ناوەندی هەواڵ

 

ڕۆژی ٢١ی ئەیلوول ڕۆژی جیهانی ئاشتییە، لەکاتێکدا هێشتا شەڕ و ململانێی چەکداری ڕووبەرێکی فراوانی لە سەرانسەری جیهاندا گرتووە و ملیۆنان کەسیش ڕووبەڕووی کاریگەرییە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی توندوتیژی دەبنەوە، لەوانە ئاوارەبوون و نائەمنی و تێکچوونی بارودۆخی ژیان.

 

کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٨١، ڕۆژی جیهانی ئاشتی پەسەند کرد، پاشان لە ساڵی ٢٠٠١ پەسەندکرا و وەک بۆنەیەک بۆ ئاگربەست و دەستبەرداربوون لە توندوتیژی دەستنیشانکرا، بەڵام چیتر چەمکی ئاشتی لە ئەدەبیاتی نەتەوە یەکگرتووەکاندا تەنها بە نەبوونی شەڕ یان ئاگربەستی کاتی سنووردار نییە، بەڵکو ئاسایش و کەرامەتی مرۆڤ و دەرفەتی یەکسان و هاوکاری نێودەوڵەتی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و بوونی دامەزراوەی متمانەپێکراو کە توانای بەڕێوەبردنی ناکۆکی و دروستکردنی متمانەیان هەبێت لەخۆدەگرێت.

 

ڕۆژی جیهانی ئاشتی ٢٠٢٦ هەڵگری دروشمی "وەبەرهێنان لە ئاشتی: بۆ هەمووان، لە هەموو شوێنێک، هەموو ڕۆژێک"ە، جەخت لەسەر پێویستی ئاراستەکردنی هەوڵەکان بەرەو گفتوگۆ، مافی مرۆڤ، گەشەپێدانی بەردەوام، تەندروستی، پەروەردە، خۆراک، پاراستنی کۆمەڵایەتی، جگە لە بەهێزکردنی دامەزراوە و میکانیزمە دیپلۆماسی و دانوستانکارەکان کە بەشدارن لە ڕێگریکردن لە ململانێکان و بونیادنانی ئاشتییەکی بەردەوام.

 

 

داتا جیهانیەکان

بەپێی ڕاپۆرتی پێوەرەکانی ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەکگرتووەکان، ژمارەی قوربانیانی مەدەنی لە شەڕە چەکدارییەکان لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٤ نزیکەی ٢٣٪ کەمیکردووە، لە ٤٨ هەزار و ١١ کەسەوە بۆ ٣٧ هەزار و ١٦٣ کەس، بەڵام هێشتا ئەم ژمارەیە زۆرە و نەتەوە یەکگرتووەکان پشتڕاستی دەکاتەوە کە تۆمارکردنی قوربانییەکان لە کاتی شەڕەکاندا تەواو نییە و ڕەنگە بەشێک لە قوربانییەکان لە ئامارەکاندا تۆمار نەکرێن، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی ئەو قوربانیانەی لە ساڵی ٢٠٢٥دا تۆمارکراون منداڵ بوون و بە نزیکەی چارەکێکیان ژن بوون.

 

هاوکات ژمارەی ئاوارەبوونی زۆرەملێ بە شێوەیەکی مەترسیدار بەرزە، دەزگای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئومچەر) ڕایگەیاند، کە تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ نزیکەی ١١٧.٨ ملیۆن کەس لە جیهاندا بە زۆر ئاوارە بوون لە ئەنجامی گۆشەگیری، ململانێ، توندوتیژی، پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، یان ڕووداوی جددی کە ڕێکخستنی گشتی تێکدەدەن، ئەم ژمارەیە نوێنەرایەتی کەمبوونەوە دەکات لە ١٢٣.٢٥ ملیۆن لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤. بەڵام مەرج نییە نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم دابەزینە بە باشتربوونی هەمیشەیی بزانێت، چونکە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ زیادبوونی ژمارەی ئەو پەنابەرانەی کە دەگەڕێنەوە ئەو ناوچانەی کە لە هەندێک حاڵەتدا هێشتا بەدەست نائەمنی و کەمی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە دەناڵێنن.

