بەرزیی نرخی خانوو لە ئێران ڕەوشی ژنان قورستر دەکات
بۆ زۆرێک لە ژنانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، خانوو بووەتە کێشەیەک لە دەرەوەی توانا ئابوورییەکانیان، هەڵئاوسانی بێسنوور، جیاوازی لە کرێ و بێکاریگەریی پشتیوانیی حکومەت، بوونی سەقفێکی پارێزراو بۆ ژنان بووەتە قەیرانێک کە ڕۆژ بە ڕۆژ ڕوو لە زیادبوون دایە.
زیلان ئەتمانی
مهاباد – کۆتایی هەموو مانگێک دڵەڕاوکێ لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام هاتنی کۆتا ڕۆژ بۆ نوێکردنەوەی کرێی ساڵانە بە واتای قووڵبوونەوەی یەکلانەکراوەکانی ساڵنامەکەیە ڕەوشی کرێ و کڕینی خانوو لە ئێران و ڕۆژهەڵات لە هەر کاتێک خراپترە، بەپێی نرخەکانی بازاڕ و لەسەر پلاتفۆڕمە ئۆنلاینەکان، کرێ ئەمساڵ زیاتر لە سەدا سەد زیادی کردووە، خانوو کە پێداویستییەکی بنەڕەتیی مرۆڤە، لەگەڵ هەڵئاوسانی ئابووریدا بۆ ئەو کەسانەی لە ئێران دەژین، پشکی خانوو لە داهاتی هەر خێزانێکدا بەراورد بە کاتەکانی پێشوو زیادی کردووە، بەتایبەتی بۆ ژنان بووەتە یەکێک لە دڵەڕاوکێ هەرە گەورەکان.
لە شاردا خانوویەکی زۆر دروست کراون، گەیشتوونەتە تا چیاکانی دەوروبەر. ئەو خانووانەی کە سەرەڕای تێچووی بەرزی مەوادەکان تەواو نەکراون، هیوایەکی گەورەش دەگرنە خۆ، بێجگە لە خانووی تایبەت، زۆرێک لە پرۆژەکانی شوقە، وەک پرۆژەی خانووی نەتەوەیی، هێشتا تەواو نەکراون، ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی بۆ زۆر کەس کە خەون بە خاوەندارێتی خانوو دەنەکن بێێتە خەونێکی تەواو نەکراو.
”بەمەبەست هەندێک پارەم دا بەڵام پرۆژەکە وەستا”
ژمارەی ئەو ژنانەی کە خاوەنی خانووی خۆیانن زۆر کەمە و ئەو ژنانەی هەوڵ دەدەن لەم بازاڕە ئاڵۆزەدا ببنە خاوەن خانوو، هەندێک جار زەرەر دەکەن، ژنێکی ٤٥ ساڵ کە لە مهاباد کار دەکات و دەژێت، هەوڵدان بۆ کڕینی خانوو وتی: سێ ساڵ پێش، من هەموو زێڕەکانم فرۆشت و چەند قەرزێکی قورسم وەرگرت تا کۆپۆنی خانوو بکڕم، بە زۆری دوو هەنگاوی پێشەکیم دا و پاشان دەرکەوت کە پرۆژەکە بە تەواوی وەستاوە. دروستکەرەکە ئیتر ناتوانێت دروستی بکات و ناتوانێت پارەی خەڵک بە نرخی ئێستا بگەڕێنێتەوە، ئێستا تەنها دڵەڕاوکێی ئەوەیە تا پاشەکەوت بۆ پارەی سەرەتایی خانوو بکات بۆ ئەوەی بتوانێت کرێیەکی کەمتر بدات.
زیادبوونی کرێ و دابینکردنی دارایی خانوو
خانوو پێشتر بۆ دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون بوو، ئێستا بووەتە سەرچاوەی قازانج و وەک ئامرازێکی وەبەرهێنان دەبینرێت، لە ئەنجامدا، ئەو کرێیانەی بە خێرایی زیاد دەکەن، تێکۆشانیان بۆ ژیان زۆر قورستر کردووە، بەتایبەتی بۆ ئەو ژنانەی کە ماڵ بەڕێوە دەبەن، گوڵاڵە ئە. کرێکاری وەرزییە و بە تەنها دوو منداڵ پەروەردە دەکات، نەیتوانی لە مهاباد یان دەوروبەری شوێنێک بۆ خۆی بدۆزێتەوە، ناچار بوو کۆچ بکات بۆ گوندێکی نزیک، هەروەها هەڵئاوسان ئەوانی لە بژاردەکانی خانوو بێبەش کردووە، هەروەها خاوەن خانووەکەی پێشووم داوای پێشەکیی ٣٠٠ ملیۆن تمەنی کرد و کرێی مانگانەی لە شەش ملیۆن تمەنەوە کردە ١٥ ملیۆن تمەن، لەگەڵیدا نرخەکان زیادیان کردووە و بە دانانی پارەکەی لە بانکدا زیاتر قازانج دەکات، ئەم گواستنەوە زۆرەملێیە بۆ گوڵاڵە و خێزانەکەی، هاتوچۆی ناوەندی شار و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی زۆر قورس کرد.
