڵبوونەوەی وابەستەیی.

 

”سەرۆکی خێزان لە دامەزراندندا یەکەمایەتی وەردەگرن”

هەرچەندە چوارچێوەی یاسایی تونس پڕە لەو یاسایانەی کە جەخت لەسەر یەکسانی ڕەگەزی دەکەنەوە، لەوانەش مافی ژنان بۆ دامەزراندنی گشتی و موچەی یەکسان، بەڵام ڕاستیەکە جیاوازە، ئازار و دوورخستنەوە لە دەرفەتەکان بەهۆی ئەو ڕاستییەوە خراپتر دەبێت کە پیاوان ”سەرۆکی خێزانەکەن” هەربۆیە لە دامەزراندندا یەکەمایەتیان هەیە، ئەمەش لە وڵاتێکدا ڕوودەدات کە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ترسیان لە ”بەژنکردنی هەژاری” (زیادبوونی ڕێژەی ژنان لە نێو هەژارەکاندا) هەیە.

 

داتاکانی پەیمانگای نیشتمانی ئامار دەریدەخەن کە ڕێژەی بێکاری بۆ ژنان لە ٢١.٦٪ تێدەپەڕێت، لەکاتێکدا بۆ پیاوان لە١٤٪، لە نێو ئەو ژنانەی کە بڕوانامەی خوێندنی باڵایان هەیە، ئەم ڕێژەیە دەگاتە لە ٣٥.٦٪، کە ئەمەش تیشک دەخاتە سەر لەدەستدانی توانای ژنان، کە بازاڕی کار لە چوارچێوەی سەختی ئابووری و نەبوونی هەلی کار لە هەردوو کەرتی گشتی و تایبەتدا نەیانتوانیوە سوودی لێ وەربگرن.

 

یاساکان تەنها لەسەر کاغەز دەمێننەوە

ئامارە فەرمییەکان ئاشکرای دەکەن، کە کۆی ژمارەی ئەو ژنانەی لە تونس کاردەکەن تەنها یەک ملیۆن و ٢٠٠ هەزار کەسە لە بەرامبەردا دوو ملیۆن و ٥٤ هەزار پیاو، ئەمەش تیشک دەخاتە سەر دوورخستنەوەی ژنان لە کایەی ئابووری، بەپێی هەمان سەرچاوەکان، ژنان بە شێوەیەکی سەرەکی لە کەرتە مەترسیدار و نائەمنیەکانی وەک کشتوکاڵ، کە لە ٧٠٪ی هێزی کار پێکدەهێنن و زۆرجار بەبێ ڕێککەوتن یان بیمەی کۆمەڵایەتی کاردەکەن، زۆربەی جارەکان ژنان دەبنە زیانبەرکەوتووای کارەساتەکانی پەیوەست بە ”بارهەڵگری مردن” و گواستنەوەی کۆنترۆڵنەکراو، بەو پێیەی ئەو یاسایانەی بۆ پاراستنیان دەرکراون تەنها لەسەر کاغەز دەمێننەوە و جێبەجێ ناکرێن.

سەختییەکانی کرێکارانی قوماش

هەروەها دۆخی سەختی کەرتی قوماش کە زۆرینەی کرێکاران ژنن، ناتوانرێت لەبیر بکرێت، لەوێ ژنان ڕووبەڕووی موچەی کەم و دەرکردنی ئارەزوومەندانە دەبنەوە، ژمارەیان تۆمار نەکراوە و ئازارەکانیان تا ڕادەیەکی زۆر نابینرێت، بە تایبەتی لەم ساڵانەی دواییدا ڕاست بووە، چونکە ئەو کەرتە دوای لێشاوی بەرفراوانی کاڵای تورکی (کە بە هاتنە سەرکاری ئیخوان موسلیمین دەستی پێکرد) ڕووبەڕووی ئاستەنگی بووەتەوە.

 

کرێکارێکی کارگەی قوماش لە ناوچەی ساحێلی تونس بە ناوی حەلیمە سەیدان سەبارەت بەو دۆخە وتی: ٢٠ ساڵ بەبێ دەستەبەری کۆمەڵایەتی یان بیمەی تەندروستی کارم کرد، کاتێک داوای مافی خۆمم کرد، لەکارەکەم دوورخرامەوە، وەک ئەوەی لە ژیانمدا ڕۆژێک کارم نەکردبێت، قسەمکرد و تا ئەمڕۆش چاوەڕێی سیستمی دادوەری دەکەین مافمان بە من و کرێکارانی تری قوماش لەم کەرتە پشتگوێخراوەدا پێ ببەخشێت.

