ناوەندی هەواڵ

 

لە یادەوەری بەکۆمەڵی شۆڕشی ”ژن،ژیان،ئازادی”دا، ناوی زۆرێک لەو ژنانە تۆمار دەکرێت کە گیراون، زیندانی کراون، سزای توندیان بەسەردا سەپێنراوە، بە بێدەنگی لە ڕێگەی دۆسیە ئەمنییەکانەوە وروژێنراون یان لە زانکۆکان دەرکراون، بەڵام لە پشت ئەم ناوانە چینێکی بێدەنگتر و بە ئازارتر هەیە: ئەو خێزانانەی لە دەرەوەی زیندان لە دۆخێکی نادڵنیاییدا دەژین، پێشبینییەکی ئازاربەخش و ماندوێتی بەردەوام.

 

ئەوەی ئەم خێزانانە بەرگەی دەگرن، تەنها ئازاری سۆزداری جیابوونەوە لە خۆشەویستان نییە، بەشێکە لە میکانیزمێکی دەسەڵاتی ئاڵۆز کە "نادیار" دەبێتە ئامرازێکی بە ئەنقەست بۆ ئەشکەنجەدان، "خێزان" دەبێتە مەیسانی دووەمی سزا، بۆیە ئەمرۆ زیندان لە ئێراندا ئیتر تەنها شوێنێک نییە کە بە دیوار و مەیدان دەورە دراوە، بەڵکو تۆڕێکی بەرفراوانی ئازارە کە لە شانە تاکەکەسیەکانەوە تا چێشتخانەی دایکی زیندانییە ژنان درێژ دەبێتەوە.

“نەزانین” تەکنیکێکی بە ئەنقەست بۆ ئەشکەنجەدانی دەروونییە

یەکێک لە لایەنە هەرە دیارەکانی ئەم سەرکوتکردنە، دروستکردنی حاڵەتێکی بە ئەنقەستی ڕەشبوونەوەی زانیارییە، زۆرجار خێزانی زیندانیانی سیاسی لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان بێ ئاگان لە وردەکارییەکانی دۆسیەکە، تەندروستی جەستەیی و دەروونی زیندانییەکە، کاتی هەر جۆرە بەرکەوتنێکی ئەگەری، یان تەنانەت ئەگەری سەردانی بەردەوامی زیندانییەکە، پچڕانی پەیوەندییەکان، وەڵامە ناڕوونەکانی دەسەڵاتی دادوەری، گواستنەوەی کتوپڕ بەبێ ئاگادارکردنەوە و ماوەی درێژخایەنی بێدەنگی، ڕووداوی هەڕەمەکی نین، بەڵکو پێکهاتەی سیستەمێکن کە بۆ ماندووبوونی دەروونی داڕێژراون.

 

ئەم دۆخە خێزانەکان لە نێوان هیوا و ترسدا گیریان خواردووە، هەر زەنگێکی تەلەفۆن دەتوانێت هەواڵی ناخۆش بهێنێت و هەموو ڕۆژێکی بێدەنگی دەتوانێت سەرەتای کارەساتێکی نوێ بێت. لە دۆخێکی وادا، خێزان ناتوانێت خەمبار بێت یان ئارامی بدۆزێتەوە، بەڵکو لە چاوەڕوانییەکی هەمیشەییدا دەژین.

 

ئه م دۆخه زۆرتر له نێو زیندانیانی ژن به تایبەتی زیندانیانی سیاسی و زیندانیانی ویژدان بە ڕچاو دەردەکەوێت، زەینەب جەلالیان خاوەنی ژمارەی پێوانەیی درێژترین سزای زیندانی لەنێو زیندانیانی سیاسیی ژن لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندایە و بووەتە سیمبولی ئەوەی کە دەتوانرێت پێی بوترێ "زیندانی بێ ئاسۆ"، زیندانێک کە ئازادیی تێدا نادیارە و مەینەتی تێدا کۆتایی نییە، وەک چۆن پەخشان عەزیزی و وریشە مورادی نوێنەرایەتی شەپۆلێکی نوێی دۆسیەی پەیوەندیدار بە ئەمنیەتی لە دژی ژنانی کورد دەکەن، نێرگس محەمەدی ساڵانێک لە بازنەی زیندانیکردن و چارەسەری پزیشکی ناتەواو و سنووردارکردنی پەیوەندییەکان گیری خواردووە، لە کاتێکدا، سێپیدە قلیان چەندین جار تووشی پچڕانی پەیوەندییەکان و توندبوونەوەی فشارە ئەمنییەکان بووە.

