ئەلیف ئاکگوڵ

 

ئێستەنبوڵ-  نەزاهەت دوغان ڕۆژنامەنووس ، لە ماوەی سەردانەکەیدا بۆ ڕۆژاوای کوردستان، لە نزیکەوە چاودێریی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ناوچەکە، ژیانی ژنان و کاریگەریی شەڕ لەسەر ژیانی ڕۆژانەی کرد. نەزاهەت دوغان، بۆچوونەکانی خۆی دەربارەی ڕۆژاوای کوردستان، گۆڕانکارییەکانی بینیویەتی و بۆچوونی کوردانی ڕۆژئاوا سەبارەت بە ئاشتی، لەگەڵ ئاژانسی ئێمەدا هاوبەش کرد.

 

نەزاهەت دوغان، کە لە نزیکەوە چاودێریی شوێنەواری شەڕ و پێکدادانەکانی ڕۆژئاوای کردووە، ئاماژەی بەوە دا کە سەرەڕای بارودۆخی دژوار، هیوای ئاشتی هێشتا بە شێوەیەکی بەهێز لە ژیانی ڕۆژانەدا بوونی هەیە.

 

ڕۆژئاوا ناوچەیەک بوو کە لە تاریکی‌دا ڕاگیرابوو

نەزاهەت دوغان وتی: ڕۆژئاوا شوێنێک بوو کە ئێمە لە تورکیاوە هەمیشە ئارەزووی زانینی بارودۆخەکەمان هەبوو، دەمانویست بیبینین و بەڕاستی بەڵگەی لەسەر کۆ بکەینەوە. چونکە ڕۆژئاوا ناوچەیەک بوو کە لەلایەن تورکیاوە لە تاریکی‌دا ڕاگیرابوو؛ جوگرافیایەک بوو کە ڕاستییەکانی، ڕووداوەکان، شەڕ و توندوتیژی و پێکدادانەکانی، هەروەها بوونی گرووپە جیهادییەکان و داعش، ئاشکرا دەکرد. شوێنی ڕوودانی ڕووداوێکی زۆر دژوار بوو کە لە چوارچێوەی شەڕی بەشداریی هەتەشەدا ڕوویان دەدا.

 

نەزاهەت ئاماژەی بەوە دا کە دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ لە سووریا، دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، سەرنجی زیاتر بۆ ڕۆژئاوا ڕاکێشاوە. نەزاهەت دوغان وتی:

 

ڕۆژئاوا ، بە تایبەتی قۆناغ و سەردەمی نوێی بونیادنانەوەی سووریا دوای ڕژێمی بەعس، شوێنێک بوو کە هەموو چاومان لەسەر بوو. بەڕاستی، کاتێک من و سێ هاوڕێی ڕۆژنامەنووسم ئەم زنجیرە چاوپێکەوتنانەمان ئەنجام دەدا و ئەم داواکارییەمان پێگەیشت، زۆر دڵخۆش و بەهەست بووین. چونکە ناوچەیەک بوو کە دەمانویست سەردانی بکەین، بەڵام بەهۆی هۆکارە ئەمنییەکانەوە نەماندەتوانی؛ ڕێگامان نەبوو، بارودۆخەکە دژوار بوو و دەرفەتە پێویستەکان کەم بوون.

 

نەزاهەت دوغان، لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان عیرفان ئەکتان و بانو گوڤەن، لە ڕێگەی حەلەبەوە گەیشتنە ڕۆژاوای کوردستان. نەزاهەت دوغان، باس لە پشکنینە ئەمنییەکانی سەر ڕێگای حەلەب بۆ قامیشلۆ کرد و ڕوونی کردەوە کە لە هەمان کاتدا چاودێریی بارودۆخی ئەمنیی ناوچەکەشیان کردووە.