 

ناتوانین دۆخی کرێکارانی ناوماڵ پشتگوێ بخەین، سەرەڕای دەرکردنی یاسای ژمارە ٣٧ی ساڵی ٢٠٢١، هێشتا ڕووبەڕووی ستەم و بەکارهێنانی فرەیی و توندوتیژی و داننەنان بە مافەکانیان دەبنەوە، ئەوان ئەم ئازارە لەگەڵ ئەو ژنانەدا هاوبەش دەکەن کە کاری نەبینراوی ناوماڵ دەکەنە کارێکی ڕۆژانە کە هێزی ڕۆحی و تەندروستی دەروونییان کەم دەکاتەوە.

 

ژنان لەلایەن سیاسەتەکانی بێکارییەوە دەکرێنە ئامانج

لەم دۆخە سەختەدا، کە بارگرانی دەرئەنجامەکان دەکەوێتە سەر ژنان و لە چوارچێوەی سیاسەتەکانی بێکاری و ڕاگرتنی دامەزراندنی گشتیدا، هەڵاواردنی پێکهاتەیی لە ژێر پەردەی بێکاریدا زیاتر دەبێت، تێڕوانینێکی پیاوسالاری زاڵە بەسەر بازاڕی کاردا، ئەم تێڕوانینە ئەو باوەڕە بەهێزتر دەکات کە پیاوان دابینکەری سەرەکی داهاتن،، هەربۆیە مافی زیاتریان هەیە بۆ کارکردن، بەم شێوەیەش ١٠٠٪ یەکەمایەتیان پێدەدرێت، ئەم هەڵاواردنە بووەتە هۆی پشتگوێخستن و پەراوێزخستنی ژنان و ڕۆڵی بەرهەمهێنانیان، زۆرێک لە ژنانی ناچار کردووە کۆچبکەن بۆ ڕزگاربوون لە برسێتی و دوورخستنەوە.

 

بەهۆی هەژاری کۆچیان کردووە

حەبیبە مەزنی ئەندازیاری کارەبا تەمەن ٣٦ ساڵ و خەڵکی پارێزگای بیزرت لە باکووری تونس وتی: شەش ساڵ لەمەوبەر ڕووم لە فەرەنسا کرد، ئەوە بە هەڵبژاردن نەبوو، تاکە منداڵی دایک و باوکمم، هیچ بژاردەیەکی ترم نەبوو جگە لە کۆچکردن بۆ دەربازبوون لە ڕاستیەکی سەختی هەژاری و بێبەشی و بێکاری، خێزانەکەم هەموو پارەکانیان بۆ بڕوانامەی ئەندازیاریم خەرج کردبوو، بەڵام هێشتا نەمتوانی کارێکی شایستە بدۆزمەوە، موچەی ئەو کارانەی کە هەمبوو لە ٣٠٠ دۆلار زیاتر نەبوو، ئەم هۆکارانە ناچاریان کردم وڵاتەکەم بەجێبهێڵم.

 

چیرۆکی حەبیبە مەزنی یەکەم نییە و دوا چیرۆکیش نابێت، کۆچکردن ئیتر تەنها کارێکی پیاوانە نییە، بەڵکو ژنانیش کۆچ دەکەن، بە دایکان و تەواوی خێزانەکانیانەوە، کۆچکردن وەک دوا ڕێگە بۆ دەربازبوون لە هەژاری و پشتگوێخستن دەبینن، حەبیبە لە دەریادا ڕووبەڕووی مەترسی گەورە دەبێتەوە لە کۆچی ناڕێک، مەترسییەکانی دیکە لە کۆچی یاساییدا.

 

هیچ ڕێزێک بۆ پیشەکەی نییە

لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٥، غۆفران بەلخیر، یاریزانی بەرزکەرەوەی قورسایی تونس دوای ئەوەی شاندی تونسی بەجێهێشت، ڕووی لە ئەڵمانیا کرد، بڕیارەکەی دوای ململانێی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان لە تونس هات، دەسەڵات هاوکاری و دەرفەتی ژیانێکی بە شکۆمەندیان بۆ نەڕەخساند، بۆیە حەبیبە هەستی بەوە دەکرد کە ڕێز لە پیشەکەی ناگیرێت و ئامرازە سەرەتاییەکانی ژیانی نییە، ئەمەش ناچاری کردووە بە شێوەیەکی نایاسایی کۆچ بکات.

ترس لە لەدەستدانی سەربەخۆیی

لەم دۆخەدا، ژنان لە تونس نیگەرانن لە لەدەستدانی سەربەخۆیی و بێتوانایی لە ڕووبەڕووبوونەوەی تێچووی ژیان کە هەمیشە لە زیادبووندایە، ترسیان لەوە هەیە کە ناچار بکرێنەوە بۆ ژیانی ناوماڵ و وابەستە بن، ئاسۆیەک کە هەستی لاوازی و ترس توندتر دەکات.