 

جگە لەم ناوانە، دەیان ژنی دیکەش هەن، ڕاستیەک کە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە چۆن "نەزانین" لەم چوارچێوەیەدا ڕۆڵێکی سزادان دەگێڕێت کە کەمتر لە خودی زیندانیکردن توند نییە.

"خێزان" : بازنەی دووەمی سزا

ساڵانێکە سەرکوتکردن لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا لە دەرەوەی تاکەوە بۆ خێزان درێژ بووەتەوە. دەستگیرکردنی ژن تەنها واتای ئەوە نییە کە بۆ ماوەیەکی کاتی لە کۆمەڵگە دوور بخرێتەوە، بەڵکو هەموو خێزانەکەی تووشی حاڵەتێکی چەقبەستوو و فشار و ماندوێتی دەبن، خێزانی ژنە زیندانیکراوەکە نە بە فەرمی تۆمەتبارن و نە ئازادن، بەڵکو لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشی لە نێوان چاودێری و هەڕەشە و نەبوونی پاراستنێکی تەواودا گیریان خواردووە.

 

لەم چوارچێوەیەدا، دایک و ژن و خوشک، زیاتر لە هەموو کەسێک، دەبنە خاڵی سەرەکی ئەم فشارە. لە هەمان کاتدا پێویستە دۆسیەی یاسایی بەڕێوەببەن و پارێزەرێک بدۆزنەوە و گەشت لەنێوان زیندان و دادگاکان بکەن و چاودێری منداڵەکان بکەن و خەرجییەکان دابین بکەن و بەرگەی ئەو فشارە دەروونییە بگرن کە لە ئەنجامی کەمی زانیارییەوە دروست دەبێت. ئەم ژنانە بە شێوەیەکی کاریگەر دەبنە "هێڵی یەکەمی بەرگری بۆ مانەوە"، هێڵێک کە هەڵیان نەبژاردووە، بەڵکو هێڵێک کە لەلایەن سیستەمێکی زۆرەملێیەوە بەسەریاندا سەپێنراوە.

 

لە ڕاستیدا دەوڵەت تەنها کۆنترۆڵی زیندانی ناکات، هەروەها دەستکاری ڕەوتی زانیارییەکان لەناو خێزانەکەدا دەکات، بێبەشکردنی خێزان لە مافی زانین جۆرێکە لە دابەشکردنەوەی ئازار بە ئەنقەست، گواستنەوەی زیندانە لە زیندان بۆ ماڵەوە.

 

کاریگەرییەکانی ئەم دۆخە تەنها لە کایەی سۆزداری یان دەروونیدا سنووردار نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ درێژدەبنەوە بۆ دارایی خێزانەکە. تێچووی دادگاییکردن، کەفالەت، گەشتکردنی زۆر، پەیوەندیکردن، پۆستی زیندان، چارەسەری پزیشکی و بەدواداچوونی یاسایی هەموویان خێزانەکە دەخەنە ناو سووڕێکی قەرز و فشاری داراییەوە، زۆرێک لە خێزانەکان ناچارن پەنا بۆ قەرزی زۆر ببەن بۆ ئەوەی بەردەوام بن لەم ڕێگایەدا.

 

لەم چوارچێوەیەدا، ژنانی خێزانی زیندانییەکان زۆرتر لە کەسانی دیکە ناچار دەبن بچنە ناو بازاڕێکی کاری ناسەقامگیر و نافەرمی، وەک کاری ناوماڵ، بازرگانی بچووک، خزمەتگوزاری کاتی، بەرهەمهێنانی سادە و هەلی کار بەبێ بیمە و مسۆگەری، ئەمەش بەو واتایەیە کە زیندانی نەک هەر تاکێک ئازادی لێ داگیر دەکات بەڵکو بژێوی تەواوی خێزانێکیش هەڵدەوەشێنێتەوە.

