ناوەندی هەواڵ

ژنان و منداڵانی کچ لە زۆرێک لە چوارچێوەدا، ڕووبەڕووی جۆرەکانی توندوتیژی ڕەگەزی دەبنەوە، ئەمەش وا دەکات بەرکەوتنیان بە ئەشکەنجە ئاڵۆزتر بێت و پەیوەست بێت بە هەڵاواردن و چەواشەکاری و نایەکسانی، پێویستی بە وەڵامدانەوەی هەمەلایەنە هەیە کە ڕێز لە پێداویستییە تایبەتەکانیان بگرێت و پاراستن و مافی دادپەروەرییان مسۆگەر بکات.

 

میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ئەشکەنجە، ٢٦ی حوزەیران یادی ڕۆژی جیهانی پشتیوانی لە زیانبەرکەوتووانی ئەشکەنجەیان کردەوە و هاوسۆزی خۆیان لەگەڵ زیانبەرکەوتووان دووپاتکردەوە، لە ڕاگەیاندراوێکی هاوبەشدا کە لەلایەن ڕاپۆرتەری تایبەتی ئەشکەنجە و لیژنەی دژە ئەشکەنجە و لیژنەی لاوەکی بۆ ڕێگریکردن لە ئەشکەنجە و سندوقی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ زیانبەرکەوتووانی ئەشکەنجە بڵاوکرایەوە، کامپەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان جەختیان لەوە کردەوە، کە ئەشکەنجەدان کردەوەیەکی بێلایەنی ڕەگەزی نییە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە شێواز و کاریگەرییەکانی ئەشکەنجەدان بەپێی ڕەگەز جیاوازن.

 

جەخت لەوە کراوەتەوە، کە ژنان و منداڵانی کچ لە ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن، زیندانەکان، ناوچە جێناکۆکەکان، ڕێگاکانی کۆچکردن و دامەزراوە داخراوەکان ڕووبەڕووی جۆرەها ئەشکەنجەدان و مامەڵەی خراپ دەبنەوە، لەوانە توندوتیژی سێکسی، گەڕان بەدوای جل و بەرگ، بێڕێزیکردن، دەستوەردان لە تەندروستی زاوزێ، ڕەتکردنەوەی چاودێری تەندروستی، هەڕەشە و چەواشەکاری.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، تەنها دەرکردنی یاسای قەدەغەکردنی ئەشکەنجەدان بەس نییە، هەروەها نەتەوە یەکگرتووەکان پابەندە بە دامەزراندنی میکانیزمی بناغەیی و دەستڕاگەیشتن و پارێزراو بۆ لێکۆڵینەوەی کاریگەر، ڕێگریکردن لە بێ سزایی، چاکسازی زیانبەرکەوتووان و دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری.

 

ڕاگەیاندراوی ئەمساڵی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاشکرای کردووە، کە قەدەغەکردنی یاسایی بە تەنها بەس نییە بۆ نەهێشتنی ئەشکەنجە، وەک چۆن لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا هێشتا ئەشکەنجە لە بنکەکانی پۆلیس، زیندانەکان، ناوەندەکانی دەستبەسەرکردنی کۆچبەران، ناوچەکانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان بوونی هەیە.

 

 

ڕاپۆرتە ساڵانەیەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەریدەخەن کە ئەشکەنجەدان و مامەڵەی خراپ، کارێکن کە زۆرجار نەک تەنها لەلایەن ڕژێمە تاکڕەوەکانەوە، بەڵکو لەلایەن خزمەتگوزارییە ئەمنییەکانی ئەو وڵاتانەوە بەکاردەهێنرێن کە خۆیان بە "دیموکراتی" پۆلێن دەکەن.