 

کۆمەڵەکان وتیان: ئەم بارودۆخانە کە بە زیادبوونی ڕێژەی ژنان لە نێو هەژاران و سەختی ئابووریدا تایبەتمەندن، ڕەنگە ڕێژەی توندوتیژی دژی ژنان زیاد بکات و فشاری دەروونی توند لەناو خێزانەکاندا دروست بکات، لە دۆخێکی وادا یاساکانی ئێستا بەس نابن بۆ چارەسەرکردن، بەڕێوەبردن یان ڕێگریکردن لەو جۆرە توندوتیژییانە.

 

بارودۆخی تونس هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی مەغریب کە کارەساتی هاوشێوەی لێ ڕوودەدات، لە مەغریب بە پێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٥ ڕێژەی بێکاری ژنان لە ٢٠.٥٪ بووە، لە کاتێکدا لە جەزائیر ئەم ڕێژەیە دەگاتە لە ٢٥.٥٪،

لە هەمان کاتدا لە لیبیا و مۆریتانیا، بیروباوەڕی خێڵەکی چارەنووسی ژنان دیاری دەکات و دژایەتی کارەکانیان دەکەن، ئەمەش جەخت لەوە دەکاتەوە، کە قەیرانێکی پێکهاتەیی و کاریگەر لەسەر تەواوی ناوچەی مەغریب هەیە، نەک تەنها تونس.

قەیرانەکە لە سنوورەکانی تونس تێدەپەڕێت

”بەژنکردنی هەژاری” دڵنیای نییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، دەرئەنجامی سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانە کە ڕێگەی پێنادەن، هەروەها ئەو سیاسەتانەی کە پیاوان بە شایستەی کار و بارودۆخی باشتر دەزانن تەنها لەبەر ئەوەی "سەرۆکی خێزانن"، لە چوارچێوەیەکی پیاوسالاریدا، سەرەڕای ئەو قسە فەرمیانەی کە ”پشتیوانی لە ژنان” و بەهێزکردنیان بەرەوپێش دەبەن، هەموو ئاماژەکانی بۆشایی نێوان قسەکردن و ڕاستی ئاشکرا دەکەن، دروستکردنی سامانی ڕاستەقینە و گەشەی وەبەرهێنان نەیتوانیوە دەرفەت بۆ ژنان دروست بکات یان بەرپەرچدانەوەی ئەو ڕێوشوێنە خۆپارێزییانە بداتەوە کە قورسایی زۆریان دەخاتە ئەستۆ.

 

دژایەتیەکی سەرەکی لە ناتەبایی نێوان ڕیتۆریکی یاسادانان و ڕاستی ئابووریدایە، لە کاتێکدا ڕەنگە یاساکان پشتگیری لە بەهێزکردنی ژنان بکەن، بەڵام سیستەمی بنەڕەتی هێشتا لە بەرژەوەندی پیاواندا ماوەتەوە، باڵادەستی پیاو لە بڕیاردان لە کۆمەڵگەیەکدا بەردەوامە کە هێشتا بەهای بەرهەمهێنانی ژنان بە کەمتر لە بەهای پیاوان دەبینێت.

کوا ڕێگای دەربازبوون؟

تاکە چارەسەر بۆ ئەو قەیران و پەراوێزخستنەی کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە، لە سیاسەتی گشتی بوێردایە کە یەکەمایەتیەکانی دامەزراندن لەسەر بنەمای لێهاتوویی نەک ڕەگەز پێناسە دەکەنەوە، ئەم سیاسەتانە پێویستە پشتگیری لەو پڕۆژانە بکەن کە ژنان سەرکردایەتی دەکەن، نەک ژنان بکەنە ئامانجی فشاری ئابووری، بە شێوەیەکی کاریگەر یاساکان دژی جیاکاری ڕەگەزی جێبەجێ بکەن، بەهێزکردنی ژنان نە شتێکی خۆشگوزەرانیە و نە خەڵاتێکە، بەڵکو مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی ئابووری و بەرەنگاربوونەوەی بەژنکردنی هەژاری.

 

کاتی ئەوە هاتووە واز لە سەیرکردنی ژنان بێنین وەک زیانبەرکەوتوو یان زیانبەرکەوتووی بارودۆخەکان، ئەمەش پێویستی بە کرێی دادپەروەرانە و پاراستنی یاسایی ڕاستەقینە و هەلی کار هەیە کە ڕێگری لە پێویستی کۆچکردن بکات، کەرامەتی ئابووری لە پێشینەی کارەکانی ژناندایە، چونکە بوژانەوەی نەتەوەیی ناتوانێ کاتێک ڕووبدات کە ژنان لە دوای خۆیان بمێننەوە.