 

ئەم فشارە لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و بەلوچستان هێندەی تر توندترە، کە هەژاریی پێکهاتەیی، هەڵاواردنی نەتەوەیی و نەبوونی هەلی کار، ژن بە نزیکەیی بە تەواوی لەسەر بڕبڕەی پشتی ئابووری دادەنێت و بە کردەوە هیچ پشتیوانییەکی کۆمەڵایەتی نییە، لەم جۆرە هەلومەرجەدا لاوازی ئابووری تەنها کاریگەرییەکی لاوەکی نییە، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە خودی سیاسەتی ستەمکردن، چونکە ئەو خێزانانەی سەرقاڵی قەرز و دەستەبەرکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانن، کەمتر توانای ناڕەزایەتی یان بەرەنگاربوونەوەیان هەیە.

 

بەڵام فشارەکان هەر بەوەوە کۆتایی نایەت، لە دەرەوەی زیندانە فەرمییەکە، خێزانەکە لە جۆرێکی دیکەی زینداندا دەژین، زیندانێک کە دیوار و داری نییە، بەڵام لە ڕێگەی بانگەوازی ئاگادارکردنەوە، بانگهێشتی نافەرمی، هەڕەشەی پەردەپۆش، فشار بۆ بێدەنگبوون لە میدیاکان و ترسی بەردەوامدا کاردەکات، لەم دۆخەدا خێزان چیتر یەکەیەکی کۆمەڵایەتی ئازاد نییە، بەڵکو "یەکەیەکی چاودێریکراو"ە.

 

هەموو چاوپێکەوتنێک، هەموو بڵاوکراوەیەکی تۆڕیکۆمەڵایەتی، هەر پێداچوونەوەیەک لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و تەنانەت هەر کۆبوونەوەیەکی بچووکیش دەتوانێت ببێتە هۆی بانگهێشتکردن یان هەڕەشەیەکی نوێ، ئەمەش بەو واتایەیە کە خێزان نەک هەر بارگرانی زیندانیکردن لە ئەستۆ دەگرێت بەڵکو ناچارە بەردەوام کۆنتڕۆڵی ڕەفتار و قسەکانی بکات بۆ ئەوەی فشاری زیاتری لەسەر ئەندامی زیندانیکراوی خێزانەکە نەبێت.

سەرکوتکردنی داهاتوو: ژنانی گەنجی خوێندکار و ڕاگرتنی ژیان

ئەم شێوازە تەنها لە ژنانی زیندانی ناسراوەکاندا سنووردار نییە، هەروەها ژنە گەنجە خوێندکارەکانی زانکۆ بەشێکی بەرچاو لەم پێکهاتەیە پێکدەهێنن، ئەو خوێندکارانەی کە دەستگیرکراون، خوێندنیان ڕاگیراوە، دەرکراون یان دۆسیە ئەمنییەکانیان لە دژی کراوەتەوە، ئەمەش بووەتە هۆی دوورخستنەوەیان نەک تەنها لە زانکۆ بەڵکو لە ڕەوتی سروشتی داهاتووی کۆمەڵایەتیشیان.

 

لێرەدا سەرکوتکردن تەنها سیاسی نییە، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر زانین و دەرفەتەکانی گەشەکردن و ئاسۆی کۆمەڵایەتی ژنان، بە واتایەکی تر ڕژێم نەک هەر ئێستایان زیندانی دەکات بەڵکو داهاتووشیان بە بارمتە دەگرێت.

 

لە زۆرێک لەم حاڵەتانەدا، سیستەمی دادوەری هەوڵ نادات بڕیارێکی ڕوون دەربکات بەڵکو هەوڵی پاراستنی دۆخی نائارامی دەدات، دەستبەسەرکردنی درێژخایەن بەبێ بڕیاردان، دەستڕاگەیشتن بە ڕاوێژکاری یاسایی سەربەخۆ، دەستڕاگەیشتن بە ڕاوێژکاری یاسایی سەربەخۆ، ڕێوشوێنی دادگاییکردنی ناڕوون و کەیسەکانی درێژخایەن هەموویان ئاماژەن بۆ ئەوەی کە دەسەڵاتی دادوەری زیاتر وەک قۆڵێکی کارگێڕی سیاسی مامەڵە دەکات نەک وەک دامەزراوەیەکی دادپەروەری.