 

بەیانی بەڕێکەوتین بەرەو حەلەب و سەرەتا گەیشتینە ئەوێ. بێگومان لە حەلەب تووشی هێزە ئەمنییەکان بووین و لەگەڵ ئەوانەوە بەرەو قامیشلۆ بەڕێکەوتین. بە ئۆتۆمبێل لە ماوەی چوار بۆ پێنج کاتژمێردا گەیشتینە قامیشلۆ. بەڵام لە تەواوی ڕێگاکەدا، هەر یەک کیلۆمەتر و نیوێک جارێک لە خاڵی پشکنینی ئەمنییەوە تێدەپەڕین و گەیشتینە ڕۆژئاوا.

 

لە ڕۆژئاوا هێشتا هیوا هەیە

نەزاهەت دوغان، لەبارەی یەکێک لە چاودێرییەکانی سەبارەت بە ناوچەکەوە، وتی شەڕ تەنها لە ناوچە پێکدادانلێدراوەکاندا نەبووە، بەڵکو لە ژیانی ڕۆژانەشدا شوێنەواری قووڵی بەجێهێشتووە. ئەو ئاماژەی بەوە دا کە دیمەنی حەلەب و شوێنەوارەکانی شەڕ بە ڕوونی قەبارەی وێرانکارییەکانی ناوچەکەیان نیشان دەدا.

 

نەزاهەت ئەو ساتانەی بەم شێوەیە گێڕایەوە: «لەو ساتەوەی گەیشتینە ناوچەی ڕۆژئاوا و حەلەب، شوێنەوارەکانی شەڕ تەنانەت لە کۆڵانە ناوخۆییەکانی حەلەبیشدا دیار بوون. بۆ نموونە، زۆرمان دەویست سەردانی گەڕەکەکانی ئەشرەفیە و شێخ مەقسود بکەین، بەڵام تەنانەت بەبێ چوونە ئەو گەڕەکانەش، دەتوانیمان شوێنەوار و کاریگەرییەکانی شەڕ لە ناو حەلەبدا ببینین. لە گەڕەکەکانی نزیک ناوەندی شارەکە، بیناکان بە تەواوی ڕووخابوون و وێران بوون. ئەمە بە ڕوونی کاریگەرییە بەرچاوەکانی ئەو شەڕ و پێکدادانانەی نیشان دەداین.

 

نەزاهەت دوغان وتی: سەرەڕای هەموو شوێنەوارەکانی شەڕ، لە ڕۆژئاوا هێشتا هیوا هەیە، و بەردەوام بوو:

بەڕاستی، ڕزگاربوون لە شەڕێکی وا دڕندانە و پاراستنی بوون و مانەوە لەسەر پێ، لە بارودۆخێکدا کە دەوڵەت و سیستەمەکان فشار لەسەر کوردان دەهێنن، هەوڵ دەدەن بوونیان لەناو ببەن، ناسنامەیان بسڕنەوە، پێکهاتەی دانیشتوان بگۆڕن و گەلان بەرامبەر یەکتر هان بدەن، ئەمەی بە ڕوونی دەخستەڕوو: گەل شەڕی ناوێت، ئاشتی دەوێت. نە پێکدادان و نە توندوتیژی. هیوای بنیاتنانی ئاشتی بە ڕوونی زیاتر هەست پێدەکرا و دەگەیەنرا.

 

ڕۆژئاوا بۆ دابینکردنی مەرجەکانی یەکخستن هەوڵ دەدات، چاوەڕێ دانانیشێت

نەزاهەت دوغان ڕوونی کردەوە کە کۆمەڵگای ڕۆژئاوا تەنها چاوەڕێی ڕووداوەکان ناکات، بەڵکو بۆ دابینکردنی مەرجەکانی یەکخستن لە پێکهاتە سیاسییە نوێیەکەی سووریا هەوڵ دەدات.

 

ڕۆژئاوا جیاواز بوو. ڕۆژئاوا چاوەڕێ دانانیشێت ڕۆژئاوای کوردستان، دوای ڕێککەوتنی ٢٩ی کانوونی دووەم، بە چالاکی کار دەکات بۆ دابینکردنی مەرجەکانی یەکخستن، دووبارە بنیاتنانەوەی ژیان و دڵنیابوون لەوەی کە یەکخستنەکە هەم لە دامەزراوەکانی بەڕێوەبردن و هەم لە ژیانی ڕۆژانەدا جێبەجێ دەبێت.