 

لە لایەکی دیکەوە خەرجییە سەربازییە جیهانییەکان بەردەوامن لە بەرزبوونەوە، دامەزراوەی نێودەوڵەتی ستۆکهۆڵم بۆ توێژینەوەی ئاشتی (SIPRI) ڕایگەیاندووە، خەرجییە سەربازییەکانی جیهان بە ڕێژەی ٢.٩٪ی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە گەشە دەکات و لە ساڵی ٢٠٢٥دا دەگاتە ٢.٨٨٧ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی، کە ئەمەش ١١ەمین ساڵە لەسەریەک خەرجییە سەربازییەکان زیادیکردووە، پشکی لە بەرهەمی ناوخۆیی جیهانیدا گەیشتووەتە ٢.٥٪، کە بەرزترین ئاستە لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە.

 

ئاشتی دەبێت لە ژیانی ڕۆژانەدا ببینرێت

ئاشتی تەنها بە ژمارەی قوربانی یان ڕادەی وێرانکاری ناپێورێت، شەڕەکان کاریگەری بەردەوام بەجێدەهێڵن، بەتایبەتی کاریگەری لەسەر ژنان و منداڵانی ناوچەکانی ململانێ هەیە، داتاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا نزیکەی ٦٧٦ ملیۆن ژن لە ماوەی ٥٠ کیلۆمەتردا ژیاون لە ڕووداوێکی کوشندە کە پەیوەندی بە توندوتیژیەوە هەبووە، کە بەرزترین ئاستە لە ساڵانی نەوەدەکانەوە، هەروەها ڕێکخراوەکە لە هەمان ساڵدا زیاتر لە چوار هەزار و ٦٠٠حاڵەتی توندوتیژی سێکسی پەیوەست بە ململانێی بەڵگەدار کردووە، کە بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٢ بە ڕێژەی ٨٧٪ زیادیکردووە.

 

بۆ منداڵان، کاردانەوەکانی شەڕ لە مەترسیی دەستبەجێ زیاتر درێژدەبێتەوە، لەدەستدانی شوێنی مانەوە، دابڕان لە خێزان، پەککەوتن یان پچڕانی خوێندن، زیانگەیاندن بە دامەزراوە تەندروستی و پەروەردەییەکان و زیادبوونی مەترسییەکانی بەدخۆراکی و نەخۆشی، جگە لەو بارگرانییە دەروونییانەی کە لە ئەنجامی توندوتیژی و ئاوارەبوونەوە دروست دەبن.

 

بۆیە ناکرێ چەمکی ئاشتی تەنها لە ئاگربەستێکدا کورت بکرێتەوە، ئاسایشی کۆمەڵگە و مافەکانی ژنان و منداڵان توخمێکی سەرەکین لە هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی شەڕ و ئاشتیدا، بەم شێوەیە ڕەنگە ئاگربەست هەنگاوی یەکەم بێت بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی، بەڵام بە تەنها بەس نییە بۆ گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام.

 

یەک ڕووخساری نائەمنی و ئاشتی

ئێران نیشانیدا کە مەرج نییە نەبوونی شەڕ یەکسان بێت بە ئاشتی، دوابەدوای کۆتایی هاتنی شەڕەکەی لەگەڵ عێراق لە ساڵی ١٩٨٨، وڵاتەکە دەیان ساڵ بێ ململانێی ڕاستەوخۆی بەخۆیەوە بینی، بەڵام ئەمە نەبووە هۆی ڕێگری لە بەردەوامیی سنووردارکردنی ناوخۆ، لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان و دەستگیرکردنی چالاکوانان و ڕۆژنامەنووسان تا جیاکاری و لەسێدارەدان، ئەو پێشێلکاریانەی کە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بەڵگەیان لەسەر کراوە.

 

لەگەڵ هەڵگیرسانی هێرشەکان بۆ سەر ئێران، لاوازی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و ئابووری و دامەزراوەییەکانی دەرکەوت، لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٤ شەڕ لە نێوان ئێران و ئیسرائیل سەریهەڵدا و دواتر ئەمریکا هێرشی کردە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکان، ژمارەی مردووەکان بە خێرایی بەرزبووەوە، بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ئێران کە لە بەڵگەنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ئاماژەی پێکراوە، وەزارەتی تەندروستی ٦٠٦ حاڵەتی گیانلەدەستدان و پێنج هەزار و ٣٣٢ برینداری تۆمارکردووە، کە ١٠٧ کەسیان لە یەک ڕۆژدا گیانیان لەدەستداوە، ئەم ئامارانە دەسەڵاتی فەرمی ئێرانن و هەڵسەنگاندنێکی سەربەخۆ بۆ زیانەکان پێک ناهێنن.

