مەمیهان هیلبین زەیدان 

 

وان-کەناراوەکانی دەریاچەی وان کە درێژییەکەی ٤٥٠ مەتر دەبێت و ڕووبەرەکەی سێ هەزارو ٥٧٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، گەورەترین کەنارەکانی ناوچەکەن. شارێک و شەش شارۆچکەو ١٣٦ گوند و کارگە لە دەوروبەری دەریاچەکەدا هەیە. زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی ناوچەکە بووەتە هۆی پیسبوونی ئاو.

 

بەو پێیەی پاشماوە بەبێ چارەسەرکردن دەخرێتە ناو دەریاچەکەوە، دەریاچەکە و دەوروبەری پیس دەبێت و پیسبوونی کۆنترۆڵنەکراو هەموو زیندەوەرانی دەوروبەری دەریاچەی وان دەخاتە مەترسییەوە.

 

پیسبوونی ئاوی دەریاچەی وان شتێکی نوێ نییە. لە ساڵانی نەوەدەکان و ٢٠٠٠ەکاندا ئاستی ئاوی دەریاچەکە بەرزبووەوە و دامەزراوەی پاککردنەوە و هێڵەکانی ئاوەڕۆی ئێستا ژێرئاوکەوتووە، ئەم دۆخە بووە هۆی ئەوەی ئاوەڕۆی شارەکان بچێتە ناو دەریاچەکەوە و کەنارەکانی دەریاچەکە پڕ بکات لە پیسبوون. لە ساڵانی ٢٠٢١-٢٠٢٤، دوای ئەوەی دامەزراوەی پاککردنەوەی ئاو کەوتە کار، پیسبوونی چوونە ناو دەریاچەکە بە ڕێژەی٩٠٪ کەمیکردووە، بەڵام ئەوقوڕو لیتانەی بنی کە لە ساڵانی پێشوودا بەجێماوە، نەیهێشت دەریاچەکە خۆی پاک بکاتەوە، بۆیە جەخت لەسەر پاککردنەوەی بنی دەریاچەکە کرایەوە.

 

لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦دا دوو ملیۆن مەتر سێجا نیشتوو لە دەریاچەکە لابراون، ئەمەش ئاسانکاری بۆ سیستەمی ئیکۆلۆژی دەریاچەکە کردووە "مایکرۆبایاڵی و ڕێڕەوی کۆچکردنی ماسییە گەورەکان (پێرڵ مولێت"، بەڵام هێشتا مەترسییەکە بوونی هەیە.

 

"شێوازی پاککردنەوە دژی ئیکۆلۆژییە"

ئایشە ئەرگون، ئەندامی کۆمەڵەی ئیکۆلۆژی وان "EKO-DER" ڕایگەیاند، قوڕی بنی دەریاچەی وان پاککراوەتەوە، بەڵام ئەمە بەتەنها بەس نییە، و وتی: پاککردنەوەی قوڕ لە بنەکەیدا ڕێگەیەکی ئیکۆلۆژی نییە، ئەمە چارەسەرێکی کاتییە، بۆ چارەسەری هەمیشەیی دەبێت دامەزراوەکانی ئاو و ئاوەڕۆ بە تەواوی توانای خۆیان بەکاربهێنرێن، بەڵام لە شوێنی کارەکەدا کێشەکە خراپتر دەبێت ڕووبار و چەمەکان تێکەڵ بە ئاوی ئاوەڕۆ دەبن و دەڕژێنە ناو دەریاچەکەوە.

 

"کاریگەری لەسەر تەندروستی مرۆڤ دەبێت"

ئایشە ئەرگون، بە ئاماژەدان بەوەی کە دوو ملیۆن و ٨٦ هەزار مەتر سێجا پاککراونەتەوە، سەبارەت بە گرنگی هاوسەنگی ئیکۆلۆژی وتی: ئێمە تا ساڵی ٢٠٢١ بەدوای ڕێڕەوی باڵندەکاندا بووین، دەبینین لە ساڵانی ڕابردوودا باڵندەکان گەڕاونەتەوە شوێنی پێشوویان، بێگومان ترسێکی زۆر هەیە، بەتایبەتی لە دەوروبەری ئارتمێت، دەبینین کە خەڵک ئێستا کاریگەری ڕژانی نەوتیان لەسەرە پیسبوون دەبێتە هۆی تووشبوون بە نەخۆشییە درمیە درێژخایەنەکان.

"کێشەیەکی ژێرخانی هەیە"

ئایشە ئەرگون ئاماژەی بەوەدا کە کێشەی ژێرخانی لە سەرتاسەری وڵاتدا هەیە،  وانیش هەمان کێشەی هەیە،  لە درێژەی قسەکانیدا وتی: دەبێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت، نابێت ئاوەڕۆی ئاوەڕۆ بچێتە ناو دەریاچەکەوە، دەبێت سیستەمێک بۆ ئەمەش پەرەپێبدرێت، پێویستە ئیدارە سەربەخۆکان لەم ڕووەوە بە باشی کاربکەن، دەتوانن مۆدێلی جیاواز تاقیبکەنەوە، بەتایبەتی لە بواری گەشەپێدان و ژێرخانی، کێشەیەکی دیکەی بنەڕەتی کەڵەکەبوونی میکانیکییە. هەر خاکێک کە لە، دۆڵەکان بۆ ناو دەریاچەکە دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی زەوی بۆیە کێشەکە بە پاککردنەوەی خاکی خوارەوە چارەسەر ناکرێت، دەبێت ڕێگری لێبکرێت لە سەرەوەی زەوییە شلەمەنیەکان، دەبێت نۆژەنکردنەوەی میکانیکی ئەنجام بدرێت بەو پێیەی پاککردنەوەی قوڕی خوارەوە بەس نییە.

 

ئایشە ئەرگون ئاماژەی بەوەشکرد، پێش قەیوم هەوڵدەدرا بۆ زیادکردنی توانای دەریاچەکە لە پاککردنەوەی دەریاچەی وان، بەڵام قەیوم ئەو هەوڵانەی ڕاگرتووە وتی: بۆ ڕێگریکردن لە پیسبوون دەبێت کۆنترۆڵی ئاوی سفر هەبێت، ئەگەر سفر دەرچوون جێبەجێ نەکرێت، بارگرانی لەسەر دەریاچەکە زیاتر دەبێت و تەنها لە پاککردنەوەیدا سنووردار دەبین، لە هەمان کاتدا دەبێت سیاسەتی ئاو لە ناوچەکەدا بەڕێوەببەین. لە زۆر بواردا کەموکورتی دەبینین.