 

لە ڕۆژئاوای کوردستان کێشەی کارەبا و گاز هەیە، هەروەها قەیرانێکی ئابووریی قورس، وەک دابەزینی بەهای دراو، هەیە. هێشتا دراوی سەردەمی ئەسەد بەکاردێت، بەڵام دراوی نوێش چاپ کراوە. ئەو دراوە نوێیە هێشتا بە تەواوی نەچووەتە ناو بازاڕەوە. نانەواکان بە دراوی کۆن نان نادەن. گەل و کۆمەڵگا لەم ڕووەوە ڕووبەڕووی سەختییەکی جدی دەبنەوە.

 

نەزاهەت دوغان ئاماژەی بەوە دا کە کێشە ئەمنییەکانی ناوچەکە و ئەگەری دەستپێکردنەوەی پێکدادانەکان بە تەواوی لەناو نەچوون. ئەو ڕوونی کردەوە کە سەرەڕای ئەمەش و بوونی ترس، هەستێکی هیوا لە نێو خەڵکدا هەیە و وتی: شەڕە هەژموونییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆتاییان پێنەهاتووە. لە ناوچەیەکدا کە مرۆڤ دەپرسیاری ئەوەیە ئاڵۆزییەکەی داهاتوو لە کوێ دەردەکەوێت و کاوس چۆن پەرە دەسێنێت؛ ناوچەیەک کە داعش هێشتا تێیدا چالاکە، مەترسیی گرووپە جیهادییەکان بەردەوامە و ئەگەری هەڵگیرساندنی ئاژاوە هەیە، ئایا دەکرێت خەڵک لەو توندوتیژییەی لەبەردەم دەرگایانە، نەترسن؟ بێگومان دەترسن. بەڵام لە هەمان کاتدا هیواش هەیە، چونکە دەڵێن: ئێمە کوردەکان ئەمڕۆ گەیشتووینەتە قۆناغێکی چارەنووسساز بۆ بوونمان. ئەگەر بوونمان لە ڕێگەی یەکخستن لەگەڵ سیستەمێکدا کە هیچ گەرەنتییەکمان بۆ دابین ناکات، بپارێزرێت، ئەوا ئامادەین هەموو ئەو کارانە بکەین کە بۆ دابینکردنی مەرجە پێویستەکان لە ئێمە داوا دەکرێن.

 

نەزاهەت دوغان جەختی کردەوە کە ئەم هیوايە «تابلۆیەکی ڕەنگاوڕەنگ و خەیاڵی نییە و وتی: دوای سیستەمی دیموکراتیی خۆبەڕێوەبردنی کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبردنی پێشووترەوە پێشکەش کرابوو، ئێستا باس لە یەکخستنی کۆمەڵگا و گەل لەگەڵ سیستەمی دەوڵەت لە چوارچێوەی ڕژێمی نوێی سووریا دەکرێت. بەڵام لێرەدا تەنها ئیرادەی خۆمان دەخەینە بەردەم. باوەڕێک بە بنیاتنانی سیاسەتێکی دیموکراتی و داننان بە بوونی کورد لە هەموو بوارەکاندا هەیە.