 

ئەم ڕاگرتنە یاساییە خۆی دەبێتە سزایەکی بێکۆتایی، بەو پێیەی زیندانییەکە و خێزانەکەی لە دۆخێکی چاوەڕوانی ناجێگیردا دەهێڵێتەوە، لەماوەی چەند مانگ و هەفتەی ڕابردوودا، گرژی و شەڕەکانی ناوچەکەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دۆخی ناوخۆ هەبووە. لەگەڵ پەرەسەندنی قەیرانە ناوچەییەکان، دەسەڵاتداران بە بیانووی "مەرجی ئەمنی" پەنایان بۆ زیادکردنی دەستگیرکردن و چڕکردنەوەی لەسێدارەدانەکان و سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە میدیاکان و سەپاندنی سانسۆری توندتر بەسەر زانیارییەکانی زیندانەکان و فشارخستنە سەر خێزانەکان بردووە.

 

بەم شێوەیە شەڕی دەرەکی بۆتە بیانوویەک بۆ چڕکردنەوەی سەرکوتکردنی ناوخۆیی، سەرکوتکردنێک کە بە شێوەیەکی ناڕێژەیی کاریگەری لەسەر ژنان و خێزانی زیندانییەکان هەیە.

دایکان داوای دادپەروەری دەکەن: یادەوەرییەکی سیاسی زیندوو

ئەم دەسەڵاتە نەیتوانیوە یادەوەری بێدەنگ بکات، ئەو دایکانەی لەبەردەم زیندانەکاندا وەستاون، ئەو خوشکانەی کە لە شارێکەوە بۆ شارێکی تر گەشت دەکەن بۆ بەدواداچوون بۆ کەیسەکان و ئەو ژنانەی کە سەرەڕای بارگرانییەکانی ژیان و دڵەڕاوکێ، بەردەوامن لە زیندوو ڕاگرتنی ناوی ژنانی زیندانییەکان، هەموویان خەریکی دروستکردنی شێوازێکن لە بەرخۆدانی بێدەنگن، بەرخۆدانێک کە ڕەنگە ڕێکخراو نەبێت، بەڵام ڕۆژانە و بەردەوام بێت لە بەرامبەر لەبیرچوونەوە، ئەوان یادەوەری زیندووی ئەم قەیرانەن، بیرەوەرییەک کە ڕەتیدەکاتەوە زیندانییەکە بچووک بکرێتەوە بۆ ژمارەیەک لە دۆسیەکاندا یان هەواڵێکی زوو تێپەڕ.

 

سروشتییە کە پرسی ژنانی زیندانیو خێزانەکانیان تەنها لە چوارچێوەی بەرتەسکی وتاری مافی مرۆڤدا قەتیس ناکرێتەوە. ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات زیاتر لە سیستەمێکی ئاڵۆز دەچێت بۆ بەڕێوەبردنی ژیان، سیستەمێک کە ژنێک تێیدا زیندانی دەکرێت، خێزانەکەی وروژێندراو، ئابووری ماڵەکە دەڕووخێت، دایک دەبێتە ئەکتەرێکی زۆرەملێ لە خەباتی مانەوەدا و داهاتووی کۆمەڵایەتییەکەی دەخرێتە سەر.

 

بۆیە ئەمرۆ زیندان لە ئێران ق ڕۆژهەڵاتی کوردستان دا ئیتر تەنها بینایەک نییە، بەڵکو سیستەمێکی هەمەلایەنەی کۆنترۆڵکردنە کە ئامانجەکەی تەنها لە زیندانیکردنی کەسێکدا سنووردار نییە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی هەموو لایەنەکانی ژیانی دەوروبەری، لە جەستەی زیندانییەوە تا دەگاتە دەروونی دایک، لە ژیانی خێزانیشەوە بۆ یادەوەریی بەکۆمەڵی کۆمەڵگە.