 

سێ هۆکار دەستنیشانکراون کە بەشدارن لە دابەزینی بەرچاوی بەرەنگاربوونەوەی ئەشکەنجەدان لە ساڵانی ڕابردوودا، یەکەم: سەرهەڵدانی سیاسەتە ئەمنییەکان، دەوڵەتەکان بە بیانووی "دژایەتی تیرۆر"، "ئاسایشی سنوورەکان"، "بەرەنگاربوونەوەی کۆچی ناڕێک"، "بەرەنگاربوونەوەی تاوان" یان "پاراستنی ڕێکخستنی گشتی"، دەوڵەتان دامەزراوە داخراوەکان و ناوەندەکانی جێبەجێکردنی یاسا دەگوازنەوە بۆ ئەو شوێنانەی کەمتر لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت، مردن و تۆمەتی خراپ مامەڵەکردن لە ناوەندەکانی دەستبەسەرکردنی کۆچبەرانی ئەمریکا نموونەی ئەم دواییەن، کۆمیساریای باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لەم دواییانەدا داوای لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی کرد سەبارەت بەو مردنانەی کە لە دەستبەسەری کۆچبەری و جێبەجێکردنی گومرگی ئەمریکا”ICE”دا ڕوودەدەن، هیومان ڕایتس وۆچ لە ماوەی ٥٠٠ ڕۆژی یەکەمی دوای گەڕانەوەی ترەمپ بۆ سەر پۆستەکەی، ٥٢ حاڵەتی مردنی لە ناوەندەکانی دەستبەسەرکردنی کۆچبەری و جێبەجێکردنی گومرگی ئەمریکا ”ICE” ڕاگەیاند کە بەرزترین ڕێژەی مردنە لە دەیەی ڕابردوودا.

 

لە ئەوروپادا، پاڵنەرەکانی پەنابەران و ئەرکی یەکێتی ئەوروپا بۆ کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان لەگەڵ وڵاتانی سێیەم ڕەخنەیان لێدەگیرێت، وەک ڕێبازێکی ئەمنی بە ئامانجی ئەنجامدانی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە دەرەوەی سنوورەکان، ڕاپۆرتێکی هیومان ڕایتس وۆچ کە بە پشتبەستن بە داتاکانی ساڵی ٢٠٢٥، ئاماژە بە دەیان هەزار پاشەکشە دەکات لە پۆڵەندا و بولگاریا و هەروەها کۆکردنەوەی پاسەوانی کەناراوەکانی لیبیا کە لەلایەن یەکێتی ئەوروپا پشتیوانی دەکرێت بۆ ڕاگرتنی زیاتر لە ٢٧ هەزار کەس پێش ئەوەی بگەنە سنوورەکانی ئەوروپا، هەروەها ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی تۆمەتی خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ دیلەکانی جەنگ و هاوڵاتیانی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچە جێناکۆکەکان، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و ئەشکەنجەدان و لەسێدارەدانی دیلەکانی جەنگ لە خاکی داگیرکراوی ڕوسیا لە ئۆکرانیا لەخۆدەگرێت، لە ئاسیا، هیومان ڕایتس وۆچ تیشک دەخاتە سەر نموونەی سریلانکا، کە یاساکانی "بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر" لەگەڵ دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و ئەشکەنجەدان تێکەڵاون.

دووەم: بێ سزایی لە زۆربەی وڵاتان زاڵە، کەیسەکانی ئەشکەنجەدان یان بە هیچ شێوەیەک لێکۆڵینەوەیان لەسەر ناکرێت یان تاوانباران کە بەرپرسی گشتین، پارێزگاری کارگێڕی و پارێزبەندی دادوەرییان هەیە، ڕێگری لە بەڵگەکان دەکەن، یان بەرگری لە بەکارهێنانی هێز دەکەن لە جێبەجێکردنی ئەرکدا، لە تێبینییە کۆتاییەکانی دانیشتنی ٢٠٢٦ی لیژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ئەشکەنجەدان لە گابۆن، ئیتاڵیا، پاکستان و تاجیکستان، بێ سزا، نەبوونی لێکۆڵینەوەی کاریگەر و نەبوونی پارێزبەندییە سەرەتاییەکان لە دەستبەسەرکردندا هۆکاری سەرەکی بوون بۆ جێبەجێنەکردنی ڕێککەوتننامەکە.

