ڕەفیف ئیسلیم

 

فەڵەستین- لە کەرتی غەززە سەختی چاودێریکردنی ژنان و دابەزینی میکانیزمەکانی پاراستن، پرسیار دەوروژێنێت سەبارەت بە چۆنیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی خێزانی و دەستەبەرکردنی لێپرسینەوە لە تاوانباران، بەتایبەتی کاتێک کەیسەکانی کوشتن لە شوێنی نیشتەجێبوونی خێڵەکی کۆتایی دێت کە شکست دەهێنن لە مسۆگەریی دادپەروەری بۆ زیانبەرکەوتووان.

 

وەلا سەتری، چالاکوانی ژنان وتی: شەڕی سێ ساڵە شاهیدی بێ بایەخکردنی بێ وێنەی ژیانی ژنان بووە، هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی توندوتیژی دژییان، کە دەتوانێت بگاتە ئاستی کوشتن، بەتایبەتی لە چوارچێوەی ئاوارەبووندا، هەروەها ژنان ڕووبەڕووی دوو توندوتیژی دەبنەوە، ئەویش توندوتیژی داگیرکەر لە لایەک و توندوتیژی خێزانی لە لایەکی دیکە.

 

ڕوونیکردەوە، دابەزینی ڕۆڵی دامەزراوە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان کە پەیوەندییان بە پاراستن و پشتیوانیکردنی ژنانەوە هەیە، بەشداری کردووە لە توندبوونەوەی کێشەکە، هەروەها لاوازبوونی توانای دادگاکان و دامەزراوە پەیوەندیدارەکان بۆ بەجێگەیاندنی ڕۆڵەکانیان ڕێگەی خۆشکردووە بۆ نیشتەجێبوونی خێڵەکی کە ڕەنگە بە تەنها "ئاشتی" ("کوپێکی قاوە"ی سادە) لە حاڵەتەکانی ژنکوژیدا کۆتایی پێبێت.

 

ئەم یەکلاییکردنەوانە وەکو یاریەک لەگەڵ ژیانی ژنان پێناسە دەکات، هۆشداری دەدات لەوەی کە بێ سزایی بەردەوام دەکەن و ڕەنگە هاندەری دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە تاوانانە بن.

 

سەختی چاودێریکردنی ژنکوژی

جەختی لەوە کردەوە، کە چاودێریکردنی ئەم تاوانانە و دیاریکردنی ژمارەکانیان لە سەرەتای شەڕەوە قورستر بووە، بە لەبەرچاوگرتنی بەردەستنەبوونی ئاماری ورد لەسەر ژمارەیەک کەیس، هەروەها  هەندێک کوشتن تەنها بە ڕێکەوت دەدۆزرێتەوە، ئاماژە بە دۆسیەی ئەو منداڵە کچە دەکات کە لەلایەن براکەیەوە کوژراوە و لە چادرەکەیاندا نێژراوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، هەندێک لەو تاوانانە پەیوەستن بە ئەوەی پێی دەوترێت "کوشتن بە بیانووی شەرەف" یان ناکۆکی میراس و ئەنجامدەرانیش ئەندامی خێزانەکانیانن، ئەمەش زیاتر لێپرسینەوەیان ئاڵۆزتر دەکات کاتێک پەنا بۆ گومرگی و نیشتەجێبوونی خێڵەکی دەبرێت، ڕەنگە ببێتە هۆی دابەزینی داواکاری بۆ لێپێچینەوەیان.

 

وەلا سەتری، وتی: مەترسییەکان تەنها لە کوشتنی ڕاستەوخۆدا سنووردار نین، بەڵکو ئەو شتانەش دەگرێتەوە کە ئەو بە "خۆکوشتنی زۆرەملێ" پێناسەی دەکات، کاتێک ئەو توندوتیژییە جەستەیی و دەروونییەی ژنێک تووشی دەبێت، وای لێدەکات کۆتایی بە ژیانی خۆی بهێنێت.

 

هۆشداری دەدات لەوەی کە ڕەنگە هەندێک لە ژنان بێسەروشوێن بکرێن، لەکاتێکدا تاوانباران لەبەردەم دەسەڵاتدا وا خۆیان نیشان دەدەن کە بەدوایاندا دەگەڕێن، ئەمەش وادەکات ئاشکراکردنی ڕاستییەکان دەربارەی ئەوەی بەسەریان هاتووە قورستر بێت، وتی: ماڵ یان چادرەکە دەتوانێت ببێتە شوێنێکی مەترسیدار کاتێک توندوتیژییەکان لە ئەندامانی خێزانەوە سەرچاوە دەگرێت.

 

لێپرسینەوە لە بەرەنگاربوونەوەی بێ سزایی

لە ژێر ڕۆشنایی ئەم هەلومەرجەدا، وەلا سەتری جەخت لەسەر پێویستی پێداچوونەوە بەو یاسایانە دەکاتەوە کە ڕێگە بە کەمکردنەوەی سزاکان دەدەن لە حاڵەتەکانی کوشتنی ژن، لەوانەش ئەو تاوانانەی کە بە بیانووی "شەرەف" ئەنجام دەدرێن، هەروەها دڵنیابوون لەوەی کە لێپرسینەوە دەستبەردار نەکرێت تەنها لەبەر ئەوەی تاوانبارەکە سەر بە بنەماڵەی زیانبەرکەوتووەکە بێت، جا باوک، مامی یان باپیرە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە هەندێک لایەن دژایەتی یاسای پاراستنی خێزان لە توندوتیژی دەکەن، بە ئاماژەدان بەوەی کە دابینکردنی پاراستنی کاریگەر بۆ ژنان پێویستی بە دەستێوەردانی یاسایی و دامەزراوەیی هەیە بۆ چارەسەرکردنی توندوتیژی لەناو خێزانەکەدا.

 

جەختی لەسەر گرنگی زانینی مافەکانی ژنان و چۆنیەتی ڕاپۆرتکردنی توندوتیژی و هەڕەشەکان دەکاتەوە، لە هەمان کاتدا پاراستنی نهێنی و بەڵگەنامەکردنی ڕووداوەکان و پاراستنی بەڵگەکان کە ڕەنگە یارمەتیدەر بن بۆ سەلماندنی دەستدرێژیکردن، وتی: ڕەنگە پێش کوشتنەکان هەڕەشە و کردەوەی توندوتیژی ڕووبدات، کە ئەمەش وا دەکات دەستێوەردانی پێشوەختە زۆر گرنگ بێت.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، وەلا سەتری جەخت لە گرنگی بەردەوامی پەیوەندی لەگەڵ ڕێکخراوەکانی ژنان و مافی مرۆڤ کەدەوە، کە بتوانن یارمەتی ژنان بدەن لە بەرگریکردن لە مافەکانیان، هیوای خۆی بۆ دەرکردن و جێبەجێکردنی یاسای دادپەروەرانە دەردەبڕێت کە لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی ژنکوژی مسۆگەر بکات و دووبارەبوونەوەی کەم بکاتەوە.