 

لە ساڵی ٢٠٢٦دا مەودای هێرشەکان زۆر فراوانتر بوو و دۆخەکە کە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ەوە دەستی پێکرد، گۆڕا بۆ قەیرانێکی مرۆیی تەواو، بەپێی ڕاپۆرتی ئۆچا کە ماوەی ٢٨ی شوبات تا ١٧ی ئادار دەگرێتەوە، ژمارەی کوژراوان هەزار و ٢٠٠ کەسی تێپەڕاندووە، لەکاتێکدا ژمارەی بریندارەکان گەیشتووەتە نزیکەی ١٧ هەزار کەس، زیاتر لە ٢.٥ ملیۆن کەسیش زیانیان بەرکەوتووە، جگە لەوەش زیاتر لە ٥٤ هەزار دامەزراوەی مەدەنی لەناوچوون، هێرشکردنە سەر ژێرخانی ئابووری، لە وێستگەکانی پاڵاوتنی ئاو تا کۆگاکانی سووتەمەنی، خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی پەکخست و مەترسی بەرفراوانی تەندروستی و ژینگەیی دروستکرد.

 

ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە کاریگەرییەکانی شەڕەکە لە قوربانیانی مرۆڤ زیاتریش درێژ بووەتەوە، بژێوی ژیان تێکچوو، زەبر و زەنگی دەروونی چڕتر بووەوە و دەستڕاگەیشتن بە گروپەکانی فریاگوزاری بۆ ناوچە زیانلێکەوتووەکان تادێت قورستر بوو. بەم شێوەیە چەمکی ئاسایشی مەدەنی زیاتر لە تەنها پاراستن لە هێرشەکان لەخۆدەگرێت، هەروەها بەردەوامی خزمەتگوزارییە گرنگەکان و توانای دانیشتووان بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان لەخۆدەگرێت.

 

ئاشتی لە ئێران زیاترە لە کۆتایی هێرشەکان

ڕاستی لە ئێراندا ئەوە دەردەخات کە ئاشتی تەنها پرسی ڕاگرتنی هێرشە سەربازییەکان نییە، پاراستنی کۆمەڵگە لە نەبوونی بۆردوومانەوە درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی مافە مەدەنییەکان و ئازادی ڕادەربڕین و ئەگەری ناڕەزایەتی ئاشتیانە و دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری و یەکسانی مسۆگەریکراو لە نێوان هاوڵاتیاندا بگرێتەوە، هەروەها دەتوانرێت ماوەی نێوان ئەو دوو شەڕە بە ئاستی ئاسایشی ڕۆژانە و توانای مرۆڤ بۆ بەکارهێنانی مافەکانی بەبێ ترس بپێورێت.

 

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، میکانیزمە تایبەتەکانی ئەنجومەنی مافی مرۆڤ زنجیرەیەک پێشێلکارییان بەڵگەدار کرد، لەوانە دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، ئەشکەنجەدان، سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوە و توندوتیژی دژی ژنان، لە کاتێکدا ئەم ڕاپۆرتانە لەسەر بنەمای "زانیاری و تۆمەتە وەرگیراوەکان" دامەزراون و خۆیان بەڵگەی یەکلاکەرەوە پێکناهێنن، بەڵام تیشک دەخەنە سەر ئەوەی کە ئاسایش لە ئێراندا ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە دۆخی مافی هاوڵاتییانەوە، نەک تەنها نەبوونی ئۆپەراسیۆنی سەربازی.

 

لە هەمان ساڵدا میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتی زیادەیان لەسەر حاڵەتە تایبەتەکانی دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدان و سنووردارکردنی ئارەزوومەندانە بڵاوکردەوە کە بەسەر بەرگریکارانی مافی مرۆڤدا سەپێنراون، ئەمەش ڕەنگدانەوەی سروشتی بەرفراوانی ئاڵەنگاری مافەکانی مرۆڤە تەنانەت لە قۆناغەکانی ئاشتی ڕێژەییدا.

 

ئەم ڕاستیانە ئەوە دەردەخەن کە بۆ هاوڵاتییەکی ئاسایی، ئاشتی تەنها وەستاندنی بۆردوومان نییە، هەڕەشەی دەستگیرکردن و نەبوونی میکانیزمی ناڕەزایەتی ئاشتیانە و نەبوونی دادپەروەری هەموویان خودی چەمکی ئاسایش تێکدەدەن، بەم شێوەیە کەلێنی نێوان نەبوونی شەڕ و بوونی ئاشتی ڕوون دەبێتەوە: شەڕ دیارترین شێوەی توندوتیژییە، بەڵام ئاشتی بەردەوام پێویستی بە سیستەمی سیاسی و یاسایی و کۆمەڵایەتی هەیە کە توانای چارەسەرکردنی ناکۆکی و پاراستنی ماف و ڕێگریکردن لە کەوتنەناوی بۆ ناو توندوتیژی هەبێت، بۆیە هەڵسەنگاندنی ئاشتی لە ئێراندا پێویستی بە ڕەچاوکردنی دوو ئاستی هاوتەریب هەیە: پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی لە کاریگەرییەکانی شەڕ و هێرش و دەستەبەرکردنی ماف و ئاسایشیان لە کاتی ئاشتیدا، پشتگوێخستنی هەریەکەیان وێنەیەکی ناتەواوی ڕاستی بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