 

هیوايەک کە پێشبینییە باوەکان تێک دەشکێنێت

نەزاهەت دوغان وتی لە چاوپێکەوتنەکانی لە ڕۆژئاوا ، ڕووبەڕووی هەڵوێستێک بووەتەوە کە ڕەتیدەکاتەوە کورد تەنها لە چوارچێوەی پێکدادان و شەڕدا پێناسە بکرێت. ئەو چاودێرییەکانی بەم شێوەیە دەربڕی: بەڵام شتێک زۆر ڕوونە؛ کاتێک لە سووریا دەچینە سەر شەقامەکان و پەیوەندی لەگەڵ خەڵک دروست دەکەین، ئەو پەیامەی دەردەکەوێت ئەمەیە: «ئێمە دەمانەوێت لەسەر خاکی خۆمان، بە ناسنامە و زمانەکەمان بژین. ئەگەر ئێمە بناسرێین، مافەکانی هەموو ناسنامەکانی دیکەش دەناسرێن. بەڵام ئێمە کوردەکان تەنها بۆ شەڕکردن بوونمان نییە. دەتوانین سیاسەت بکەین، ببینە بەشێک لە دامەزراوەکان، لە هەموو بوارەکانی بەڕێوەبردندا بوونمان بەردەوام بکەین و لە سیاسەت، دیپلۆماسی و دانوساندندا بەشدار بین.» ئەمە پەیامەکەیە.

 

نەزاهەت دوغان ئاماژەی بەوە دا کە هەڵوێستی خەڵکی ڕۆژئاوا بەرامبەر ئاشتی، مرۆڤ دەخاتە بیرکردنەوە لەبارەی گفتوگۆکانی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا. ئەو وتی سەرەڕای بارودۆخی دژواری ناوچەکە، ئەو هیوایەی بینیویەتی پێشبینییە باوەکان تێک دەشکێنێت و بەردەوام بوو: لەوێ، سەرەڕای هەموو سەختییەکان، هیوا هەیە. بەڵام لە تورکیا، سەرەڕای ئەوەی کارەبا و ئاو و گاز و خۆراک و نانمان هەیە، هێشتا هەستی بێهیوایی زاڵە. چەکدار لەسەر سەری ئێمە نییە. ئەو ترسەی شەڕمان نییە کە لە کاتی گواستنەوە لە گەڕەکێکەوە بۆ گەڕەکێکی دیکە دروست دەبێت. بەڵام سەرەڕای ئەمەش، لاوازیی هەستی بەرپرسیارێتی و پاراستنی ئاشتی و بەهێز نەکردنی ئەو هەستە، ناچارمان دەکات بڵێین: «پێویستە بگەڕێینەوە و سەیری ڕۆژئاوا بکەین.

 

نەزاهەت دوغان جەختی کردەوە کە بانگەوازی ٢٧ی شوباتی  ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان و پەرادایمی گۆڕانکارییەکەی، نابێت تەنها لە چوارچێوەی تورکیاوە بخوێندرێتەوە، بەڵکو پێویستە لە ڕووی گۆڕینی سیستەمە سیاسییەکانی سەرتاسەری ناوچەکەشەوە لێی بڕوانرێت. ئەو وتی:

 

بانگەوازی ٢٧ی شوباتی ڕێبەری گەلی کورد، عەبدوڵا ئۆجالان ، و پەرادایمی گۆڕانکارییەکەی، لە ڕاستیدا پەرادایمی گۆڕینی سیستەمەکانە. پێویستە بەم شێوەیە لێی بڕوانرێت. ئەم پەرادایمە پێشبینی دەکات پێکهاتەی ناوخۆیی دەوڵەت لەگەڵ کۆمەڵگادا یەک بخرێت و بوونی ناسنامە جیاوازەکان لە ڕێگەی گەرەنتیی دەستوورییەوە بە شێوەیەکی یاسایی بپارێزرێت. بۆیە ئەمە لەگەڵ پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا، لە سیستەم و ڕژێمی نوێی دەوڵەتی سووریاشدا کە لە بنیاتنان‌دایە، هاوتەریبە.

