ناوەندی هەواڵ – کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران هۆشداری دا لەوەی کە گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا قەیرانی ئاوارەبوون لە ئەفغانستان توندتر دەکاتەوە، چونکە وشکەساڵی، لافاو و شەپۆلەکانی گەرما بارودۆخی ئاوارەکان لاوازتر دەکەن، سەرچاوەکانی بژێوی ژیانیان دەخەنە مەترسییەوە و ڕێگری لە گەڕانەوەیان بۆ ناوچە ڕەسەنەکانیان دەکەن.

 

کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران، ئەمڕۆ شەممە، ٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦، لە ڕاپۆرتێکدا ڕایگەیاند کە نزیکەی ٩٠ ملیۆن کەس لەو کەسانەی بە زۆر ئاوارە کراون لە سەرانسەری جیهان، لەو وڵاتانەدا دەژین کە ڕووبەڕووی مەترسییە گەورەکانی کەشوهەوا دەبنەوە، لەوانە ئەفغانستان و بەنگلادیش. هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە نزیکەی سێ لە چوار پەنابەری جیهان لەو وڵاتانەدا نیشتەجێن کە زۆر بەرامبەر ئەم مەترسییانە دەربڕاون.

 

قەیرانە ژینگەییەکان لە ئەفغانستان بەهۆی کەمیی ئاو و خراپبوونی کەرتی کشتوکاڵەوە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خراپتر دەبن، ئەمەش ڕێگری لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی دانیشتووان دەکات، بەتایبەتی ئاوارەکان و ئەو کەسانەی دەگەڕێنەوە بۆ ناوچەکانیان کە لە ژێرخان و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بێبەشن.

 

نووسینگەی هاوئاهەنگی کاروباری مرۆییی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئۆچا) ڕایگەیاندووە کە دانیشتووانی زیاتر لە نیوەی ویلایەتەکانی ئەفغانستان ڕووبەڕووی وشکەساڵی و کەمیی ئاو بوونەتەوە. جەختیشی کردووەتەوە کە نزیکەی ١٦ ملیۆن کەس بە پەلە پێویستیان بە ئاوێکی خواردنەوەی سەلامەت هەیە، لە کاتێکدا لانیکەم ١٨ ویلایەت ڕووبەڕووی مەترسییە توندەکانی کەشوهەوا دەبنەوە.

 

هەروەها نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یارمەتیدانی ئەفغانستان (یوناما)

بەوە کردووە کە وشکەساڵی و کەمیی ئاو لە گرنگترین ئاستەنگەکانی کەشوهەوای ئەو وڵاتەن و کاریگەرییەکانیان زیاتر لە نیوەی دانیشتووان دەگرێتەوە.

 

قەیرانی ئاو لە پایتەخت، کابوڵ و شارەکانی دیکەی ئەفغانستان بەهۆی دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی، خراپبوونی ژێرخان و پیسبوونی سەرچاوەکانی ئاو بەهۆی ئاوی پیسی پاڵاوتنەوە، زیاتر قووڵ دەبێتەوە. ئەمەش لەگەڵ ئەو فشارانەدا ڕوودەدات کە وشکەساڵی و لافاوی بەردەوام لەسەر ئەمنیەتی خۆراک و تەندروستی گشتی دروستیان دەکەن.

 

لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران هۆشداری داوە کە دیاردەی «ئەل نینۆ» دەتوانێت مەترسییە ژینگەییەکان لەو وڵاتانەی پەنابەریان تێدا نیشتەجێن دوو هێندە بکات، ئەمەش هەڕەشەی شەپۆلی نوێی ئاوارەبوون لە ناوچەکاندا دروست دەکات کە پێشتر لە قەیرانی مرۆیی قورسدا دەژین.

 

لە هەمان چوارچێوەدا، نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە حکومەتەکان و لایەنە داراییەکان کردووە کە بودجەی تایبەت بە ئامادەکاری بۆ ڕووداوە لەناکاوەکان و پشتگیریی خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا زیاد بکەن. هەروەها ڕەخنەی لە لاوازیی ئەو پشتگیرییە گرتووە کە ئاراستەی ئەو وڵاتانە دەکرێت کە تووشی شەڕ و نائارامی بوون، چونکە بەشی ئەم وڵاتانە لە کۆی داراییە جیهانییەکانی کەشوهەوا ئێستا زیاتر لە ١٠٪ نییە.

 

ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکە جەختی کردەوە کە تێکەڵبوونی گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا لەگەڵ ئاوارەبوون و هەژاری، پێویستی بە هەنگاوی دەستبەجێ هەیە بۆ دابینکردنی ئاو، پاراستنی سەرچاوەکانی بژێوی ژیان و باشترکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بۆ ئەو چین و توێژانەی زیاترین زیانیان پێدەگات.