 

هەروەها هەڵسەنگاندنی ساڵانەی لیژنەی ڕێگریکردن لە ئەشکەنجەی ئەنجومەنی ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٢٦دا تیشک دەخاتە سەر جێبەجێنەکردنی ڕاسپاردەکان لە بنکەکانی پۆلیس، زیندانەکان، ناوەندەکانی دەستبەسەرکردنی کۆچبەران و دامەزراوە داخراوەکانی چاودێری، مەترسییەکانی مامەڵەی خراپ، ئاساییبوونەوەی قەرەباڵغی لە زیندانەکاندا، بەردەوامبوونی سنوورداربوونی دەستڕاگەیشتن بە زیانبەرکەوتووان بۆ میکانیزمەکانی سکاڵا لە زۆر شوێن، تەنانەت ئەگەر دەستڕاگەیشتن بە ڕاوێژکاری یاسایی، پشکنینی پزیشکی سەربەخۆ، پێداچوونەوەی خێرای دادوەری و ڕێگاکانی پارێزراو بۆ تانەدان لە ڕووی تیۆریەوە هەبن، پاراستنی ڕاستەقینە بەبێ چاودێریکردنی سەربەخۆ و بەردەوام لە دامەزراوە داخراوەکاندا مەحاڵە، وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و میکانیزمە ناوچەییەکانی دژە ئەشکەنجەدان بەردەوام جەختیان لەسەر کردووەتەوە.

 

سێیەم: چەسپاندنی کولتووری سەرکوت و توندوتیژی: ئەشکەنجە تەنها تاکتیکێکی ئەمنی نییە کە دەوڵەت لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە بەکاری دەهێنێت، بێ مرۆڤکردنی زیانبەرکەوتوو لە وتاری کۆمەڵایەتیدا لە ڕێگەی ناونانی وەک "تیرۆریست"، "تاوانبار"، "کۆچبەری نایاسایی" و "خیانەتکار"، قبوڵکردنی کۆمەڵایەتی توندوتیژی دەوڵەت دروست دەکات، ئەم کولتوورە توندوتیژی دەوڵەت دەمامک دەکات و لە هەمان کاتدا مافەکانی زیانبەرکەوتوو داگیر دەکات و کەشێکی سیاسی پەروەردە دەکات کە دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا و کارمەندانی زیندان و یەکە سەربازییەکان دەگۆڕێت بۆ ئامرازی تۆڵەسەندنەوە نەک یاسا.

 

 

ژنان و منداڵانی کچ

 

ڕێکخراوەکان لە ڕاگەیاندراوێکدا ڕوونیان کردەوە، کە گرنگیدان بە نەتەوە یەکگرتووەکان ئەمساڵ لەسەر ژنان و منداڵانی کچە لە چوارچێوەی بەرەنگاربوونەوەی ئەشکەنجەدا تەنها هەڵبژاردنێکی بابەتیانە نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تیشک خستنە سەر چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەشکەنجەدان، زۆرجار ئەشکەنجەدان لە دژی ژنان و منداڵانی کچ چەندین شێوەی هەیە، لەوانە توندوتیژی سێکسی، هەڕەشەکردن لە شەرەف و شەرمەزارکردن، زیانگەیاندن بە خێزان، فشار لەسەر دایکایەتی، گەڕان بەدوای جل و بەرگ و پێشێلکردنی سیستماتیکی تایبەتمەندی، بۆیە دەبێت بەرەنگاربوونەوەی ئەشکەنجە نەک تەنها لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی تاوانکارییەوە چارەسەر بکرێت، بەڵکو بە هاوبەشی لەگەڵ یەکسانی ڕەگەزی، مافی تەندروستی، پشتیوانی دەروونی کۆمەڵایەتی، میکانیزمەکانی دەستڕاگەیشتن بە پارێزراوی و سیاسەتی دادپەروەری زیانبەرکەوتووی ناوەندی.

 

جەختیان لەوە کردەوە، کە گەیشتن بە دادپەروەری بۆ ڕزگاربووان کردەوەیەکی خێرخوازی نییە، بەڵکو ئەرکێکی یاسایی ڕەوشتییە، هەروەها دەرئەنجامەکانی ئەشکەنجە لەو کاتەدا کۆتایی نایەت کە دەوەستێت، بەڵکو پەڵەی قووڵ و درێژخایەن بەجێدەهێڵێت کە درێژدەبێتەوە بۆ جەستە و دەروونی زیانبەرکەوتوان، کاریگەری لەسەر خێزان و کۆمەڵگەکەیان بۆ چەندین ساڵ.