 

نەزاهەت دوغان یادەوەریی کردەوە کە کێشەی ناسنامە و ستاتۆسی کورد لە سووریا، لەگەڵ پرۆسەی تورکیا پەیوەندییەکی یەکگرتووی هەیە و وتی: کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە ئایا ناسنامەی کوردی و مافی زمانی دایک بە گەرەنتیی دەستووری دەپارێزرێن یان نا؟ ئەمە زۆر ڕوونە کە لە سووریا، لە جوگرافیای سووریا یان سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، گەلی کورد بۆ یەکەم جار لە دۆخی بێناسنامییەوە گەیشتە خاوەندارێتیی ستاتۆس؛ ئەو گەلەی بێناسنامە بوو، بۆ یەکەم جار لە ناو دەوڵەتدا وەک گەل و ناسنامە خاوەنی بوونێکی یاسایی بوو. ئەمڕۆ دەتوانین هەمان شت بۆ تورکیا و سووریاش بڵێین.

 

بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: چۆن ناسراوە یان نەناسراوە؟ تا چەند قبووڵ کراوە یان ڕەت کراوەتەوە؟ کێشەکە دابینکردن یان دابیننەکردنی مافی زمانی دایکە. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئەم مافە لە ناوەندی مافەکان و هاوڵاتیبوونی یەکسان لە دەستووردا جێگەی دەبێتەوە یان نا؟ ئەمە لە تورکیا و سووریاشدا هەمان کێشەیە.

 

لە ڕۆژاوای کوردستاندا شیوەن بە شێوەیەکی جیاواز دەگیرێت

نەزاهەت دوغان وتی: لە ڕۆژاوای کوردستاندا شیوەنیش بە شێوەیەکی جیاواز دەگیرێت، و باوەڕی کوردانی ڕۆژاوای کوردستانی بە ئاشتی بەم شێوەیە گێڕایەوە: کاتێک لە قامیشلۆوە بەرەو دێریک ڕۆیشتین، سەردانی گۆڕستانی شەهیدانی دێریکمان کرد. لەوێش شیوەن بە شێوەیەکی جیاواز دەگیرێت. گۆڕستانەکە پڕ لە خەڵک بوو و لە تەنیشت هەر بەردێکی گۆڕەوە خێزانێک دانیشتبوو. منداڵان و دایک و باوکان لەوێ دانیشتبوون. لە سەرەتاوە شێوازی دانیشتنەکەیانمان تێنەدەگەیشت، چونکە چای و قاوە و خواردنەکانیان لە تەنیشت بەردی گۆڕەکان دانابوو. خواردنیان دەخوارد، گفتوگۆیان دەکرد و هەندێک جاریش پێدەکەنین.

 

دایکان بە ڕوونی ئەمەیان وت: ئێمە بەهایەکی قورسمان داوە، وەک ناسنامەکەمان. کوڕەکەی منیش ئەو بەهایەی دا. بەڵام کاتێک کوڕەکەم ئەو بەهایەی دا، دەیزانی کە ئاشتی دێت و ناسنامەکەی ئازاد دەبێت. بۆیە من هەموو ڕۆژێک دێمە ئێرە. لەگەڵ کوڕەکەم قسە دەکەم و پێی دەڵێم دڵت ئارام بێت، ڕۆژێک ئاشتی دێت و بۆ گەیشتن بەو ئاشتییە، ئێمە دانانیشین و شیوەن ناگرین. لە جیاتی شیوەنگرتن، ئێمە ئەو باوەڕە بە ئاشتییە بەردەوام دەکەین کە تۆ لە ئێرە بەجێت هێشتووە. ڕۆژێک دێمەوە و هەمان شتانەی هەموو ڕۆژێک پێت دەڵێم، دووبارە پێت دەڵێمەوە.

 

ئێمە شیوەن ناگرین. شیوەنەکەمان بە هیوای هاتنی ئاشتی دەگۆڕێت بۆ پێکەنین و ئێمە باوەڕمان بەوە هەیە. ئێمەش شایستەی ئەوەین بە ئازادی بژین. کەی شتێک بە ئاسانی دراوەتە کوردان، کە ئەمڕۆ بۆ ئاشتی چاوەڕێی ڕێگایەکی ئاسان بین؟ ئێمە چیتر نامانەوێت منداڵانی دیکەش ژیانیان لەدەستبدەن.