 

کەلێنی نێوان “وەبەرهێنان لە ئاشتی” و ڕاستی جیهان

تەوەری ڕۆژی جیهانی ئاشتی ٢٠٢٦، "وەبەرهێنان لە ئاشتی: بۆ هەمووان، لە هەموو شوێنێک، هەموو ڕۆژێک"، دیدگایەک دەخاتە ڕوو کە جەختی لەوە کردەوە، کە ئاشتی تەنها نەبوونی شەڕ نییە، بەڵکو پرۆسەیەکە پێویستی بە کردەوەی ڕۆژانە هەیە بە ئامانجی پاراستنی مرۆڤ و توانای ژیانیان بە پارێزراوی و کەرامەت. سەرەڕای کەمبوونەوەی قوربانیانی مەدەنی لە ساڵی ٢٠٢٥ بە بەراورد بە ساڵی پێشوو، بەردەوامی ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس و خەرجییە سەربازییەکانی جیهان کە ژمارەیەکی پێوانەیی تۆمارکردووە، بەپێی داتاکانی دامەزراوەی نێودەوڵەتیی توێژینەوەی ئاشتی ستۆکهۆڵم (SIPRI)، دەرخەری ئەوەیە کە جیهان هێشتا دوورە لە گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام.

 

نەتەوە یەکگرتووەکان لە پەیامەکەی ساڵی ٢٠٢٦دا ئاماژە بەوە دەکات، کە ئاشتی بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی نایەت، پێویستی بە وەبەرهێنان هەیە لە بواری تەندروستی، پەروەردە، خۆراک، پاراستنی کۆمەڵایەتی، ئەمە جگە لە بەرزڕاگرتنی مافەکانی مرۆڤ و بەهێزکردنی ئەو دامەزراوانەی کە توانای چارەسەرکردنی ناکۆکییان هەیە لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانوستان و میکانیزمی بونیادنانی ئاشتی.

 

داتاکانی بەردەست وێنەیەکی تێکەڵاو دەخەنە ڕوو: لە کاتێکدا قوربانیانی مەدەنی لە ساڵی ٢٠٢٥دا کەمیکردووە، ئاستی ئاوارەبوون بە بەرزی ماوەتەوە، خەرجییە سەربازییەکان بەردەوام لە بەرزبوونەوەدا بوون و ململانێ چەکدارییەکان بەردەوام بوون، ئەمەش تیشک دەخاتە سەر بۆشایییەکی ڕوون لە نێوان نیشاندەری ئەرێنی سنووردار و ڕاستی ئەمنی جیهانی، لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆژی جیهانی ئاشتی دەبێتە دەرفەتێک بۆ هەڵسەنگاندنی ڕاستی ئاشتی لە ژیانی خەڵکدا، ئایا هاوڵاتیان هەست بە پارێزراوی دەکەن؟ منداڵان دەتوانن بەبێ ترس بچنە قوتابخانە؟ ئایا مافی ژنان و گروپە لاوازەکان ڕێزیان لێدەگیرێت؟ ئایا ململانێکان بە دامەزراوەی لێپرسینەوە و میکانیزمی ئاشتیانە چارەسەر دەکرێن؟ ئەم پرسیارانە ئەوە دەردەخەن کە ئاشتی لە ئاگربەست تێدەپەڕێت و دەستەبەرکردنی ماف و دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ لەخۆدەگرێت.

 

بەم شێوەیە ئاشتیی بەردەوام کۆمەڵێک توخمە بەیەکەوە گرێدراو پێکدێت: وەستاندنی توندوتیژی، پاراستنی خەڵکی مەدەنی، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و بەهێزکردنی میکانیزمەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی، لە ڕێگەی ئەم پرۆسەی یەکگرتووەوە دەتوانین لە ئاگربەستێکی کاتیەوە بەرەو ئاشتییەکی بەردەوام کە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا تێکەڵ بێت.