”دەبێت سەرەتای هەر وەرزێک ئیتر ٣٣ ملیۆن تمەن بدەم”
مەهری و. ژنێکی تر کە ناچار بوو بگوازیتەوە بۆ خانوویەکی بچووکتر لە دەرەوەی شار، وتی: خاوەن خانوو بۆ ئەوەی بەهای پارەکەی لەدەست نەچێت، کرێی سێ مانگ پێشوەختە دەوێت، دەبێت لە سەرەتای هەر وەرزێکدا ٣٣ ملیۆن تۆمان بدەم.
”هەموو ماڵێک بۆ ژنان بەکرێ نادرێت...”
چی بە تەنها بژین، چی منداڵ گەورە بکەن، چی ڕەنجدەر و سەرپەرشتیاری ماڵ بن، کە خانوو بەکرێ دەگرن بەرەوڕووی بارێکی سێ قاتی وەک نایەکسانیی چینایەتی، هەڵئاوسان و نایەکسانیی ڕەگەزی دەبنەوە، میدیا ک. کە تەنها کاری بەرگدووری دەکات وتی: وەک ئەوەی ژنانی تەنها ناچارن بۆ ئاسایش یان خانوو باجێکی قورستر بدەن، خاوەن خانووەکان زۆرجار پێیان باشترە موڵکە هەرزانەکانیان بدەنە خێزانەکان، بەڵام کاتێک دەزانن تۆ تەنیایت یان لە کەرتی ناڕەسمیدا کار دەکەی، مەرجەکانی بەکرێدان قورستر دەکەن، زۆرجار پەیماننامە، چەک یان بەڵگەنامە داوادەکەن.
بێ پاراستن لە بەرامبەر سیاستەکاندا
هەرچەندە زیادبوونی ۲۰٪ لە تێچووی ئاسایش و کرێدا وەک خاڵێکی ڕێژەیی دەستنیشان کرابێت، بەڵام تێچووی کرێی ڕاستەقینە لەم ڕێژەیە زۆر زیاترە، ئەم جیاوازییە لە نێوان ژمارە ڕەسمییەکان و تێچووی کرێی ڕاستەقینەدا، کاریگەریی سیاستەکانی پشتیوانیی وەک ”قەرزی دیپۆزیتی کرێ” کە لە ساڵانی دواییدا بۆ پشتیوانی لە کرێنشینان جێبەجێ کراون، خستووەتە ژێر گومانەوە. بەڵام ڕێژەی سوودی ۲۳٪، لیستە درێژەکانی چاوەڕوانی، مەرجە قورسەکانی مسۆگەریی وەک تاپۆی موڵک و مەرجەکانی مسۆگەریی قورس، دەستگەیشتن بەم قەرزانەی کردووەتە ڕێگرێکی جدی، جگه لەوەش، دەستگەیشتن بەم قەرزە بۆ ژنانی تەنها سنووردارترە، قەرزەکە تەنها دەدرێتە ئەو ژنانەی کە گەورەی ماڵن، تەمەنیان گەیشتووەتە ٣٥ ساڵ و دەتوانن بە ڕەسمی ستاتۆیی خۆیان وەک گەورەی ماڵ بە بەڵگە بکەن.
لە بازاڕێکدا کە هەر ساڵ بەشێکی گرنگ لە داهات و پاشەکەوتی کرێنشینان دەخوات، ئەم پرسیارە سەرهەڵدەدات: ژنان و خێزانانێک کە ئیتر ناتوانن کرێی بە خێرایی زیادبوو بدەن، تا کەی دەتوانن تێکۆشانی خۆیان بۆ دۆزینەوەی شوێنێک بۆ ژیان بەردەوام بڕکەن؟ هەرچەندە بەرپرسانی حکومەت بانگەشە دەکەن کە ڕەوشەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵدایە، بەڵام ئەوان تا کەی بێکار دەمێننەوە و تەماشای زیادبوونی ژیان لە گەڕەکە هەژارەکان، پەناگەی چادرەکان و نووستن لەسەر سەربانەکان و قورسبوونی قەیرانی خانوو لەسەر ژنان لە ئێراندا دەکەن؟.